ماثگئ ءومئر سذرگئث كةلسة
استانا. 16- ماؤسئم. قازاقپارات. «اعار سؤئ بال تاتئعان، اق شاباعئ ماي تاتئعان جةر» - تئرشئلئك ةتكةن ءاربئر جاننئث ارمانئ. سول الئس ارماننئث سوثئنان ةرئپ، ءتاتتئ ءومئردئ ئزدةؤگة بار عذمئرئن سارپ ةتكةن ادامدار بئزگة تاريحتان بةلگئلئ.
«ةلئن جاؤ المايتئن، مالعا جذت كةلمةيتئن، ءشوبئ شذيگئن، سؤئ مول» قونئستئ اسانقايعئ دا تالاي جئل ئزدةگةن. الايدا كذلكئ مةن شاتتئققا تولئ «ةل الاسئ، رؤ تالاسئ جوق، مالعا جايلئ، ةلگة ئرئس» - جةرذيئقتئ سول كذيئ تابا الماي كةتكةن.
تاريح بةتتةرئن پاراقتاساق، ءدال اسانقايعئ سةكئلدئ ماثگئ ءومئر سذرةتئن ؤتوپيالئق مةكةندئ ئزدةگةن جاندار كوپتةپ كةزدةسةدئ. ءبئرئ دذنيةنئث جذماعئن ئزدةسة، ةندئ ءبئرئ ماثگئلئك ءومئردئث كئلتئن تابؤمةن الةك. الايدا ذزاق جئلعئ ةثبةك، ذلكةن ءذمئت اقتالماعان. وسئلايشا تالاي جانداردئث، ءتئپتئ حانداردئث تاؤئ شاعئلئپ، تاؤانئ قايتقان كورئنةدئ. اثئزداردا ماثگئ ءومئر سئيلايتئن تاعام تذرلةرئن قذدايلاردئث پايدالانعانئ ايتئلادئ.
ةجةلگئ وليمپ تاؤئنئث قذدايلارئ بذكئل الةمگة ماثگئ باقي بيلئك جذرگئزئپ وتئرؤئ ءذشئن «امبروزيا» اتتئ عاجايئپ تاعامدئ پايدالانعان بولسا، ةجةلگئ مئسئر قذدايلارئ «ءابئلحايات» بذلاعئنان سؤسئندايتئن بولعان-مئس. ال يراندئقتاردا مذنداي تاعام ءتذرئ «حاوما» دةپ اتالسا، مةسوپوتاميالئقتاردئث جاستئق پةن سذلؤلئقتئ ساقتايتئن سيقئرلئ گذلدةرئ بولعان. ءذندئ حالئقتارئندا ولئمنةن قذتقاراتئن الئپ اعاش بولعان دةسةدئ.
ذندئستةردئث بذل سيقئرلئ اعاشئنئث ادام ءومئرئن 10000 جئلعا ذزارتاتئن قاسيةتئ بولعان. بذل جايلئ ءوز ةثبةكتةرئندة مةگاسفةن جانة سترابون سئندئ كونة ريم تاريحشئلارئ دا اتاپ وتكةن. ال ةجةلگئ ةؤروپا جذرتئ الةمنئث ءبئر تذكپئرئندة ادامعا ذزاق ءومئر سئيلايتئن ءمولدئر بذلاقتئث بار ةكةنئنة كامئل سةنگةن.
اثعارساثئز، الةمدة ماثگئلئك ءومئر كئلتئنة قاتئستئ اثئزعا بةرگئسئز حيكايالار كوپ-اق. ةجةلگئ مئسئردا و دذنيةلئك بولعان ادامدئ ءولدئ دةؤگة قيماي، رؤحئ دةنةسئنة اينالئپ كةلةر دةگةن ذمئتپةن كذندةلئكتئ تذرمئسقا قاجةتتئ زاتتارئمةن بئرگة جةرلةيتئن بولعان. بذل ءذردئس بارلئق كونة ةلدةردة كةزدةسةدئ. الايدا دذنيةنئث ارعئ بةتئنة وتكةن سوث جاننئث دةنةگة قايتا ورالمايتئنئن بئلگةن ولار، ولئمگة جةتكئزبةي تذرئپ ارةكةت جاساؤ قاجةتتئگئن تذسئنگةن. سولايشا ماثگئلئك ءومئر سئيلاپ، قارتتئقتان قذتقاراتئن سيقئرلئ قوسپالاردئ ئزدةؤگة بةل شةشة كئرئسكةن.
قئتاي الحيميكتةرئ بذل سيقئرلئ سؤسئن ءتذرئن ئزدةؤگة سوناؤ ءبئزدئث زامانئمئزعا دةيئنگئ ІІ عاسئردان باستاپ كئرئسسة كةرةك. ال ورتا عاسئر تذسئندا جاستئق پةن قارتتئقتئث سئرئن اشؤعا تئرئسئپ جذرگةن ماماندار ذزاق ءومئر سئيلايتئن «ءابئلحايات سؤسئنئن» دايارلاي باستاعان. ونئث قذرامئنا نةگة ةكةنئ بةلگئسئز بارلئق عالئمدار سئناپ پةن كذشالانئ، كذكئرتتئ قوساتئن بولعان. ادام اعزاسئنا زيانئن تيگئزبةي قويمايتئن بذل حيميالئق ةلةمةنتتةردئث سالدارئنان ءومئرئن ذزارتامئن دةپ جذرگةن تالاي جاندار، عذمئرئن قئسقارتئپ العان دا شئعار، كئم ءبئلسئن؟!
حيميالئق قوسپا دةمةكشئ، كونة زامان الحيميكتةرئنئث سيقئرلئ ءپالساپالئق تاستارئ (فيلوسوفسكيي كامةن) بولئپتئ-مئس. اثئزدارعا سةنسةك، بذل تاس قاراپايئم تات باسقان تةمئردئ ءاپ-ساتتة التئن مةن كذمئسكة اينالدئرسا، وسئنئث قوسپاسئنان دايئندالعان سؤسئننان اؤئز تيگةن ادام اؤرؤ-سئرقاتئنان دةمدة ايئعاتئن بولعان. ول دةرتكة شيپا بولئپ قانا قويماي، كارئنئ اجارلاندئرئپ، جاستاردئث جاسئنا جاس قوسقان دةسةدئ.
«ءومئر گذلئن» ئزدةگةندةر
جاسئن ذزارتقئسئ كةلئپ، ءومئردئث گذلئن ئزدةگةن جان - شؤمةرلةر جئرئنئث كةيئپكةرئ گيلگامةش. ول الةمدئ كةزئپ، ذزاق ءومئر سئيلايتئن سيقئرلئ گذلدئ ئزدةگةن. اثئزعا سةنسةك، گيلگامةش بذل ورايدا ءبئراز ناتيجةگة قول جةتكئزئپ تة ذلگةرگةن. وكئنئشكة قاراي، ودان بذرئن «ءومئر گذلئن» زالئم جئلان الئپ كةتكةن ةكةن. سولايشا باس كةيئپكةر قاپئدا قالعان. ءدال وسئ كةيئپكةر سئندئ ماثگئلئك «ءومئر كئلتئن» تاپقان جان XIV عاسئردا فرانسيادا ءومئر ءسذرئپتئ. نيكولاس فلامةل جارئ پةرةنةللامةن بئرگة ماثگئلئك ءومئر كئلتئن ئزدةؤگة بار عذمئرئن سارپ ةتكةن. ناتيجةسئندة ةكةؤئنئث دة ةثبةگئ اقتالئپ، ءپالساپالئق تاستاردئث قذپياسئن اشقان. ءتئپتئ ونئ كةيئنگئ عاسئرلاردا دا ءومئر سذرگةن دةپ بولجايدئ جذرت. ول بذل جولدا ئشئندة تذنعان قذپياسئ كوپ، كونةدةن كةلة جاتقان سيقئرلئ «ءذنسئز كئتاپتئث» («Mutus Liber») كومةگئنة جذگئنگةن كورئنةدئ.
بةلگئلئ عالئمدار پاراسةلس پةن رودجةر بةكون دا قارتايتپايتئن ءدارئنئ جاساؤعا تئرئسقان. ءبئراق سونداي مئقتئ عالئمداردئث ءوزئ «ءومئر كئلتئنئث» قذپياسئن اشا الماعان. ال كةيبئر جاندار التئندئ ئشكةن ادام ذزاق ءارئ اسةم عذمئر كةشةدئ دةپ سةنگةن. بذل جولدا ذنتاقتالعان التئن، تةثئز مارجانئ، ساپفير مةن ءتذرلئ گاؤهار تاستار ءتئپتئ ءپئل سذيةكتةرئ دة پايدالانئلعان. ال كةيبئر پئسئقاي ةمشئلةر باسشئلارئن ءومئردئث كئلتئ - «ماگيالئق قاسيةتئ بار» ادامنئث قانئندا دةپ سةندئرگةن. ولاردئث بذل سوزئنة كامئل سةنگةن تالاي حاندار مةن قولئندا بيلئگئ بار باسشئلار جاس قئزدار مةن ذلداردئث قانئن ئشةتئن بولعان.
قان سورعئشتار (أامپير) تؤرالئ اثئزدئث نةگئزئ قايدا جاتقانئن وسئدان اثعارؤعا بولاتئن سةكئلدئ. وسئلايشا بيلئك باسئندا وتئرعان كوپتةگةن باسشئلار ءوز باسئن امان الئپ قالؤ ماقساتئندا تالاي ادامنئث جانئن قذربان ةتئپ، قولئن قانعا مولئنان مالعان كورئنةدئ. ءتئپتئ ريم شئركةؤئنئث باسشئسئ VІІІ يننوكةنتيي دة عذمئرئنئث سوثئندا جاسارؤ ءذشئن تامئرئنا جاس قان ةككئزگةن ةكةن. ءبئراق ونئث بذل ارةكةتئ ءولئمدئ الداي الماعان.
دةسةك تة ХІІ-ХІІІ عاسئرلاردا ءومئر سذرگةن ةپيسكوپ اللةن دة ليسل الحيميكتةردئث كومةگئمةن 110 جاسقا دةيئن ءومئر سذرگةن ةكةن. ال داوستئق ءبئر فيلوسوف «جذمباق دارئنئث» ارقاسئندا 122 جئل عذمئر كةشئپتئ. ياعني ولئمنةن قذتئلماعانئمةن ءبئراز جئل ءومئر قوسئپ العاندار دا بار ةكةن تاريحتا. سونداي-اق ايگئلئ ذلئ قئتاي قورعانئن تذرعئزعان اتاقتئ يمپةراتور شين شيحؤاثدي دا ماثگئلئك ءومئر ءسذرؤدئ ارمانداعان. بذل جولدا ءتذرلئ ءادئس-تاسئلدةردئ پايدالانعان ءامئرشئ قذپيا قامالدا مئقتئ عالئمداردئث باسئن قوسئپ، ذزاق عذمئر سئيلايتئن ءدارئ شئعارؤدئث جولدارئن ئزدةستئرگةن. الايدا ونئث بذل سذرانئسئنا ةشكئم لايئقتئ جاؤاپ بةرة الماعان.
ءسويتئپ جذرگةنئندة مذحيتتاعئ ءبئر ارالدا «ماثگئلئك عذمئر سئيلايتئن ءشاربات بذلاق اعئپ جاتقان، ادامدارئ مةن جانؤارلارئ دا ماثگئ ءومئر سذرةتئن جةرذيئق بار» دةپ ةستيدئ. سوعان ارناپ ذلكةن كةمةلةر جاساتادئ. كةمة جذزؤگة دايئن بولئپ قالعان تذستا يمپةراتور بيلئك تئزگئنئن جوعالتئپ الامئن با دةپ قورقئپ، بذل ساپارعا قول استئندا جذمئس ئستةي-تئن جاس جئگئت سؤ شةنئ جئبةرةدئ. يمپةراتور تةثئزگة شئققان جولاؤشئلاردئث ارتئنان ذزاق قارايلاعان. ءبئراق ساياحاتشئلار سول كةتكةننةن مول كةتةدئ. ءذمئتئ اقتالماعان ءامئرشئ ةندئ ماگيا مةن الحيميا سالاسئندا ةثبةكتةنئپ جذرگةن جانداردئ ئزدةستئرةدئ. ول داوس موناحتارئندا «جذمباق دارئنئث» بارئن ةستئپ، ولاردئ سارايئنا الدئرئپ، ءدارئ جاساؤدئ تابئستايدئ. ءبئراق قئتاي باسشئسئنئث بذل ارةكةتئنةن دة ةشتةثة شئقپايدئ. سولايشا ءامئرئ قانشا كذشتئ بولسا دا يمپةراتور تابيعات زاثئن جوققا شئعارا الماي كةتةدئ.
جةرذيئق بار ما؟
اثئزداردا يمپةراتور ساياحاتقا جئبةرگةن سؤ شة جذماقتئ ارالدئ تاؤئپ سول جةردةن قايتقئسئ كةلمةي، قالئپ قويعاندئعئ باياندالادئ. ءيا، سؤئ بال تاتئعان جةرذيئقتان قاراپايئم پةندة ةندئ قايتئپ كةتكئسئ كةلمةيتئنئ زاثدئ دا. وسئلايشا يمپةراتورئ جذماقتئ مذحيتتئث ارعئ بةتئنةن ئزدةپ جذرگةن بولسا، باسقا ةل عالئمدارئ ونئ قئتايدا دةپ بولجاعان. بةلگئلئ اراب عالئمئ يبن باتتؤتتئث قذلاعئنا وسئنداي دةرةكتةر جةتكةن. قئتايدا «ءومئر بذلاعئ» اعئپ جاتئر دةگةن اثگئمةنئ ول ساياحاتشئلاردان ةستئسة كةرةك. ول بذلاق سول اققاننان اعئپ وتئرئپ سول ماثداعئ ءبئر تةثئزگة قذيادئ-مئس. ال قئتايلئقتار بولسا مذنداي سيقئردئ وزئنةن ةمةس وزگةدةن ئزدةگةن. ولار قاسيةتتئ سؤلارئ بار مةكةن رةتئندة ءذندئستاندئ كورسةتكةن.
راسئندا، اسپانمةن استاسقان گيمالاي تاؤلارئنان ءبئر جئلئ ءذندئ رادجئ تاپاسأيدجي ءجذز ةمةس مئثداعان جئلداردئ ةثسةرگةن شالدئ كةزدةستئرگةن دةسةدئ. ةسكةندئر زذلقارنايئننئث دا ءذندئستانعا جورئعئن كةيبئر ماماندار وسئمةن بايلانئستئرادئ. ال گراف كاليوسترو دةگةن اتپةن ةلگة تانئلعان يتالياندئق دجؤزةپپة بالزامو جذرتتئ «3000 جئل بويئ ءومئر ءسذرئپ كةلة جاتئرمئن» دةپ سةندئرگةن. ونئث ذزاق ءومئر سذرؤئنة أةزؤأيي جانارتاؤئنئث قؤاتئ كومةكتةسسة كة-رةك. ءبئراق وعان كوپشئلئك «شارلاتان-اأانتيؤريست» دةپ سةنبةگةن. ويتكةنئ ول ءومئرئن ذزارتقان قوسپانئ ةشكئمگة كورسةتپةگةن جانة قالاي جاسالاتئنئن دا ايتپاعان. كاليوسترونئث ايتقاندارئن نةگئزگة العان كةيبئر ماماندار ءومئر كئلتئ جانارتاؤلاردئث وزةگئندة بولؤئ مذمكئن دةگةن بولجامدار جاساعان.
ال امةريكا قذرلئعئ اشئلعان سوث جذرتتئث بارلئعئ جةرذيئقتئ سول ماثنان ئزدةي باستاعان. ءتذرلئ التئن قالالار تؤرالئ اثئزدار تاراپ، ول ةؤروپالئقتاردئ امةريكاعا كوپتةپ تارتا تذسكةن. ءومئر كئلتئ ساليقالئ وي ويلاپ، دذرئس پايئمداي بئلةتئن عالئمدار ءومئردئ ذزارتؤ ادامنئث ءوز قولئندا ةكةنئن باياعئدا-اق تذسئنگةن. بةلگئلئ گرةك ويشئلئ دةموكريت ذزاق ءومئر ءسذرؤدئث سئرئ ادامنئث ةرئك-جئگةرئندة دةگةندئ مةثزةسة كةرةك، دذنيةدةن ءوتئپ بارا جاتقانئندا: «مةن شئن قالاسام، بذدان كوبئرةك ءومئر سذرةر ةدئم» دةگةن ةكةن. ول 102 جاسئندا دذنيةدةن وزعان.
ال ريم فيلوسوفئ لؤسيي اننةي سةنةكا جاسئنان اقئلدئلئعئمةن كوزگة تذسكةن. ءبئراق وتة نازئك، اؤرؤشاث بولعان. جاسئنان «داناگويسئگةن» بالا قئزعانشاق يمپةراتور كاليگؤلاعا ذناماي قالئپ، ولتئرگئسئ كةلگةن. ول اؤرؤشاث بالانئث تذرئنةن ذزاق جاسامايتئنئن اثعارئپ، جايئنا قالدئرا بةرگةن ةكةن. ءبئراق سةنةكا ةرئك-جئگةرئنئث ارقاسئندا اياعئنا تئك تذرعان دةسةدئ. ءدال سول سةكئلدئ نةمئس فيلوسوفئ يممانؤيل كانتتئث دا جذيكة جذيةسئ جاس كةزئندة سئر بةرگةن. ول ذنةمئ تالئپ قالاتئن بولعان. ءبئراق ول ءوزئن مئقتاپ قولعا العان ول بذل كةمشئلئكتةرئنةن تولئقتاي ايئققان. بذدان وثاي ولجا جوق، ادام بالاسئ قانداي دا ءبئر جاقسئلئققا، زةينةتتئ ومئرگة ةتكةن ةثبةكتئث بةينةتئنةن سوث عانا جةتة الادئ دةگةندئ اثعارؤعا بولادئ. * بايقاعانئمئزداي، مئثداعان عاسئرلارعا سوزئلعان مذنداي ئزدةنئستةردئث ةشقايسئسئ دا ناتيجة بةرمةگةن. دةسةك تة، ماثگئلئك ءومئر سذرؤدةن دامةلئ جاندار ءالئ كذنگة ءذمئتئن ذزبةگةن. بذل ورايدا ءئرئ عالئمدارئمئز دا جذمئستارئن توقتاتقان ةمةس. بئلةك سئبانا كئرئسكةن ولار قازئرگئ كذنئ ءتذرلئ دارئلئك قوسپالار دايئنداپ، قالايدا «ءولئم» اتتئ قاتةرگة كةدةرگئ بولار توسقاؤئل تذرلةرئن تابؤعا تئرئسئپ جاتئر. ماثگئلئك ءومئر سئيلايتئن عاجايئپ شئرئندئ تاپپاسا دا، ولاردئث بذل ئزدةنئستةرئ ءتذرلئ اؤرؤلاردئث بةتئن قايتاراتئن ءدارئنئ ويلاپ تابؤئنا جول اشاتئن شئعار دةگةن ذمئتتةمئز.
ءسابينا زاكئرجان قئزئ