کونة ءداؤئردئث عذلاماسئ

استانا. 4- ماؤسئم. قازاقپارات. بذدان بئرنةشة عاسئر بذرئن بذحارادا اتئ الةمگة ايگئلئ ءابؤ ءالي حؤسةين يبن ابدوللا يبن سينا اتتئ عالئم ءومئر ءسذردئ. ونئ ةؤروپا ةلدةرئ اأيسةننا دةگةن اتپةن تانيدئ، ال حورةزم مةن نيشاپؤرعا، بذحارا مةن سامارقانعا ءوز ةسئمئمةن، ياعني ءابؤ ءالي حؤسةين يبن سينا دةگةن اتپةن تانئمال.

کونة ءداؤئردئث عذلاماسئ

 ءابؤ ءالي حؤسةين ءوز زامانئندا مةديسينا، ماتةماتيکا، فيزيکا، استرونوميا، لوگيکا، حيميا، بيولوگيا، ءتئل، گةولوگيا جانة تاعئ دا باسقا عئلئمنئث کوپتةگةن سالالارئمةن اينالئستئ. ونئث «دارئگةرلئک عئلئمنئث ةرةجةسئ» دةگةن کئتابئ لاتئن تئلئنة اؤدارئلئپ، بةس عاسئر بويئ ةؤروپانئث کوپتةگةن مةديسينالئق ؤنيأةرسيتةتئندة وسئ کئتاپتان ستؤدةنتتةرگة ءدارئس وقئلدئ.

ءابؤ ءالي حؤسةين کئشکةنتاي کةزئنةن بارلئق نارسةگة قئزئعؤشئلئق تانئتئپ: «نةگة؟» دةگةن سذراقتاردئ کوپ قويادئ ةکةن. ءتئلئ دة «نةگة؟» دةگةن سذراقپةن شئعئپتئ. بئردة قئزمةتشئ ايةل حؤسةينگة التئن ساقينانئ کورسةتپةکشئ بوپ جاتقاندا ابايسئزدا ساقينانئ جارما سالئنعان قاپقا ءتذسئرئپ الادئ. سول کةزدة سئرتتان داؤئس ةستئلئپ، ول دالاعا جذگئرئپ کةتةدئ. قئزمةتشئلةر قاپتاعئ جارمانئث اؤزئن تئگئپ، ونئ قويماعا اپارئپ قويادئ. کئشکةنتاي حؤسةين سونئث ءبارئن کورئپ تذرادئ. کةلةسئ کذنئ حؤسةيننئث اناسئ التئن ساقيناسئن ئزدةپ، تابا المايدئ. اقئرئندا قئزمةتشئ ايةلگة «سةن الدئث» دةپ، ذيئنةن قؤئپ جئبةرةدئ.

 مذنداي ادئلةتسئزدئککة شئداماعان يبن-سينا ةکئ قولئن کةزةک-کةزةک سةرمةپ، قاتتئ ايقايلاپ جئبةرةدئ. ءبئراق بذعان ةشکئم نازار اؤدارمايدئ. قئزمةتشئ ايةل کةتکةن سوث، کئشکةنتاي حؤسةين ةکئ کذن جئلايدئ. ابدةن شارشاعان حؤسةين ذلکةندةرگة ئمداپ، بئلدئرلاپ ءبئر نارسة تذسئندئرگئسئ کةلةدئ. ءسويتئپ قينالا-قينالا سويلةپ کةتةدئ. ءبئرئنشئ سويلةمئ جازئقسئز ايةل مةن ساقينا تؤرالئ بولئپتئ. ذلکةندةر ايةلدئ تاؤئپ، کةشئرئم سذراپتئ.

حؤسةين بةس جاسقا کةلگةندة اتا-اناسئ بذحاراعا کوشئپ کةلئپ، ونئ مذسئلماندئق مةکتةپکة وقؤعا بةرةدئ. مذندا ول ون جاسقا تولعانشا وقيدئ. بذل کةزدة حؤسةين الگةبرانئ، گةومةتريانئ، استرونوميانئ ءبئلئپ، فيلوسوفيانئ دا وقي باستاپتئ. مذعالئمدةرگة دة سذراقتئ ءذيئپ-توگئپ قويادئ ةکةن. «بذل ساؤالدارئثا جاؤاپتئ قذراننان الاسئث، سونئ وقئ»، - دةپتئ بئردة مذعالئمئ. کوپ ؤاقئت وتپةي حؤسةين الگئ مذعالئمگة: «مةن قذراندئ جاتتاپ الدئم. ةندئ سئزگة سذراق قويسام بولا ما؟» - دةيدئ. مذعالئمئ: "قذراندئ جئلدار بويئ وقيدئ، ال ونئ جاتقا وقئعان ادامعا حافيز دةگةن قذرمةتتئ اتاق بةرئلةدئ. ال سةن بولساث..."، - دةپ رةنجئپتئ. "وندا مةن حافيزبئن!" - دةپتئ بالا تاقئلداپ. ةمتيحان کةزئندة ول بارلئق سذرةلةردئ جاتقا ايتئپ بةرةدئ. سويتسة،  قذراندئ مذعالئمئ دة جاقسئ بئلمةيدئ ةکةن. حؤسةين ءوزئنئث ءومئربايانئندا: "مةن ون جاسئمدا قذراندئ جاتقا ايتتئم، ادةبيةتتانؤ عئلئمئن ءبئلدئم جانة باسقا دا جةتئستئکتةرگة جةتتئم. جذرتتئث ءبارئ ماعان تاثعالاتئن. ون ةکئ جاسئمدا مةديسينا عئلئمئمةن اينالئستئم. ال ون التئ جاسئمدا اؤرؤلاردئ ةمدةدئم. دارئگةرلةردئث وزدةرئ مةنةن اقئل-کةثةس سذرايتئن. بئردة بذحارانئث ءامئرئ نؤح يبن-ءمانسذر اؤئرئپ قالدئ. ونئث نةمةن اؤئراتئنئن ةشبئر دارئگةر ايتا المادئ. ءامئردئث جازئلؤئنا کومةگئم ءتيدئ"، - دةپ جازادئ.

ءامئر يبن-سيناعا بذحار کئتاپحاناسئنا کئرؤگة رذقسات بةرةدئ. ال بذحار کئتاپحاناسئ سول کةزدةگئ ةث باي کئتاپحانا بولاتئن. ونئث "دارئگةرلئک عئلئمنئث ةرةجةسئ" دةگةن کئتابئ وسئ کئتاپحانادان باستاؤ العان.

999 - جئلئ حؤسةيننئث اکةسئ قايتئس بولئپ، بارلئق اؤئرتپالئق ءذيدئث ذلکةنئ حؤسةينگة تذسةدئ. بيلئک عذلاماعا، ونئث وتباسئنا سةنئمسئزدئکپةن قارايدئ. ةندئ مذندا قالؤ قاؤئپتئ ةدئ. سوندئقتان ول حورةزمنئث استاناسئ  گؤرگاندجعا کوشةدئ.

يبن-سينا ولة-ولگةنشة وتانئنا ورالا المادئ، ءاردايئم شةت جةردة، شةتةلدة کوشئپ-قونئپ ءجذردئ. عذلامانئث بالاسئ دا، وتباسئ دا بولمادئ. ومئرئندة قيئنشئلئقتئ دا، مذقتاجدئقتئ دا کورةدئ، ءتئپتئ تذرمةگة دة قامالئپ شئعادئ. سونئمةن قاتار، ءؤازئر دة، شئلقئعان باي دا بولدئ. ونئث دذنية-مذلکئ بئرنةشة رةت تالان-تاراجعا دا ءتذستئ، کئتاپحاناسئنان دا ايئرئلدئ، ال فيلوسوفيا عئلئمئنا ارنالعان 20 تومدئق ةنسيکلوپةدياسئ (قولجازبا) دا ورتةنئپ کةتتئ. ءبئراق قانداي جاعدايدا بولماسئن، ةشقاشان عئلئمدئ جانة شئعارماشئلئق جذمئسئن تاستاعان ةمةس.

حؤسةين 1037- جئلئ اسقازان اؤرؤئنان قايتئس بولادئ. ولةر الدئندا ول ءوزئنئث بارلئق قذلدارئنا سئي-سياپات جاساؤدئ، ولاردئ بوساتؤدئ جانة قالعان مذلکئن کةدةيلةرگة تاراتئپ بةرؤدئ وسيةت ةتتئ. عذلامانئث قايتئس بولعانئنا ءجذز جئلداي ؤاقئت وتکةن سوث باسقا ءبئر ءدئني اعئمدار ونئث فيلوسوفيالئق کئتاپتارئن باعدات قالاسئنئث ورتالئق الاثئنا شئعارئپ ورتةيدئ. تاعئ دا بئرنةشة ءجذز جئل وتکةن سوث ةؤروپادا ونئث «دارئگةرلئک عئلئمنئث ةرةجةسئ» اتتئ کئتابئنئث بةس تومدئعئ شئعادئ. بذل  ئنجئلدةن کةيئن کوپ تيراجبةن شئققان ةکئنشئ کئتاپ.

 دةرةككوز: «جاس الاش» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى