اشارشئلئقتان سوث ونةركاسئپ قالاي دامئدئ؟

استانا. 4- ماؤسئم. قازاقپارات - اشارشئلئقتان كةيئنگئ ةكئنشئ بةسجئلدئق جوسپاردا قازاقستاندئ يندؤستريالاندئرؤعا، اسئرةسة ءتذستئ مةتاللؤرگيانئ، كومئر مةن مذناي ونةركاسئبئن، تةمئرجول تاسئمالئن تةزدةتئپ دامئتؤعا ذلكةن كوثئل ءبولئندئ.

اشارشئلئقتان سوث ونةركاسئپ قالاي دامئدئ؟

  جاثا بةسجئلدئقتئث تالاپتارئنا سايكةس، ل.ي. ميرزويان قازاقستاننئث پارتيا ذيئمدارئنئث الدئنا مئناداي مئندةتتةر قويدئ: قازاقستاننئث ةكونوميكالئق جانة مادةني ارتتا قالؤشئلئعئن اياعئنا دةيئن جويؤ، ونئ ك س ر و-دا الدئثعئ قاتارلئ ذلتتئق رةسپؤبليكالاردئث قاتارئنا شئعارؤ، حالئق شارؤاشئلئعئنئث بارلئق سالاسئندا تةحنيكالئق قالپئنا كةلتئرؤدئ اياقتاؤ، رةسپؤبليكانئث اؤئل شارؤاشئلئعئن ذجئمداستئرؤدئ اياقتاؤ.

ةكئنشئ بةسجئلدئق جوسپارئ بويئنشا قازاقستان وداق بويئنشا قورعاسئن وندئرؤدةن ءبئرئنشئ ورئنعا، مئس وندئرؤدةن - ةكئنشئ، مذناي مةن كومئردةن ءذشئنشئ ورئنعا شئعؤعا ءتيئس بولاتئن. قاراعاندئنئث الدئنا ورال مةن ةدئل بويئ مةتاللؤرگيالئق زاؤئتتارئن كوكستةلگةن جانة بايئتئلعان كومئرمةن قامتاماسئز ةتؤ، قارساقپاي مةن بالقاش مئس كومبيناتتارئن، رةسپؤبليكانئث تةمئرجولدارئن، اؤداندئق ةلةكتروستانسئلاردئ، جةرگئلئكتئ ونةركاسئپ پةن تذرعئنداردئث وتئنعا دةگةن سذرانئستارئن تولئق قاناعاتتاندئرؤ مئندةتئ قويئلدئ. ةكئنشئ بةسجئلدئقتا قاراعاندئنئ دامئتؤعا 252،5 ميلليون سوم قارجئ ءبولئندئ، شاحتا قذرئلئسئنا بولئنگةنئ - 163 ميلليون سوم، تذرعئن ءذي مةن مادةني-تذرمئستئق قذرئلئستئث ةنشئلةگةنئ - 83 ميلليون سوم. («نارودنوة حوزيايستأو كازاحستانا»، 1934، №4، س-12).

ةكئنشئ بةسجئلدئقتا پايدالانئلاتئن تةمئرجولدار جذيةسئنئث ذزئندئعئ 47،74 كوبةيؤگة ءتيئس بولاتئن. جوسپار بويئنشا رةسپؤبليكانئث نةگئزگئ ونةركاسئپ جانة اؤئل شارؤاشئلئعئ اؤداندارئن وداقتئث جالپئ تةمئرجول جذيةسئمةن قوسؤ جانة ولاردئث ونئمدةرئنئث تذتئنؤشئعا شئعارئلؤئ قاراستئرئلعان بولاتئن. مئسالئ، بولاشاقتا قؤاتتئ ونةركاسئپ تارابئن وداقتئث جولدار جذيةسئمةن قوساتئن قاراعاندئ - بالقاش؛ قاراعاندئ كومئرئن ماگنيتوگورعا، باكال مةن ور-حاليلوأ كومبيناتتارئنا تاسئپ جةتكئزؤ ءذشئن اقمولا - قارتالئ؛ التايدئث رؤدنئيئن وتئنمةن قامتاماسئز ةتئپ، ونئث ءونئمئن الئپ شئعؤ ءذشئن ريددةر - رؤبسوأكا تةمئرجول جةلئستةرئنئث قذرئلئستارئ نئساناعا الئندئ. ةكئنشئ بةسجئلدئق تذسئندا قاراعاندئنئث كومئرئن تذتئناتئن اؤداندارئنئث اؤماعئ ذلعايدئ. قاراعاندئنئث كومئرئمةن قامتئلؤعا ءتيئستئ جاثا زاؤئتتار، تةمئرجولدار، ةلةكتروستانسئلار پايدا بولدئ.

حالئق كوميسسارئ

گ.ك.وردجونيكيدزةگة

...مةن وسئ حاتتا قاراعاندئنئث جذمئسئ مةن دامؤئ ءذشئن ةرةكشة ماثئزئ بار ءتورت ماسةلة قويعئم كةلةدئ.

1. ذلكةن ةلةكتروستانسئ سالؤ تؤرالئ. ءسئزدئث بذيرئعئثئزعا قاراماستان، بذل ستانسئنئ سالؤ ءذشئن وسئ ؤاقئتقا دةيئن تذك تة ئستةلئنگةن جوق. وسئ جئلئ بذل ستانسئنئث قذرئلئسئن مذلدة توقتاتئپ تاستادئ.

2. كار گرةس-تئث كةشئگئپ قالؤئ مذمكئندئگئنة بايلانئستئ، قاراعاندئ ةلةكتر قؤاتئنسئز قالماؤئ ءذشئن ءبئرقاتار شارالار قابئلداؤ قاجةت.

3. ترانسفورماتورلار مةن ةلةكتروقذرئلعئلار تؤرالئ. بذل جذمئستار جئلجيتئن ةمةس، ةث باستئ سةبةبئ - ذساق موتورلار جوق، ترانسفورماتور، ةلةكتروقذرئلعئلار جوق.

4. اعاش پةن قذمتاس تؤرالئ ماسةلة قاراعاندئنئث قذرئلئسئ ءذشئن ةث وتكئر ماسةلة بولئپ قالؤمةن كةلة جاتئر.

ترةسكة تئم بولماعاندا چةليابئنئث 20-30 تراكتورئن ءبولؤدئ سذرايمئن. وداقتاعئ وزگة قذرئلئستاردان قاراعاندئ قاراپايئم عانا كوممؤنالدئق كاسئپورئندارئنئث جوقتئعئمةن دة تيئمسئز ةرةكشةلةنةدئ. مئسال ءذشئن ايتاتئن بولساق، مذندا ءجئبئ ءتذزؤ كوشة مةن جولدئ كةزدةستئرة المايسئز؛ نة ةسكئ، نة جاثا شاحتالارعا كئرةبةرئس جول دا جوق؛ جذمئسشئ پوسةلكةلةرئندة كورئكتةندئرئلگةن بئردة-ءبئر جولدئ تابا المايسئث. قازئلئپ، ويئلئپ كةتكةن شذرئق-تةسئك جولدار جاؤئندئ-شاشئندئ كذندةرئ شالشئق سؤعا تولئپ، كئشئگئرئم كولشئكتةرگة اينالادئ. ولار ماشينةلةردئث، باسقا دا كولئكتةردئث كوپتةپ سئنئپ، قيراؤئنا سةبةپ بولئپ، قانشا جذمئستارعا قولبايلاؤ بولؤدا. مةملةكةتكة بذدان ذلكةن كولةمدة شئعئن كةلؤدة.

مةن بيؤدجةتتةن 1935- جئلعا ارنالئپ، كوشةلةردئ تارتئپكة كةلتئرؤگة، شاحتالار مةن نةگئزگئ كاسئپورئندار اراسئنا ساپالئ جولدار سالؤعا جانة كوممؤنالدئق كورئكتةندئرؤگة (كوگالداندئرؤ، جولداردئ، ذيلةردئ جوندةؤ، كانالداندئرؤ ت.ب) ارنايئ قارجئ كولةمئنئث قاراستئرئلؤئن سذرايمئن.

ةث ئزگئ نيةتپةن سالةمئمدئ جولدايمئن ل.ميرزويان.

(ق ر پرةزيدةنتئنئث مذراعاتئ، 141-قور، 1-تئزبة، 5756-ءئس، 219 ب).

1935 - جئلدئث ناؤرئزئندا ل.ي. ميرزويان قاراعاندئ پارتيا بةلسةندئلةرئنئث جينالئسئندا ءسوز سويلةدئ. «قاراعاندئنئث ماثئزئ، - دةدئ ميرزويان، - الئپ كومئر قاباتتارئمةن عانا انئقتالمايدئ، سونداي-اق ونئث نةگئزگئ تذتئنؤشئ مةتاللؤرگيالئق ونةركاسئپ وشاقتارئنا جاقئندئعئ دا قاراعاندئنئ تاياؤ جئلداردئث ئشئندة ةلدئث ءذشئنشئ قؤاتتئ كومئر بازاسئنا اينالدئرؤعا مئندةتتةيدئ.

ميرزويان قذرئلئسشئلاردئث نازارئن ةث الدئمةن، كذردةلئ قذرئلئستئث جوسپارئن ورئنداؤعا اؤدارؤ كةرةكتئگئن اتاپ كورسةتتئ.

ذكئمةتتئث الئپ قذرئلئستاردئ جاريالاعان تئزئمئنة ةنگةن سةگئز شاحتانئ جةدةل ئسكة قوسؤ، ةكئنشئ ورتالئق ةنةرگيا اگرةگاتئن تةزئرةك پايدالانؤعا بةرؤ، سؤقذبئرئن مةزگئلئنةن بذرئن سالئپ ءبئتئرؤ - باسسةيننئث بار ومئرئندةگئ ةث وزةكتئ ماسةلة بولاتئن. مئنة، وسئلار شةشئلگةندة عانا بذكئل قاراعاندئ جئلدام قارقئنمةن العا قاراي داميدئ. قذرئلئسشئلار وزدةرئنئث سانا-سةزئمدةرئمةن ءبئر ءسات شئن مانئندة جاؤئنگةرلئك كذزةتتة تذرمئن دةپ ةسةپتةسئن.

كومئر ءوندئرؤ جاؤاپتئ مئندةت سانالادئ. وكئنئشكة وراي، ءوندئرؤ جونئندةگئ باعدارلاما تذراقتئ تذردة ورئندالماي جذرگةنئ بايقالؤدا.

جئبةرئلگةن اقاؤلئقتئث سةبةپتةرئنة تالداؤ جاساعان ميرزويان وك پةن سوأناركومنئث دونباسس تؤرالئ قاؤلئسئ قاراعاندئ ءذشئن دة جذمئستئث جاؤئنگةرلئك باعدارلاماسئ بولئپ تابئلاتئنئن اتاپ كورسةتتئ.

كومئر وندئرؤدةگئ، ونئ سئرتقا، جةر بةتئنة شئعارؤداعئ كةلةثسئزدئكتةردئ اشكةرةلةي كةلئپ، ميرزويان قازئردئث وزئندة مةحانيكالاندئرؤ ءادئسئن كةث قولدانؤ مةن اتپةن سذيرةتؤ ارقئلئ جذمئس ذدةرئسئن ءبئرشاما جئلدامداتؤعا نذسقاؤ بةردئ. قول جذمئسئنان دا ازئرشة باس تارتؤعا بولمايتئنئن ةسكةرتتئ.

جاس ونةركاسئپتئك اؤداندا تذرعئن ءذي مةن كوممؤنالدئق قذرئلئس ةرةكشة ماثئزعا ية. وكئنئشكة وراي، وتكةن جئلعئ 16 ميلليون سوم قارجئنئث 6 ميلليونئ عانا يگةرئلدئ. ذستئمئزدةگئ جئلئ 200 ءذيدئث قذرئلئسئ باستالدئ. بذل قامتاماسئز ةتؤ كةرةكتئث ةث كةمئ عانا. فابريكا-اسحانانئث، نان زاؤئتئنئث، دذكةندةردئث، اسحانالاردئث قذرئلئسئن ءبئتئرؤ - مامانداردئث تذراقتاماؤئن تةجةؤ دةگةن ءسوز.

ءسوزئنئث قورئتئندئ بولئمئندة ميرزويان جةكة ازئق-تذلئك بازاسئن قذرؤ قاجةتتئلئگئنة جان-جاقتئ توقتالدئ. قاراعاندئدا بذل ءذشئن بارلئق نةگئز بار ةكةنئن ايتتئ: مال وسئرؤگة جةم-ءشوپ تة، جايئلئم دا جةتكئلئكتئ. ءسوزئن قورئتئندئلاپ، ميرزويان پارتيا ذيئمدارئنئث الدئنا بارلئق كذش پةن قوسئمشا قورلاردئ جابايئ كاسئپشئلئكتئ، ناداندئقتئ، قذرئلئستئث الئپ اؤقئمئن يگةرئپ كةتؤ ءذشئن جذمئستئث جوعارئ قارقئنئنان قورقؤدئ جويؤ كذرةسئنة جذمئلدئرؤ مئندةتئن وتكئر قويدئ. (رگاسپي، 160-قور، 1-تئزبة، 1916-ءئس، 49-50 ب ب).

ميرزوياننئث ماسكةؤگة ارنايئ ساپارئنان كةيئن 1935 - جئلئ ساؤئردة قازاقستاننئث ونةركاسئبئنة تةحنيكالئق كومةك بةرؤ شتابئ قذرئلدئ.

قاراعاندئ كومئر باسسةينئنة ماسكةؤ كومئر-تةحنيكالئق ينستيتؤتئنئث «كومئر بايئتؤشئلار» ترةسئنةن ارنايئ بريگادالار قاراعاندئ كومئرئنئث ساپاسئن انئقتاؤعا جئبةرئلدئ. ماسكةؤ كومئر-تةحنيكالئق ينستيتؤتئنئث كذشئمةن 1935- جئلئ قاراعاندئدا حيميالئق زةرتحانا ذيئمداستئرئلدئ. كةيئننةن ول ةلئمئزدئث ءذشئنشئ وتئن وشاعئنئث ءئرئ عئلئمي-زةرتتةؤ ورتالئعئنا اينالدئ.

شةپتئك كومةك كةلئسئمشارتئندا تةحنيكالئق جاردةم كورسةتؤ عانا جازئلعانمةن، ءبئراق ول ءوز ماقساتئنئث اؤقئمئنان كوپ شئعئپ كةتكةن بولاتئن. قازاقستانعا وزئق تاجئريبةلةر مةن تةحنيكالئق ءبئلئم بةرؤمةن قاتار، ونةركاسئپ جابدئقتارئ دا، سونداي-اق جوعارئ كاسئبي ماماندار دا جئبةرئلئپ جاتتئ. ونةركاسئپ سالاسئ بويئنشا ءتذرلئ اقئل-كةثةستةر مةن نذسقامالار، ونةركاسئپ سالاسئ ءذشئن نئسانداردئث ساؤلةتتئك-ينجةنةرلئك جوبالارئن دا دايئنداپ بةردئ. ماسكةؤدئث جوعارئ وقؤ ورئندارئندا قازاقستان ونةركاسئبئ ءذشئن ماماندار دايئندالدئ. قازاقستاننئث ونةركاسئپتئك تاپسئرئستارئ ورئندالدئ. ماسكةؤ ساؤلةتشئلةرئ قاراعاندئنئث ءئرئ عيماراتتارئنئث قذرئلئستارئن جوبالادئ. ولار 1935-1936- جئلدارئ الماتئ مةديسينالئق ينستيتؤتئنئث، مال شارؤاشئلئعئ، كةثةستئك قذرئلئس ينستيتؤتتارئنئث، مادةنيةت ءذيئنئث، قازاق مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث جوبالارئن جاسادئ.

1935 - جئلدئث تامئز ايئندا ماسكةؤ وبل اتكومئ قازاقستاننئث ونةركاسئپتئك كاسئپورئندارئنداعئ دةنساؤلئق ساقتاؤدئ شةپتئك كومةككة الؤ تؤرالئ قاؤلئ قابئلدادئ. بذل جونئندة ل.ي. ميرزويانعا جازعان حابارلاماسئندا بئلاي دةلئنگةن:

«ماسكةؤ جذمئسشئلارئنئث قازاقستان جذمئسشئلارئمةن تؤئسقاندئق ئنتئماقتاستئعئنئث بةلگئسئ رةتئندة ماسكةؤ وبل اتكومئ ماسكةؤ وبلئستئق دةنساؤلئق ساقتاؤ ذيئمئ مةن مةچنيكوأ اتئنداعئ ينستيتؤتقا قازاقستاننئث ونةركاسئپتئك ورتالئقتارئنداعئ دةنساؤلئق ساقتاؤ ئسئندة جذقپالئ اؤرؤلار تارالؤئنئث الدئن الؤ مةن ءبئرئثعاي ديسپانسةرلئك ذيئمئن قذرؤدئ شةپتئك قامقورلئققا الؤدئ تاپسئرادئ. (رگاسپي، 160-قور، 1-تئزبة، 1916-ئس، 105-ب).

1936- جئلدئث قاثتارئندا وتكةن الماتئ پارتيا بةلسةندئلةرئنئث جينالئسئندا ءسوز سويلةگةن ل.ي. ميرزويان بئلاي دةدئ:

«مذنداي كومةك كةثةستئك رةسپؤبليكالاردئث بارلئق ةثبةككةرلةرئنئث ينتةرناسيونالدئق بايلانئسئن بئلدئرةدئ: ورئس جانة ؤكراين حالئقتارئنئث قازاق حالقئنا دةگةن تؤئسقاندئق باقاي ةسةپسئز، شئنايئ كومةگئ قازاقستاننئث قايتا تذلةگةن تاريحئندا التئن ارئپتةرمةن جازئلئپ قالدئ. وسئناؤ بذكئل حالئقتئق قايتارئمسئز كومةك قاراعاندئنئث ةلئمئزدئث ءذشئنشئ كومئر بازاسئنا اينالؤئن تةزدةتتئ، سونئمةن بئرگة قازاق حالقئنئث ةثسةسئن ذزاق جئلدار بويئ ةزؤمةن كةلگةن ةكونوميكالئق جانة مادةني ارتتا قالؤشئلئقتئ جويؤعا دا، قازاقتاردئث ورئستارمةن، ؤكرايندارمةن جانة كةثةس وداعئنئث باسقا حالئقتارئمةن دة دوستئعئن بةكئتة تذسؤگة جاردةمدةستئ». (رگاسپي، 160-قور، 1-تئزبة، 1916-ءئس. 109 ب).

1936- جئل قاراعاندئ كومئر وندئرئسشئلةرئنئث ةكئنشئ بةسجئلدئقتاعئ بارلئق جوسپارلارئنئث ورئندالؤئنئث شئرقاؤ بيئگئنة اينالعان جئل بولدئ.

1936- جئلدئث جةلتوقسانئندا س.وردجونيكيدزة مةن ل.ميرزويان ةسةپ بةردئ:

ب ك(ب) پ وك - ستالين جولداسقا

ك س ر و سوأناركومئ - مولوتوأ جولداسقا

1936 - جئلئ قازاننئث جئلدئعئنا مةجةلةنگةن قاراعاندئ كومئر ترةسئ جئلدئق جوسپارئن مةزگئلئنةن بذرئن ورئندادئ. قاراعاندئ و ك-نئث تاريحي شةشئمئنةن كةيئن وسئدان بةس جئل بذرئن ءوزئنئث دامؤئن باستاپ، ايتارلئقتاي تابئستارعا قول جةتكئزدئ.

1931- جئلئ بذكئل باسسةين 280 مئث توننا كومئر وندئرگةن. 1936 - جئلئ باسسةين 3 ميلليون 500 مئث توننادان استام كومئر وندئرةدئ. بذل كومئر ءوندئرؤ بويئنشا جئلدئق جوسپاردان ارتئق.

7 - قاراشاعا قاراي ون شاحتانئث سةگئزئ جئلدئق باعدارلامالارئن ورئنداپ شئقتئ. باسسةيندة ستاحانوأتئق قوزعالئس كةث دامؤ الدئ، كوپتةگةن ستاحانوأشئلار ءوسئپ شئقتئ، اسئرةسة قازاقتار اراسئندا، كةثةستئك جاس تةحنيكتةر مةن ينجةنةرلةردةن ماماندار جاساقتالدئ.

و ك پةن سوأناركومنان مئنا جولداستاردئ وردةندةرمةن ماراپاتتاؤ تؤرالئ ماسةلةنئ قاراپ، شةشؤدئ سذرايمئز.

(ق ر پرةزيدةنتئنئث مذراعاتئ، 141-قور، 1-تئزبة، 484-ءئس، 132-ب).

 ولكةلئك پارتيا كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ ل.ي. ميرزويان قارساقپاي مئس كومبيناتئن دامئتؤدئ ءبئرئنشئ كةزةكتةگئ ماثئزئ بار ءئس دةپ سانادئ. ونئث نةگئزگئ جابدئقتارئ شةتةلدة وندئرئلگةن. ولاردئ جوندةؤ، ارتئق تةتئكتةرئن الماستئرؤ ءبئرقاتار قيئندئقتار تؤدئراتئن. سوندئقتان ماشينةلةردئ، مةحانيزمدةردئ ءوز كذشتةرئمةن جوندةؤگة، سئنعان تةحنيكالئق جابدئقتاردئ جةرگئلئكتئ كاسئپورئنداردا جاسالعان بذيئمدارمةن الماستئرؤعا باعئتتالعان كةز كةلگةن ذسئنئستئث زور ماثئزئ بولدئ.

بالقاش مئس قورئتؤ زاؤئتئنئث كةن قورئ (قوثئرات) ا ق ش-تئث اتاقتئ «سالليأان» كةنئشئنةن كةم تذسپةيتئندةي دةثگةيدة دامئتئلؤعا ءتيئس بولاتئن. دةگةنمةن قوثئرات كةنئن قايتا وثدةؤ تةحنولوگياسئن تاثداؤ وثايعا سوقپادئ. ةث باستئسئ، بذل باعئتتا نةعذرلئم ذنةمدئ دة ءتيئمدئ ءتاسئل تاثداؤ قاجةت بولدئ. 1931- جئلئ قوثئراتتا تاجئريبة رةتئندة گيدرومةتاللؤرگيالئق قوندئرعئ ئسكة قوسئلعان بولاتئن. ول كةندئ ذساقتاپ، ذنتاقتاؤعا ارنالعان. 1933- جئلئ بذل تاجئريبة ءساتتئ اياقتالدئ.

بالقاشقا ةلئمئزدئث ءار تذكپئرئنةن كاسئبي جذمئسشئلار مةن ماماندار اعئلئپ كةلئپ جاتتئ. 1934- جئلدئث شئلدةسئندة مذندا داثقتئ ستالينگراد تراكتور زاؤئتئنئث ارنايئ جئبةرئلگةن 200 مامانئ كةلدئ. وسئ جئلدئث كذزئندة، 1935- جئلدئث 25 - قئركذيةگئندة بالقاش قذرئلئس ذجئمئنئث جالپئ جينالئسئندا كومبينات قذرئلئسئنا دايئندئق كةزةثئ قورئتئندئلاندئ. جينالئسقا ل.ي. ميرزويان قاتئستئ.

جينالئستا ءسوز سويلةگةن ل.ي. ميرزويان قذرئلئس جذمئستارئنئث ساپاسئنا ايرئقشا توقتالدئ. ول قذرئلئس جذمئستارئنداعئ جابايئ كاسئپشئلدئك ءادئستئ قاتتئ سئنعا الدئ. ءوندئرئستئ ذيئمداستئرؤدئث تةحنيكالئق تاسئلدةرئن جةتئلدئرؤگة نذسقاؤ بةردئ. ل.ي. ميرزويان اسئرةسة، ماماندارعا تةحنيكالئق جانة ينجةنةرلئك ماماندارعا جاناشئرلئق پةن قامقورلئق كورسةتؤگة كوثئل ءبولؤ كةرةك ةكةنئن باسا ايتتئ.

د.ا.قونايةأ جانة بالقاش ءوثئرئ

«...مةن 1936- جئلدئث شئلدةسئندة ماسكةؤدئث ءتذستئ مةتالل التئن ينستيتؤتئنئث تاؤ-كةن فاكؤلتةتئن ءبئتئرئپ، قوثئرات-بالقاش قذرئلئسئنا جولداما الدئم. وسئ جةردة مةنئث ناعئز ةثبةك جولئم باستالدئ...» - دةپ باستالادئ «مةنئث ءداؤئرئم تؤرالئ» كئتاپتئث ءبئر تاراؤئ. ونئث اأتورئ دئنمذحامةد احمةت ذلئ قونايةأ.

بيلئكتئث باسئندا ذزاق جئلدار بويئ وتئرعان ادام، قازاقستاننئث تاريحي تاعدئرئنا ذلكةن ئقپال ةتكةن د.ا. قونايةأ ءوزئنئث مةملةكةتتئك ئستةرئمةن ذنةمئ جذمئس باستئ ةكةنئنة قاراماستان بالقاشتئث جاعدايئن ءبئلئپ وتئرؤعا ءاردايئم ؤاقئت تاباتئن ةدئ. بالقاش تاؤ-كةن مةتاللؤرگيالئق كومبيناتئنئث قذرئلؤئنا، بالقاش كولئنئث جاعاسئنداعئ قالانئث تاماشا كوركةيئپ، دامؤئنا تئكةلةي اتسالئسقان.

العاشقئ بةسجئلدئقتاردا پايدالئ قازبالاردئث كوپتةگةن جاثا كوزدةرئ اشئلدئ. التايدا، قاراتاؤ مةن جوثعار الاتاؤلارئنئث ةتةگئندة پوليمةتالل كةندةرئنئث ذلكةن قورلارئ انئقتالدئ.1936- جئلئ گةولوگتار وثتذستئك قازاقستان مةن قاراتاؤ قئراتتارئندا فوسفوريتتئث قور قاباتتارئنئث الةمدة تةثدةسئ جوق ذلكةن قورئن بارلاپ تاپتئ. بذل فوسفوريتتةردئث فوسفورلئ قئشقئلدارئ قوسارلئ سؤپةر فوسفات وثدةؤدة پايدالانؤعا جارامدئ بولئپ شئقتئ.

سونئمةن بئرگة كاليي ءتذزئنئث، سؤلفاتتاردئث، ماگنيلئ كةندةردئث، بروم مةن باسقا دا ءتذرلئ حيميالئق شيكئزاتتاردئث مول كوزدةرئ تابئلدئ.

مذناي ونةركاسئبئنئث جاثا كوزدةرئ اشئلدئ. كةنگة جاتپايتئن پايدالئ قازبالار مةن ءتذرلئ قذرئلئس ماتةريالدارئنئث كوزدةرئنة گةولوگيالئق بارلاؤلار جاسالدئ. سؤ رةسؤرستارئن بارلاؤ، ئزدةستئرؤ جذمئستارئنا مول قارجئ ءبولئندئ.

كوپتةگةن پايدالئ قازبالاردئث قورئ جونئنةن رةسپؤبليكا ك س ر و-دا الدئثعئ ورئن الدئ. ول كةزدة، اسئرةسة، مئستئث، قورعاسئننئث، سينكتئث جانة قالايئ كةندةرئنئث قورئ ءالئ مولاياتئنئ بةلگئلئ بولعان. بذلاردان بولةك، قالايئنئث، أولفرامنئث، موليبدةننئث، أيسمؤتتئث مول قورئ انئقتالدئ. ال حروميتتةردئث قورئ بويئنشا قازاقستان بذرئنعئ وداق كةثئستئگئندة ءبئرئنشئ ورئن، مارگانةس بويئنشا - ءذشئنشئ، قالايئ مةن أولفرام بويئنشا ءتورتئنشئ ورئن الدئ.

1936- جئلدئث جةلتوقسانئندا ل.ي. ميرزويان ستاليننئث مئنا مازمذنداعئ كةزةكتئ نذسقامالئق حاتئن الدئ.

 قازولكةكوم - ل.ميرزويانعا

وداقتئث سوأناركومئنئث -1936 جئلدئث 19 -جةلتوقسانئنداعئ شةشئمئمةن ناركوم تياجپرومعا شئعئس جانة وثتذستئك قازاقستاننئث اؤماقتارئندا كةلةسئ جئلئ قالبا كةنئشئن ونةركاسئپتئك ماقساتقا پايدالانؤعا بةرؤ مئندةتتةمةسئمةن قالايئ بويئنشا كةث گةولوگيالئق بارلاؤ جذمئستارئن جذرگئزؤ ذسئنئلعان بولاتئن. وداق بويئنشا قالايئ ونةركاسئبئن دامئتؤدئث ايرئقشا ماثئزئ بارئنا، قالايئ بويئنشا شيكئزات قورئن جةدةل انئقتاؤعا بايلانئستئ بةلگئلةنگةن باعدارلامانئث ورئندالؤئن قامتاماسئز ةتؤگة بارلئق شارالاردئ قابئلداثئز.

بذل ءئستئ تئكةلةي ءوزئثئزدئث باقئلاؤئثئزعا الئثئز. بارلئق اؤداندئق، وبلئستئق جانة ولكةلئك ذيئمداردئ بارلاؤ پارتيالارئنئث بارلئق قاجةتتئلئكتةرئن، اتاپ ايتقاندا، كولئكپةن، جذمئسشئ كذشئمةن جانة بارلئق تذرلةرمةن قامتئلؤئن ءبئرئنشئ كةزةكتة قاناعاتتاندئرؤعا مئندةتتةثئز. ءبئرئنشئ كةزةكتة جذمئستئث بارئسئ تؤرالئ اي سايئن سوأناركوم مةن وك-كة حابارلاپ وتئرئثئز.

ب ك(ب)پ و ك حاتشئسئ ي.ستالين.

1936 -جئل. 28 - جةلتوقسان.

ءتذستئ مةتالداردئث، كومئردئث، مذنايدئث كةندةرئن تاؤئپ، ئسكة قوسؤ قازاقستاننئث حالئق شارؤاشئلئعئن كوتةرؤگة جارقئن يندؤستريالدئق سيپاتتئ سةرپئن بةردئ. ءبئرئنشئ بةسجئلدئقتاردئث كةزئندة-اق نةگئزگئ سالالار بولئپ سانالعان بذل سالالار ودان ءارئ كةث دامؤ قارقئنئن الدئ. ةكئنشئ بةسجئلدئقتا اؤئر ونةركاسئپكة باعئتتالعان كذردةلئ قارجئنئث 60 پايئزدان استامئ تةك وسئ سالاعا جذمسالدئ. ولار بذكئل وداقتئق ماثئزعا ية بولدئ، تذتاس ةلدئ يندؤستريالاندئرؤدا بةلگئلئ رول اتقاردئ.

اسئرةسة ءتذستئ مةتالداردئث ماثئزئ زور بولدئ. ولاردئث ونئمئنة دةگةن سذرانئس ءذستئ-ذستئنة ارتئپ وتئردئ. ولارسئز ةلةكتروتةحنيكالئق، اأتوكولئك، تراكتور ونةركاسئبئن، سونداي-اق قورعانئس ونةركاسئبئن دامئتؤ مذمكئن بولمادئ.

1937 - جئلدئث 16 - قاراشاسئندا قانئش يمانتاي ذلئ ساتپايةأتئث ل.ي.ميرزويانعا جازعان حاتئنان:

اسا قذرمةتتئ لةأون يسايةأيچ!

جةزقازعانعا باراتئن تةمئرجول قذرئلئسئ اياقتالدئ. وسئعان بايلانئستئ ذلكةن جةزقازعان كومبيناتئنئث قذرئلئسئن باستاؤعا قولبايلاؤ بولئپ وتئرعان باستئ سةبةپ جويئلدئ. الداعئ 1938 - جئل ذلكةن جةزقازعان مذددةسئ ءذشئن تولئق پايدالانئلؤعا ءتيئس. ولاي بولماعان كذندة ءنئلدئ-جةزقازعان تةمئرجولئ ءبئر جئلعا دةيئن ءولئ كذيئندة قالادئ. قذرئلئستئث شتابئ قذرئلئس باسقارماسئن قذرؤ ئسئمةن تئعئز اينالئساتئن ؤاقئت جةتتئ. ويتكةنئ بذل - 1938- جئلدان باستاپ، وسئ كومبيناتتئث بارلئق ذيئمداستئرؤشئلئق، دايئندئق جذمئستارئنا باسشئلئق جاساؤدئ جالعاستئراتئن قذرئلئم.

باس تذستئ مةتالل (گلاأسةتمةت) بارلئق نئشاندارئمةن جةزقازعانعا دةگةن بذرئنعئ ةنجار بويكذيةز كذيئندة قالئپ وتئر. ل.ي.كاچانوأيچتئث الدئندا ذلكةن جةزقازعان ماسةلةسئ پئسئپ-جةتئلدئ دةگةن باستاماسئن كوتةرؤدئ ةندئ بئزدةرگة تةك قازاقستان باسشئلئعئنئث تاراپئنان عانا كذتؤگة تؤرا كةلةدئ.

بذگئنگئ كذنئ ةث وزةكتئ ماسةلة - ذلكةن جةزقازعان قذرئلئسئ باسقارماسئن راسئمدةؤدئ ناقتئ شةشؤ، ءبئرئنشئ كةزةكتة - قذرئلئس باسقارماسئنئث باستئعئن تاعايئنداؤ بولئپ سانالادئ. وداقتئق ءتذستئ مةتاللؤرگيا سالاسئنئث بةلگئلئ قئزمةتكةرلةرئنئث اراسئندا ذلكةن جةزقازعان كومبيناتئنئث قذرئلئسئن باسقارئپ كةتة الادئ دةيتئن ادامدئ اتاپ كورسةتؤ قيئن ماسةلة بولئپ تذر. دةگةنمةن ذلكةن جةزقازعان قذرئلئسئنئث باستئعئنا گ.ي. پينحاسيك جولداس لايئقتئ بولئپ قالؤئ مذمكئن. ءبئزدئث تةرةث سةنئمئمئز بويئنشا، بذل جولداس - وسئ جاؤاپتئ قئزمةتكة دةگةن تالاپتاردئث بارئنة قاناعاتتانارلئقتاي ساي كةلةتئن سياقتئ. سوندئقتان دا مةن سئزدةن قازاقستاننئث اتئنان ورتالئقتئث الدئندا ذلكةن جةزقازعان كومبيناتئ قذرئلئسئنئث باستئعئ رةتئندة گ.ي. پينحاسيك جولداستئث ذمئتكةرلئگئن قولداؤئثئزدئ سذرار ةدئم. قازئر پينحاسيك جولداس اتقارئپ وتئرعان قئزمةتتئث مةملةكةتتئك ماثئزدئلئعئ وتة زور.

سونئمةن بئرگة ذلكةن جةزقازعاننئث مئس قورئتؤدان الةمدة ءبئرئنشئ ورئن الاتئن كومبيناتتئث قذرئلئسئ قازاقستان مةن وداقتئث حالئق شارؤاشئلئقتئق جانة ساياسي ماثئزئ ايرئقشا ماثئزدئ ةكةنئن دة ذمئتپاعان ءجون.

ءوزئثئزدئ قذرمةتتةؤشئ ينجةنةر ق.ي.ساتپايةأ.

(ق ر پرةزيدةنتئنئث مذراعاتئ، 708-قور، 1-تئزبة، 81-ءئس، 72-73 ب ب).

قازاق اأتونوميالئق كةثةستئك سوسياليستئك رةسپؤبليكاسئ ب ك(ب) پ ولكةلئك كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ ل.ي. ميرزوياننئث باسشئلئعئمةن ةكئنشئ بةسجئلدئق جئلدارئندا ةلدئث عاسئرلئق تةحنيكالئق-ةكونوميكالئق ارتتا قالؤشئلئعئن تذپكئلئكتئ جويؤعا شةشؤشئ قادامدار جاسادئ. قازاقستاننئث ونةركاسئبئ باسقا دا كةثةستئك ذلتتئق رةسپؤبليكالار سياقتئ توثكةرئسكة دةيئن مةشةؤ قالئپ كةلگةن بولسا، ةندئ ةلئمئز بويئنشا ورتاشا قارقئننان دا جئلدامئراق ءوستئ.

ةكئنشئ بةسجئلدئق جئلدارئندا قازاقستانداعئ يندؤستريالاندئرؤ دةموگرافيالئق وزگةرئستةرگة دة اسةر ةتتئ. قازاقستانعا ارنايئ شاقئرتؤمةن 553 مئث ادام كةلدئ. ال ءوز بةتئنشة كةلگةندةر 1 ميلليون 800 مئث ادام. وسئنداي سةبةپتةرمةن قازاقتار 1926 - جئلعئ 57،6 %-دان 1939- جئلئ 38 %-عا كةمئپ كةتتئ. ورئستار تيئسئنشة 20،9 %-دان 40،24-عا ءوستئ.

ةكئنشئ بةسجئلدئق جئلدارئ قذرئلئستار مةن جاثا كاسئپورئنداردئ يگةرؤ كةزةثئنة اينالدئ. 1935- جئلدئث قازانئندا گؤرةأ-ورسك مذناي قذبئرئ، قاراعاندئ، بالقاش، الماتئ مةن سةمةي تةس-تةرئ مةن ءذلبئ سؤ ةلةكتر ستانسئسئ ئسكة قوسئلدئ. ةمبئ كاسئپشئلئكتةرئن، كةندئ التايدئث كةنئشتةرئ مةن زاؤئتتارئن قالپئنا كةلتئرؤ جالعاستئ.

قازاقستان يندؤسترياسئنئث دامؤئ كولئك پةن بايلانئستئث وسؤئمةن قاتار ءجذردئ.

قاراعاندا - بالقاش، شئمكةنت - لةثگئر، رؤبسوأقا - ريددةر، ورال - ةلةك تةمئرجولدار جذيةسئ ئسكة قوسئلدئ. رؤبسوأكا - ريددةر جولئ التايدئث نةگئزگئ كةن ورئندارئن بذكئل وداقتئق تةمئرجول جذيةسئمةن بايلانئستئردئ، قاراعاندئ - بالقاش جةلئسئ قاراعاندئنئث كومئرئنة بالقاش مئس قورئتؤ زاؤئتئنا تاسئلاتئن جول اشتئ.

اؤة قاتئناسئ جةلئسئ دة ذزارا ءتذستئ. اؤة تاسئمالئ 40 ةسةدةن دة كوبةيدئ.

الماتئدا، سةمةيدة، گؤرةأتة، قاراعاندئدا، ورالدا، شئمكةنتتة، اقمولادا ءئرئ راديوتةلةگرافتئ تةلةفون ستانسئلارئ سالئندئ. اؤئلدئق كةثةستةر، كةثشارلار، م ت س-تةر مةن ذجئمشارلاردئث ءبئر بولئگئ تةلةفون بايلانئسئمةن قامتئلدئ.

يندؤستريالاندئرؤدئث باستئ قورتئندئسئ - ونةركاسئپتةگئ مةشةؤلئك تولئق جويئلدئ. وداق قازاقستان سياقتئ تئلدارئنئث ارقاسئندا 30-جئلداردئث سوثئندا الةمنئث ءذش-ءتورت ةلئنئث قاتارئنا ئلئكتئ.

تئلةؤ كولبايةأ، تاريح عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور ق ر گ ع ا-نئث اكادةميگئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى