رةپرةسسيادا ماعجان، ساكةن، ءمئرجاقئپتار ءتئرئ قالعان دةگةن ءسوز شئندئققا سايا ما؟
استانا. 30- مامئر. قازاقپارات - «قازاق زيالئلارئن جازئقسئز ايئپتاپ، قؤعئن-سذرگئنگة ذشئراتقان رةپرةسسيادا ماعجان، ساكةن، ءمئرجاقئپتار ءتئرئ قالعان». بذل - ةل اراسئندا ءجيئ ايتئلاتئن قاؤةسةتتةردئث ءبئر پاراسئ. ءبئراق سول قاؤةسةتتةردئث كوپتئگئ بةكةر ةمةستئگئ انئق. «جةل تذرماسا، ءشوپتئث باسئ قوزعالمايدئ» ةمةس پة؟.. ال ماسةلة تةك عئلئمي تذرعئدا زةرتتةلگةندة عانا شةشئمئن تاباتئنعا ذقسايدئ.
1937-1938- جئلدارئ 100 مئثنان اسا ادام قؤعئن-سذرگئنگة ذشئرادئ. سولاردئث 25 مئثئ اتؤ جازاسئنا كةسئلگةن. زذلمات جئلدارئ جازئقسئز قذربان بولماعان قازاق زيالئسئ كةمدة-كةم. تاريح بةتئندة ارئستاردئث رةپرةسسياعا ذشئراپ، قازا بولعاندارئ ايتئلعانئمةن، ةل اراسئندا تةرئس پئكئرلةردئث دةنئ ازايار ةمةس. مئسالئ، بارلئق قذجاتتاردا «ماعجان جذمابايةأ 1938- جئلئ 19- ناؤرئزدا اتئلدئ» دةپ ايتئلادئ. ءبئراق م.جذمابايةأقا قاتئستئ باؤئرجان مومئش ذلئنئث قالدئرعان قولجازبالارئ تالاي گازةت بةتتةرئ مةن عالامتور پاراقتارئندا جاريالانعان بولاتئن.
باؤئرجان مومئش ذلئ:
مةن ماعجاندئ كوردئم
1948- جئلئ مةن سئبئردةگئ 59-بريگادا كومانديرئنئث ورئنباسارئ بولئپ تاعايئندالدئم. كةزةكتئ اسكةري جاتتئعؤلار وتكئزئپ جذرگةن كةزئمدة نؤ ورماننئث اراسئندا وتقا جئلئنئپ وتئرعان ءبئر توپ ادامدئ كورئپ، ماثئنا جاقئندادئم. كيگةن كيئمدةرئ ءبئرتذرلئ، ءاسئلئ سوتتالعاندار بولؤئ كةرةك. ولاردان وزگةشةلةؤ، باسئندا تذلكئ تئماعئ بار ءبئر ادام 10-15 مةتردةي جةردة ءوز الدئنا جئلئنئپ وتئر ةكةن. تةگئندة قازاق سياقتئ. مةن سوعان جاقئنداپ كةلئپ، قازاقشا «اسسالاؤماعالةيكؤم!» دةپ سالةم بةردئم. ول مةنئث سالةمئمدئ ةرنئن جئبئرلاتئپ قانا قابئلداپ، تذرئمة ودئرايا قارادئ دا، ذندةمةي وتئرا بةردئ. «بذل نة قئلعان ادام؟» دةپ ءوز ويئمدئ جيناپ العانشا، ول تةرئس قاراپ وتئرعان كذيئندة:
- ماعان جاقئنداما، بالةم جذعئپ كةتةدئ، - دةدئ. سول كةزدة بارئپ مةنئث ةسئمة ماعجان ءتذسئپ، ونئث ولةثدةرئن جاتقا ايتا باستادئم. ول ءسال ءجئبئپ:
- مةنئث جاعدايئم قيئن عوي، ماعان جاقئنداماعانئث دذرئس بولادئ. شاماث كةلسة، مةنئ ةلگة جةتكئز، - دةدئ. مةن ونئث قازاقتئث اقيئق اقئنئ ماعجان ةكةنئن ءبئلئپ، شامام كةلسة، كومةكتةسكئم كةلدئ دة:
- مةن ون شاقتئ كذننئث كولةمئندة قايتا ورالامئن. سول كةزدة دايئن بولئپ تذرئثئز، - دةدئم. ون شاقتئ كذننةن كةيئن ؤاقئتئم بولماي، قايتئپ كةلة المادئم. ءبئر ايدان كةيئن كةلسةم، تذرمةنئث باستئعئ ماعان ونئث مال ايداپ ءجذرئپ، سؤعا كةتئپ قايتئس بولعاندئعئن ايتتئ.
(قاهارمان باؤئرجان مومئش ذلئ، الماتئ، «ونةر» باسپاسئ، 2008 ج. 98-بةت.)
بذدان وزگة دة، 1939- جئلدان كةيئنگئ ؤاقئتتاردا «كوردئم» دةپ كؤاگةر بولعان جانداردئث سانئ ءبئرتالاي. ءدال وسئنداي جاعداي س.سةيفؤلليننئث ولئمئنة قاتئستئ ايتئلئپ ءجذر. جةزقازعان وبلئسئنئث اقادئر اؤدانئندا ساكةننئث تؤئلعانئنا 100 جئل تولؤئنا وراي ةسكةرتكئش تذرعئزئلماق بولدئ. ءدال وسئ ساتتة اقادئردئث رايكوم پارتياسئنئث حاتشئسئ جازئكةن تومپيةأكة ماگادان لاگةرئندة تذتقئندا بولعان ءيأان مؤدروأ تاثعالارلئق حاباردئ جةتكئزةدئ.
يأان مؤدروأ:
مةن ساكةندئ جاقسئ تانيتئنمئن. ولگةندة ءوز قولئممةن جةر قويناؤئنا تاپسئرعان ةدئم. جاس كذنئمدة «قاراعاندئ كومئر» شاحتاسئندا ةثبةك ةتتئم. كةزةكتئ جةر استئندا جارئلئس بولئپ، شاحتاداعئ اپاتتئث كئناسئ مةنئث موينئما ءئلئندئ. 1939- جئلئ 5- ماؤسئم كذنئ قاراعاندئ وبلئستئق سوتئنئث وتئرئسئ ءوتتئ. ون جئلعا سوتتالئپ، ماگاداندا بولدئم. جاقسئ قورعاؤشئ تابئلئپ، مةرزئمئمنةن بذرئن، 1940- جئلئ بوستاندئققا شئقتئم. سول جئلئ ماگاداندا كةلبةتتئ، ورتا بويلئ، ورئس ءتئلئن جةتئك مةثگةرگةن قازاقتئث ساكةنئمةن تانئستئم. 25 جئلعا «حالئق جاؤئ» دةپ ايئپتالعان ةكةن. ءبئراق ءوزئ جايلئ كوپ ةشتةثة ايتپايتئن. تانئسقاننان كةيئن ءبئراز ؤاقئت وتكةندة «قازاق قاشئپ كةتتئ» دةگةندئ ةستئدئم. 1940- جئلدئث ورتاسئنا تامان ءساؤئر ايئندا ساكةننئث ءمايئتئ كوپئردئث استئنان تابئلدئ. بذرئنعئ گوركي اتئنداعئ اؤئلدان 500 مةتر قاشئقتئقتا جةر قويناؤئنا ءوز قولئممةن تاپسئردئم».
ءمئرجاقئپتئث جايئ مذلدةم بولةك. شئعئس قازاقستان وبلئسئ ماقانشئ اؤدانئ قارابذلاق اؤئلئنداعئ ءئ.جانسذگئروأ اتئنداعئ ورتا مةكتةپتئث ذستازئ، زةرتتةؤشئ مةدةت دذتبايةأا ءوز ماقالاسئندا بئلاي دةگةن:
«ءمئرجاقئپ دؤلات ذلئ كارةليادا تذرمةدة جاتقانئندا وعان سولتذستئك مذزدئ مذحيت ارقئلئ ءمذستافا شوقاي كةلئپ، الئپ كةتپةك بولعان. ءبئراق «مةن مذنداعئ باؤئرلارئما كةرةكپئن» دةپ، مئرجاقئپ ذسئنئستان باس تارتقان. ءمئرجاقئپ اتامئز سول كةزدة تذرمةدة قيئندئق شةگئپ جاتقان تذركئ-قازاق باؤئرلارئ ءذشئن ورئس-تذرئك (قازاق) سوزدئگئن جازئپ، قذراستئرئپ جاتقان، سول ءذشئن باس تارتقان. وسئ جولئ ةكئ ارئس ءذش كذن قاتارئنان جولئعئپ، اثگئمةلةسكةن دةسةدئ...»
(ك.زايئت قئزئ. ةكةؤئ دة ءبئر مئرجاقئپ بولئپ جذرمةسئن... //«ءذش قيان» گازةتئ، 26- تامئز، 2010- جئل)
«ءمئرجاقئپ التايدا بولؤئ مذمكئن» دةگةن سوزگة جان بئتئرةتئن تاعئ ءبئر دالةل - الاش ارئستارئنئث ءبئرئ رايئمجان مارسةكوأتئث موثعولياداعئ قازاقتارعا قاشئپ بارؤئ. ونئ ول جةردةن قئتاي اسكةرئ ذستاپ اكةتكةنئ تؤرالئ تاريحي دةرةكتةر بار. ال اقئن سذراعان راحمةت ذلئ الاشتئث ارئسئ مئرجاقئپ دؤلات ذلئنا وتة قاتتئ ذقساس، ءبئر قذپيا ادام 60-جئلدارعا دةيئن ولگةي ايماعئندا ءومئر سذرگةندئگئن ايتادئ. ةل اراسئندا تاراعان اثگئمةلةردئث بذل - تةك جارتئسئ عانا. سوندا جازئقسئز اتئلعان ارئستاردئث ولمةي قالعاندئعئ تؤرالئ قاؤةسةتتةردئث كوپتئگئ نةنئ بئلدئرةدئ؟ قازاقتئث زاثسئز قؤدالانعان ازاماتتارئنا دةگةن قيماستئعئ ما، الدة شئندئق پا؟
قاليلا وماروأ، الاشتانؤشئ، كينودوكؤمةنتاليست، قازاقستاننئث ةثبةك سئثئرگةن قايراتكةرئ:
- جازئقسئز اتئلعان ارئستاردئث ولمةي قالعاندئعئ تؤرالئ قاؤةسةتتةردئث كوپ بولؤئنئث سةبةبئ - قازاق حالقئ ةرتةگئگة سةنگئش حالئق. «اناؤ ايتتئ، مئناؤ ايتتئمةن» وتئرئك اثگئمةنئ كوبةيتة بةرةمئز. ءيا، راس، الاشتئث ارئستارئنا قاتئستئ ءبئرشاما اثگئمة ايتئلئپ ءجذر. مئسالئ، ماعجان جذمابايةأتئث ولئمئنة قاتئستئ ءذش ءتذرلئ نذسقا بار. مةن دةرةكتئ فيلم تذسئرگةندة ونئث ءبارئن زةرتتةپ، قذجاتتارئن جيناعانمئن. تئپتةن اقئننئث سذيةكتةرئنة ساراپتامالئق زةرتتةؤلةر جذرگئزئلدئ. ونئث باسئنا وق ءتيئپ، ماثدايئن وپئرئپ تذسكةن.
سول كةزدةرئ وزگة دة داؤلئ سذراقتارعا جاؤاپ تابؤ ماقساتئندا ارئستاردئث بارلئعئنا د ن ك ساراپتاماسئن جذرگئزؤدئ باسشئلئققا ذسئندئم. بئرنةشة جئل بذرئن «1 ميلليون ا ق ش دوللارئ بولادئ، اقشا جوق» دةپ ذسئنئسئم قابئلدانبادئ. ءبئر جاعئنان م.جذمابايةأقا قاتئستئ باؤئرجان اتامئزدئث ايتقانئنا سةنبةؤ مذمكئن ةمةس. سول سةبةپتئ ةشكئم قازئر ول شئندئق، بولماسا قذر قاؤةسةت دةپ ايتا المايدئ. عئلئمي تذرعئدا زةرتتةپ، ناقتئ جاؤاپ بةرگةن دذرئس بولار. ساراپتامالئق جذمئستار جذرگئزؤدئث بذل زاماندا مذمكئنشئلئگئ اسا زور. تةحنولوگيا دا دامئعان، باعاسئ دا قئمبات دةؤگة كةلمةيدئ. الاش ازاماتتارئنئث ذرپاقتارئ بار. سولار ارقئلئ زةرتتةپ، بذل ماسةلةگة تذبةگةيلئ نذكتة قويؤ قاجةت.
اأتور: ساندؤعاش ءالئمجانوأا
دةرةككوز: «الاش ايناسئ» گازةتئ