استانانئث اتاسئ - دةشتئ-قئپشاق زامانئندا بوي كوتةرگةن بوزوق قالاسئ
استانا. 18- ماؤسئم. قازاقپارات - تاؤ مةن تاسئ دا، وزةن-كولئنئث ساعاسئ دا تذنعان شةجئرة سارئ ارقا توسئندة قانات جايعان ءذشئنشئ مئثجئلدئق قالاسئ - ابات استانا تاريحئ كونة وركةنيةت پةن ةجةلگئ ءداؤئر مادةنيةتئنة ساباقتاساتئندئعئ ءدال قازئر تالاسسئز اقيقات.
وعان دالةل بذگئندة ةلوردامئز قونئس تةپكةن كةثئستئكتة سوناؤ ءبئر دةشتئ-قئپشاق زامانئندا بوي كوتةرگةن بوزوق قالاسئ. استانا قالاسئ توثئرةگئنئث تولئق ارحةولوگيالئق كارتاسئن جاساؤعا باستاماشئ بولعان ةلباسئ نذرسذلتان نازاربايةأ «ورتاعاسئرلئق بوزوق قالاسئن اقمولانئث تئكةلةي اتاسئ، ال ونئث سوثعئ ذرپاعئ قازئرگئ قازاقستاننئث ةلورداسئ استانا دةپ ةسةپتةؤگة بولادئ» دةپ اتاپ كورسةتتئ. «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئندة 1998- جئلئ بوزوق قالاسئن العاش اشقان اكادةميك كةمةل اقئشةأتئث ءئزئن جالعاستئرؤشئ، ك.اقئشةأ اتئنداعئ ارحةولوگيالئق عئلئمي-زةرتتةؤ ينستيتؤتئنئث ديرةكتورئ مارال حابدؤللينامةن بولعان سذحباتتئ جاريالاندئ. قازاقپارات وسئ سذحباتتئث ءماتئنئن ذسئنادئ.
- مارال قالئمجان قئزئ، ةلئمئزدئث ايبارئ مةن ايبئنئنا اينالعان استانا قالاسئنئث ةجةلگئ باستاؤئندا بولعان بوزوق قالاسئنئث اشئلؤ تاريحئ جانة توپوگرافيالئق ةرةكشةلئكتةرئ تؤرالئ نة ايتاسئز؟
- نذرا مةن ةسئل وزةندةرئنئث ساعاسئنداعئ ورتاعاسئرلئق قالالار تؤرالئ العاشقئ دةرةكتةر رةسةي يمپةرياسئ باس شتابئنئث تاپسئرماسئ بويئنشا 1816- جئلئ ةسئل مةن نذرا اؤماعئن زةرتتةگةن كةن ينجةنةرئ ءيأان شانگيننئث كذندةلئگئندة كةلتئرئلگةن. ونئث بذل كذندةلئكتةرئ 1820- جئلئ رةسةيدئث يمپةراتورلئق «سيبيرسكيي أةستنيك» جؤرنالئندا جاريالانعان. وسئ ةرتة ورتاعاسئرلئق قالالاردئث جذرناعئن تابؤ جذمئسئمةن وتكةن عاسئردئث 50-70 - جئلدارئندا الكةي مارعذلان اينالئسقان. الايدا استانا قالاسئ توثئرةگئندة ورئن تةپكةن بئتئعاي جانة بوزوق قالالارئنئث ورنئ تةك ةلئمئزدئث استاناسئ الماتئدان اقمولاعا كوشئرئلگةن كةزةثدة انئقتالدئ. بوزوق قالاسئنئث ورنئن 1998- جئلئ تاؤئپ، 1999- جئلئ العاش ارحةولوگيالئق قازبا جذمئستارئن جذرگئزگةن ةسئل ارحةولوگيالئق ةكسپةديسياسئنئث نةگئزئن قالاؤشئ جانة جةتةكشئسئ كةمةل اقئشةأ بولاتئن.
بوزوق قالاسئ ةسئل وزةنئنئث سول جاعالاؤئنداعئ بذزئقتئ كولئنئث شئعئس جاعئندا، ةسئل وزةنئنةن وتةتئن ءداستذرلئ وتكةل - قاراوتكةلدةن وثتذستئك-شئعئس باعئتقا قاراي 5 شاقئرئم قاشئقتئقتا ورنالاسقان. قازئرگئ كةزدة بذل ارحةولوگيالئق نئساننئث اؤماعئ استانا قالاسئنئث شةثبةرئندة قالعان. بذل ارحةولوگيالئق ةسكةرتكئش ءذش بولئكتةن - ورتالئق جانة شةت جاعئنداعئ ةكئ بولئكتةن تذرادئ. ولاردئث ءارقايسئسئ ورلارمةن، بوگةتتةرمةن قورشالعان. وسئ ورتالئقتان 70 مةتر سولتذستئككة قاراي جةر ءذي كةيپئندةگئ تذراقتار، قذدئقتار جانة وزةننةن تارتئلعان ةگئن سؤاراتئن ارئقتار ورنالاسقان. ورتالئقتان 40 مةتر وثتذستئككة قاراي قئش كئرپئشتةن قذيئلعان مازارلار مةن كةسةنةلةردئث قالدئقتارئ ساقتالعان. ارحةولوگيالئق ةسكةرتكئشتئث ءتورتئنشئ قذرئلئمئ قالانئ شئعئستان سولتذستئككة قاراي قورشاعان قورعاندار مةن ورلاردان تذرادئ.
- قالانئث ئرگةتاسئ قاي عاسئرلاردا قالانعان، ونئث ئرگةتاسئن قالاعان ةجةلگئ قانداي تايپالار دةپ بولجاؤعا بولادئ؟
- بذل ارحةولوگيالئق ةسكةرتكئشتئث عذمئرئن ءذش كةزةثگة ءبولئپ قاراستئردئق. ءبئرئنشئ كةزةث كونة تذرئك داؤئرئنةن باستاؤ الادئ. ياعني، بوزوق قالاسئنئث ورنئنان تابئلعان ءذش ءتورتبذرئش فورماسئنداعئ الاثدارداعئ جادئگةرلةر VIII-IХ عاسئرلارعا جاتقئزئلدئ. بذل جادئگةرلةر اؤماعئ 12636 شارشئ مةتردئ الئپ جاتئر. سوندئقتان بوزوق قالاسئ كونة تذرئكتةردئث اسكةري ورداسئ - رةزيدةنسياسئ بولعان. ةكئنشئ كةزةث قازاقستاننئث ذلئ دالاسئندا قئپشاق حاندئعئ داؤئرلةگةن Х-ХІІ عاسئرلارعا جاتادئ. بذل كةزةثدة قئپشاق تايپالارئ كونة بوزوق قالاسئنئث اينالاسئن قورشاعان ورلاردئ قايتا تازالاپ، ئشكئ الاثداردئ ساز بالشئقپةن ارلةگةن ةكةن. ورتالئقتاعئ ءذش كأارتال اؤماعئنا قايتادان جةر ذيلةر تذرعئزعان. بذل كونة تذراقتاردئث ماثايئنا باقشا سالئپ، ةگئن ةككةن. سؤارمالئ ةگئستئك دامئعان. وعان ارئق، كانال جذيةلةرئنئث كةيپئندةگئ سؤارمالئ ةگئنشئلئك مادةنيةتئنة ءتان جادئگةرلةر دالةل.
كونة بوزوق قالاسئنئث ءذشئنشئ كةزةثئ - كونة قالا قونئس تةپكةن ورئننئث بةرگئ ؤاقئتتا مذسئلماندئقتئث ءدئني ورتالئعئ بولعاندئعئن كورسةتةدئ. بوزوق شةجئرةسئنئث ءذشئنشئ كةزةثئ ХІІІ-ХІV عاسئرلارداعئ التئن وردالئق داؤئردةن ءبئزدئث زامانئمئزعا دةيئن جالعاسقان. بذل كةزةثدة كونة بوزوق قالاسئنئث ورنئ نذرا-ةسئل توثئرةگئندةگئ حالئقتئث اتاقتئ تذلعالارئن جةرلةيتئن قاسيةتتئ مةكةن بولئپ سانالعان.
- مارال قالئمجان قئزئ، سوناؤ ةجةلگئ كةزةثدة بذل جةر قالا سالؤ ءذشئن نةلئكتةن تاثداپ الئنعان؟
- تذركئ تةكتئ كوشپةندئلةر ةؤرازيا كةثئستئگئن العاش قونئستانعان كةزدة وزدةرئنئث ةلدئ مةكةندةرئ مةن تذراقتارئ ءذشئن تابيعي قورعانئس ةرةكشةلئكتةرئ بار سؤلئ-باتپاقتئ وثئرلةردئ تاثداعان. بذل جاؤگةرشئلئك زاماندا شاپقئنشئلاردئث باتپاقتئ وثئرلةردة كةث سوعئس قيمئلدارئن جذرگئزة المايتئندئعئنا بايلانئستئ بولعان. مذنداي «باتپاقتئ ايماقتاعئ قالالار» مئسالئنا ارال وثئرئندةگئ وعذزدار، داعئستانداعئ تةرةك وزةنئنئث جاعاسئنداعئ باتپاقتئ وثئرلةردةگئ حازارلار تذرعئزعان قالالاردئ مئسالعا كةلتئرؤگة بولادئ. بوزوق قالاسئ دا وسئنداي توپوگرافيالئق قاسيةتتةرئمةن ةرةكشةلةنةدئ. ول ةسئل وزةنئنئث ساعاسئنداعئ باتپاقتئ وثئرگة قونئس تةپكةن. وسئ ارقئلئ ةكئ تيئمدئلئككة قول جةتكئزئلگةن. بئرئنشئدةن، بذل قورعانئس ءذشئن قولايلئ بولسا، ةكئنشئدةن، ةگئنشئلئكپةن اينالئسؤعا تاپتئرمايتئن كةثئستئك. بوزوق قالاسئنئث باتئس جاعئ بذزئقتئ كولئمةن قورعالسا، شئعئس جاعئ باتپاقتئ بولئپ كةلةدئ. ال قالانئث وثتذستئك ايماعئ قولدان جاسالعان ورلارمةن قورشالعان.
- ةرتة ورتاعاسئرلئق داؤئرگة جاتاتئن قالانئث اتاؤئن نةگة بوزوق دةپ الدئثئزدار؟
- تذركئتئلدةس جانة موثعول تايپالارئنئث اراسئندا ذشكة بولئنگةن اسكةري لاگةرلةردئ، ورداتذراقتاردئ ذيئمداستئرؤ ةجةلگئ ءداستذر بولئپ تابئلاتئندئعئن ايتتئق. ورتاعاسئرلئق مةملةكةتتةردئث ذشكة بولئنگةن اكئمشئلئك قذرئلئمئ جازبا دةرةكتةردة دة قولدانئلعان. وردؤ - ورتالئق، بؤزؤك - شئعئس قاناتئ، ؤچؤك - باتئس قاناتئ. «بؤزؤك» تةرمينئ بذگئنگئ كذنگة دةيئن كةلگةن بذزئقتئ كولئنئث اتاؤئندا ساقتالعان. بوزوق قالاسئ وسئ بذزئقتئ كولئنئث جاعاسئندا ورنالاسقان. سوندئقتان ءبئز بذل ارحةولوگيالئق ةسكةرتكئشتئ بوزوق قالاشئعئ دةپ اتادئق.
تاعئ ءبئر ايتا كةتةتئن ماسةلة، «بوزوق» - تذركئ-وعئز تةرمينئ. ياعني كونة تذرئك مةملةكةتتةرئنئث اكئمشئلئك قذرئلئمئنئث شئعئس بولئگئنئث اتاؤئ. تذرئك-وعئزدئث بؤزؤك (بوز وق) تةرمينئ - تةسئپ وتةتئن جةبة نةمةسة اق جةبة دةگةن ذعئمدئ بئلدئرةدئ. سونئمةن بئرگة تذركئ ذعئمئندا «بوز» ءسوزئ بوز دالا، اق سةلةؤلئ قذتتئ قونئس دةگةندئ ايعاقتاسا كةرةك.
سارئ ارقانئث توسئمةن جارئسا اعاتئن قوس وزةن - نذرا مةن ةسئل جاعالاؤئ ةجةلدةن-اق دالالئقتاردئث قذتتئ قونئسئ، قاسيةتتئ مةكةنئ بولعان. بوزوق قالاسئ بولسا، بذگئنگئ تاؤةلسئز قازاقستاننئث باس قالاسئ - استانانئث شةجئرةسئ سوناؤ كونة ءداؤئر تاريحئمةن ساباقتاساتئندئعئن ايعاقتايدئ. بوزوق قالاسئ كونة داؤئردة باتئس پةن شئعئستئ جالعاستئرعان اتاقتئ جئبةك جولئنئث ةلةؤلئ ورتالئقتارئنئث ءبئرئ بولسا، استانا بذگئنگئ باتئس پةن شئعئس وركةنيةتئنئث التئن كوپئرئنة اينالدئ.
- اثگئمةثئزگة راحمةت