شئنجاثنان ةكئ الئپ مةملةكةتتئث شةكاراسئن قاقئراتا بذزئپ قوزعالعان كوش - قازاق حالقئ تاريحئنداعئ ذلئ وقيعا
استانا. 30 - مامئر. قازاقپارات - وسئدان تؤرا ةلؤ جئل بذرئن قازاق حالقئنئث تاريحئندا ةلةؤلئ ءئز قالدئرعان ءبئر ذلئ وقيعا بولدئ. 1962 - جئلئ ءساؤئر ايئندا قئتايدئث شئنجاث ولكةسئنئث تارباعاتاي ايماعئنان قوپارئلا قوزعالعان قازاق كوشئ ةكئ يمپةريانئث شةكاراسئن قاقئراتا بذزئپ، 10 - ساؤئردةن 1 - مامئرعا دةيئنگئ 20 كذننئث ئشئندة 200 مئثداي قانداسئمئز قازاقستانعا قاؤئرت ءوتتئ.
وسئ كوشتئث بذيداسئن ذستاعان سةركةلةردئث ءبئرئ ةمةس، بئرةگةيئ قازئرگئ حالئق جازؤشئسئ، مةملةكةتتئك سئيلئقتئث لاؤرةاتئ قابدةش ءجذمادئلوأ بولاتئن. سول كوش قارساثئندا «ارالاپ كورسةث ناناسئث، الةمدة تالاي قئزئق بار. باقئت پةن سوردئث اراسئن بولةدئ قئزئل سئزئقتار» دةپ جئرلاعان جالئندئ جاس جئگئت كةيئن ذلكةن سؤرةتكةرگة اينالئپ، «سوثعئ كوش» ديلوگياسئ مةن «تاعدئر» رومانئندا وسئناؤ كوش تاريحئن، باق پةن سوردئث سئزئعئنداي ورئس-قئتاي شةكاراسئ تارتئلعاندا ءبئر حالئقتئث قالاي ةكئگة ءبولئنئپ قالؤئنئث جايئن كوركةم شةجئرةمةن كةستةلةگةنئ بةلگئلئ. ولاي بولسا، جارتئ عاسئر بذرئنعئ ذلئ كوش تؤرالئ قابةكةثنةن ارتئق كئم ايتپاق. «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئندة جارئق كورگةن حالئق جازؤشئسئمةن بولعان سذحباتتئ ذسئنامئز.
- قذرمةتتئ قابدةش اعا، شةكارانئث اشئلؤئ، ارعئ بةتتةگئ قازاقتئث اندئزداپ اتامةكةنگة اعئلؤئ سول كةزدةگئ قئرعي قاباق، توثتةرئس مةملةكةتتةر اراسئنا تارتئلعان تةمئر پةردة جاعدايئندا كذتپةگةن توسئن وقيعا، سئرةؤ سانالارعا قذيئلعان ساؤلةلئ شذعئلا بولعان سياقتئ-اؤ؟
- ول كةزدةگئ ةكئ ةلدئث كةلئسئمئ بويئنشا شةكارانئ قئتاي جاعئ كذزةتپةيتئن، سوأةت شةكاراشئلارئ عانا كذزةتةتئن. تارباعاتاي مةن بارلئق تاؤئ اراسئنداعئ 150 شاقئرئم جةردة 5 ذلكةن زاستاأا بار. جامانتئ، باقتئ، ةرگةيتئ، ةمئل، شاعانتوعاي دةيدئ، سول بةسةؤئنئث تذسئنان بةس جةردةن ءبئر-ءبئر كيلومةتر جةردئ اشئپ، سئمدارئن جيناپ تاستادئ. سودان كذندئز-ءتذنئ 20 كذن بويئ اتتئ كئسئ، اربالئ كوش، جاياؤ، تذيةلئ كوش زاؤلاپ ءوتتئ عوي. كةلؤشئلةردئ كةثةس وداعئ بةس جةردة قابئلدادئ.
ءيا، بذنئث ءبارئ شئنئندا دا جايدان-جاي ةمةس-تئن. ةكئ مةملةكةت اراسئنداعئ بذل توسئن وقيعا ءبئزدئث تالاپ-تئلةگئمئزدئث، كوشتئ كذنئ بذرئن دايئنداعانئمئزدئث ناتيجةسئ بولاتئن. سول كوشتئث ناتيجةسئندة وسئ شئعئس تاراپتاعئ ءتورت وبلئسقا كةلئپ 200 مئث قازاق جايلاستئ. بذل ءبئر سول كةزدةگئ قازاقتئث ارقاؤئ سةتئنةي باستاعان ءدئلئن، ءتئلئن قايتا بةكةمدةؤدة، سذيئلا باستاعان قانئن قويؤلاتؤدا ةرةكشة رول اتقارعان كوش بولدئ.
- ال ةندئ وسئ شةكارا سئرتئنداعئ قازاقتار قالاي پايدا بولدئ دةگةن ماسةلةگة توقتالئپ، تاريحقا ءسال-پال شةگئنئس جاساساق قايتةدئ؟
- ونئث راس. بئرةؤلةر تذسئنةدئ، بئرةؤلةر تذسئنبةيدئ. بئرةؤلةر شئنجاثداعئ قانداستاردئ مئنا 30-جئلدار زوبالاثئندا كولحوزدان قاشئپ بارعان قازاقتار شئعار دةپ ويلايدئ. بةرگئ كوشتئ عانا بئلةدئ. ءبئراق ونئث شئنايئ تاريحئ ارئدا جاتئر. قازاق كوشئ شئنجاثعا ابئلاي زامانئندا بارعان. سول جةردة نايمان حاندئعئ بولعان، كةرةي حاندئعئ بولعان التايدا. شئثعئس حان تذسئنان بةرئ ول قازاق جايلاعان جةر بولاتئن. ةرةنقابئرعا، ئلةنئث بويئ. ءذيسئن حاندئعئ بولدئ سول جةردة. قازاقتئث بايئرعئ اتامةكةنئ. كةيئن دذنية الاي-بذلاي توثكةرئلگةن كةزدة قازاق باتئسقا قاراي ئسئرئلئپ، انا شئنجاث جةرئندة، تارباعاتاي ولكةسئندة جوثعار حاندئعئ قذرئلدئ. 1640 - جئلدارئ. قازاقپةن دذركئن-دذركئن سوعئسئپ وتئردئ. بئزگة ةث ذلكةن زيان كةلتئرگةنئ 1723 - جئلعئ «اقتابان شذبئرئندئ...». ءبئراق «مئث اسقانعا بئر توسقان» دةيدئ، سول جوثعارعا دا زاؤال كةلدئ. ХVІІІ عاسئردئث 30-40-جئلدارئ، ودان 50- جئلدارعا كةلگةن ؤاقئتتا ابئلاي باسشئلئق ةتكةن ذلكةن سوعئس باستالدئ. قازاق باتئرلارئن ماثايئنا توپتاپ، ابئلايدئث تاريح ساحناسئنا شئققان كةزئ. جوثعارلاردئ جةثئپ، 1754 - جئلئ قازاق جةرئن ازات ةتتئ. ابئلاي ذستانعان ةكئنشئ ذلكةن ساياسات، ول قانشا جاؤلاسقانمةن، جوثعاردئث جويئلئپ كةتؤئن تئلةگةن جوق. ويتكةنئ، ار جاعئنداعئ قاعاناتقا قارسئ ذلكةن ءبئر قالقان بوپ تذرسا دةپ ويلادئ. ءبئراق جوثعاردئث جويئلؤئنا تاعدئردئث، تاريحتئث ذكئمئ شئعئپ قويعان. ماثشئننئث قالئث اسكةرئ كةلئپ بةرةكةسئ كةتكةن، توز-توزئ شئققان جوثعاردئ قئرئپ سالدئ. ءبئر جئل بويئ قانسوقپا قئرعئن بولعان. ولئكتةر شاشئلئپ جاتتئ بذكئل جوثعار دالاسئندا دةگةن تاريحشئلاردئث ءسوزئ بار. سول جةر بوساپ قالدئ.
- سوندا قالئث قازاق شئنجاثعا قاشان باردئ؟
- ءيا، شئنجاث يةن قالدئ. ابئلاي العاشقئ ةلشئلةر ارقئلئ بئردةن ماسةلة قويادئ. جوثعاردان بوساعان جةرلةر ءذشئن ءبئز دة سوعئسقانبئز. جوثعار ورتاق جاؤئمئز بولدئ. ءبئراق تارباعاتاي، التاي دةگةن جةرلةر قازاقتئث ةجةلگئ اتامةكةنئ ةدئ. ةندئ ءسئزدئث ارقاثئزدا جوثعار جويئلدئ، سونئث ورنئنا، اتامةكةنئنة ءبئزدئث حالقئمئز بارعئسئ كةلةدئ. مال كوبةيدئ، ءورئس كةرةك دةيدئ. باسئندا جولاتپايدئ. ءسويتئپ 4-5 جئل ارئ تارت، بةرئ تارتپةن، تالاس-تارتئسپةن وتةدئ، بئردةن قونئستاندئرمايدئ. الايدا، كةيئن كةلئسؤگة، جةر بةرؤگة ءماجبذر بولادئ. ونئث مئناداي سةبةبئ بار. بذل دا ابئلايدئث ساياساتئ. قئتايمةن جاقئنداسئپ جذرگةنئ، «سئزدةرگة دة قارايمئز، باعئنئشتئ بولامئز» دةگةن ءسوزدئ ايتقانداعئسئ ابئلايدئث شئنجاثداعئ جةردئ الؤدئ كوكسةگةنئ. اقئرئ وسئ ءسوز يمپةراتوردئث بؤئنئنا ءتذسئپ كةتةدئ عوي. 1767 - جئلئ سيانلؤن يمپةراتوردئث ابئلايعا جازعان حاتئنان مئناداي ءذزئندئ كةلتئرةيئن: «ونئث ذستئنة بئرنةشة جئلدان بةرئ سئزدةر بةرگئ بةتكة كوشئپ كةپ، مال باعاسئزدار. گةنةرال امباندارئمئز سول مالداردئث يةلةرئنة قارسئ جورئق جاساؤ تؤرالئ ءوتئنئش ايتؤدا. سئزدةرگة راقئمئم ءتذسئپ، كةثشئلئك جاسادئم. ءتئپتئ قاراؤئلداردئث ئشكئ بةتئندةگئ جايئلئمداردئ سئزدةردئث مالشئلارئثئزعا ءورئس رةتئندة پايدالانؤعا رذقسات ةتؤگة جارلئق بةردئم، سئزدةردئ مويئنسذنعان باعئنئشتئ ةلئم عوي دةپ ارقالارئ كةث بولسئن دةدئم» دةپ جازادئ. ابئلاي ساياساتئ وسئ حاتتان دا كورئنئپ تذر.
- مئنا حاتتئث ءوزئ ول جةرلةردئ قازاقتئث ةمئن-ةركئن جايلاؤئنا جول اشئپ تذر ةمةس پة؟
- ءئس جذزئندة سولاي بولعان. باسئندا تارباعاتاي، بارلئق، جوثعار الاتاؤئنان اسئپ كوشئپ، ودان ساؤلاپ ءارئ قاراي ءوتئپ كةتةدئ. قئتايلارعا دا پايدا كةرةك. سالئق تولةيسئث دةيدئ. ونئ جئلقئ تذرئندة الادئ. «سارئ نوقتا» دةيتئن سالئق بولعان العاش كوشئپ بارعاندا. ذكئمةت اسكةرلةرئ كةلئپ جئلقئنئ سارئ نوقتامةن اكةتةدئ. قازاق سونئ «سارئ نوقتا» سالئعئ دةپ اتاپ كةتةدئ.
ءبئزدئث اتالارئمئز سول ХVІІІ عاسئردئث 60- جئلدارئندا بارعان. مةنئث ءوز اتام، جةتئ اتامنئث سذيةگئ سول شاؤةشةك ماثئندا، شئنجاثدا جاتئر. نايمان ئشئندة تورتؤئل. توعئز تاثبالئ نايمان دةيدئ، سونئث ءبئر تاثباسئن العان ذلكةن تايپا عوي. ءبئزدئث ذرانئمئز - بايمذرات باتئر، قابانبايدئث ذزةثگئ جولداسئ، مئثدئ باسقارعان باتئر. سول بايمذراتتئث زيراتئ شاؤةشةكتئث ار جاعئندا 50 شاقئرئم كذزئباي دةگةن جةردة جاتئر. و جاققا ХVІІІ عاسئردئث 60-70- جئلدارئ ةر جانئبةك باستاپ بارعان كةرةيلةر دة وزدةرئنئث اتا قونئسئ التايعا ورنئقتئ. دةمةك، كةرةي مةن نايمان بذرئنعئ اتا قونئسئنا تذگةل كوشئپ بارئپ العان عوي. «دارابوز» دةگةن رومانئمدا ابئلاي مةن قابانبايدئث ءاربئر رؤعا قالاي قونئس بولگةنئ، جةر بولگةنئ كورسةتئلةدئ. جوثعارعا قارسئ سوعئس كةزئندة قاي رؤ قانشا قايرات قئلدئ، قانداي باتئرئ شةيئت بولدئ، ءبارئ ةسكةرئلگةن.
سونان كةيئن 1916 - جئلعئ تولقؤدا، جازالاؤشئ اسكةردةن قاشقان مئثداعان وتباسئ تاعئ باردئ. ودان سوث قاؤئرت ءبئر بارعانئ - وتئز ةكئنئث اشارشئلئعئ مةن كامپةسكةگة قارسئ كوتةرئلئس كةزئ. اؤا كوشئپ، بوسئپ بارئپ شئنجاثنان پانا تاپتئ. ول جاقتا اعايئن بار ةكةنئن، ةل بار ةكةنئن ءبئلئپ، سونئ ةس كورئپ بارئپ وتئر. شئنئندا دا قازاق ءبئر-بئرئنة پانا بولدئ. بذل جةردةن ارئپ-اشئپ بارعان ادامداردئ و جاقتا باي تذراتئن ةل كوتةرئپ كةتتئ. قئز الئسئپ، قئز بةرئسئپ ءسئثئپ كةتتئ.
- ХІХ عاسئردئث سوثئنا قاراي ورئس-قئتاي مةملةكةتتةرئ ءوزارا كةلئسئمگة كةلئپ، شةكارا بةلگئلةگةن جاعدايئنا توقتالئپ وتسةثئز قايتةدئ؟
- بذرئندارئ ورئس-قئتاي اراسئنداعئ شةكارا انئق بولعان جوق، قازاقتار ةكئ جاقتا ةركئن كوسئلئپ جذرة بةردئ. ةكئ ةلدة تذرئپ جاتئرمئز-اؤ دةگةن ذعئم جوق وندا. ار جاقتا بارلئق تاؤئنا جايلاؤعا شئعادئ دا، بةرئ كةلئپ الاكول بويئن قئستايدئ. تارباعاتايدئث تةرئسكةيئنة قئستايدئ، كذنگةيئن جايلايدئ.
شةكارا ماسةلةسئ جونئندة 1860 - جانة 1881 - جئلدارئ پةتةربور كةلئسئمئ جانة بةيجئث كةلئسئمئ دةگةن كةلئسئمدةر بولعان. اقئرئ ءبئر توقتامعا كةلئپ، ءئس جذزئندة شةكارا بولئسؤگة كئرئسةدئ. بذل 1884 - جئلعئ شاؤةشةك پروتوكولئ دةپ اتالادئ. سوندا ةكئ جاقتئث گةوگرافتارئ، توپوگرافتارئ، ورئس پةن قئتايدئث جةر جئرتئعئن جاماعان وثكةي ماماندارئ كةلئپ، تؤ التايدان باستاپ شئنجاثنئث تذسئندا 400 كيلومةتر جةرگة سوزئلاتئن تارباعاتايدئث جالئن قاق جارئپ، سودان مئناؤ شاؤةشةكتئث بةرگئ تذسئنا كةلگةن ؤاقئتتا الاكولدئث شئعئس جاعئنان تئك تارتئپ، بارلئقتئث بةرگئ باتئس تذمسئعئن كةسئپ ءوتئپ، جوثعار قاقپاسئ ارقئلئ الاتاؤ جوتاسئن قاق ايئرا اثئراپ ءوتئپ كةتةدئ. بذل ءبولئس 1884 - جئلئ باستالئپ، 1892 - جئلعا دةيئن سوزئلادئ. كوپ قيئنشئلئقپةن، وتة تاؤقئمةتتئ جاعدايدا وتةدئ. سول ةل ايئرئلعان كةزدة شئققان كوپ حالئق ولةثدةرئ بار. قاي جاعئنا قارايسئث، ءوزئث ءبئل دةپ ءبئر اي ؤاقئت بةرئپتئ. بذل، ةندئ، كةثشئلئكتئث ءتذرئ. ول وثاي ما ةكةن ءبئراق. بئرةؤدئث باؤئرئ و جاقتا، بئرةؤدئث قذداسئ بذ جاقتا، بئرةؤدئث جايلاؤئ و جاقتا، بئرةؤدئث قئستاؤئ بذ جاقتا. وزئنةن گورئ مالئن كوبئرةك كذيتتةيتئن قازاق قايدا بارئپ كذن كورةدئ. سونئمةن ارةث-پارةث دةگةندة 1892 - جئلدئث جازئندا شةكارا بةلگئلةنئپ بولادئ، سول اتئراپتاعئ قازاق قاق بولئنةدئ. وتة قيئن بولعان سوث ورئستار مئنا بارلئق تاؤئن ون جئلعا جالعا الئپتئ قئتايدان. كةيئن كوشئپ-قونئپ جذرگةن حالئقتئث ءبارئ سول جاقتا قالئپ قويدئ.
- شةكارا ءبولؤ كةزئندة قازاقتار تاراپئنان قارسئلئق ءبئلدئرؤ نئشاندارئ دا بولعان عوي؟
- بئلاي اتقا ءمئنئپ بوي كورسةتؤ، سويئل، شوقپار سئلتةؤ بولدئ. ءبئراق كةسةك قيمئل بولماعان. ويتكةنئ قازاققا قازاقتئث ءوزئن سالدئ. شاؤةشةكتةگئ ورئس كونسؤلئ نيكولاي بالكاشيننئث ءارئپ تاثئربةرگةنوأ دةگةن اتاقتئ ءتئلماشئ بولدئ. ءارئ كومةكشئسئ. بذل كادئمگئ ءارئپ اقئن عوي. سوندايلاردئ سالئپ ءجذرئپ بؤنت كوتةرگةن قازاقتاردئ رايئنان قايتارعانئ مةنئث «تاعدئر» رومانئمدا ايتئلادئ. شةكارا سارئشوقئنئث ذستئنةن ديقانباي دةگةننئث اؤئلئن قاق جارئپ وتةدئ. ديقانباي انا جةردئ تاستاپ كةتكئسئ كةلمةيدئ. سول كئسئنئث «مةملةكةتسئز قالدئق دةمةيئك، اينالايئن، ءبئزدئث اؤئلدئ اينالئپ وتسةثدةر قايتةدئ. وكپةلةمةي-اق قويايئن. كةرةگئ جوق، وسئ اؤئلعا تيئسپةثدةرشئ» دةيتئنئ بار. سونئمةن، 1884 - جئلئ ءبولئنئپ وسئلاي قالا بةرگةن دذنية عوي. حالئقتئث تذتاستئعئنا نة جةتسئن. ءبئر حالئق ةكئگة جارئلئپ، دامؤدئث ةكئ ءتذرلئ جولئنا ءتذستئ. قئتايدئث ءوز ساياساتئ، ءوزئنئث مةملةكةتتئك جولئ بار. شئنجاث قازاعئ سوعان باعئندئ. مئنا جاقتا قازاقستان رةسةيدئث ةركئنة قارادئ.
- قابةكة، ةندئ 62-جئلعئ كوشكة قوزعاؤ سالعان جايتتاردئ ءبئر بايانداپ وتسةثئز؟
- كوش قايدان پايدا بولدئ دةيمئز عوي. ول ةندئ مةنئث تاعدئرئم مةن ءومئربايانئما تئكةلةي بايلانئستئ. مةن 1956 - جئلئ شاؤةشةك گيمنازياسئن ءبئتئردئم. سول جئلئ قذداي ماعان ءبئر باق جذلدئزئن جاندئردئ. شئنجاثنان ةلؤ بالا تاشكةنت پةن الماتئ قالالارئنا وقؤعا بارادئ ةكةن. سول ةلؤدئث ئشئنة ءئلئندئم. ءبئز ةكئ بالا، مئرزاحان قذرمانبايةأ دةگةن جئگئت ةكةؤمئز كازگؤ-گة كةلئپ تذستئك، فيلولوگيا فاكؤلتةتئنة. الماتئنئ كورسةك، قذداي-اؤ، «اباي جولئ» رومانئن وقئپ العان كةزئمئز، اؤةزوأتئ كورسةك دةگةن ارمانئمئز ورئندالئپ، كةرةمةت باقئتتئ جئلدار بولدئ ول. اؤةزوأتةن ساباق الدئق. سول كةزدةگئ پروفةسسورلار قانداي، قذداي-اؤ. كةثةسبايةأ، بالاقايةأ، مامانوأ، كةنجةبايةأ. تذگةل العاشقئ وقؤلئق جازعان عذلامالاردان تئكةلةي ءتالئم الدئق. 57- جئلئ ماسكةؤدة جاستار مةن ستؤدةنتتةردئث دذنيةجذزئلئك 6- فةستيأالئ بولدئ. وعان وسئ جةردة وقيتئن قئتاي ستؤدةنتتةرئنئث اتئنان قاتئستئم. 3- كؤرستئ باستاپ وقيمئز دةپ جاتقان كةزدة قئتاي مةن سوأةتتئث اراسئ بذزئلدئ. سودان مئناداي حابار كةلدئ: «سةندةر شئلدة ايئنئث باسئندا ةلگة قايتاسئثدار. ءبئر ايلئق كؤرس بار. ةلدئث جاعدايئمةن تانئساسئثدار، سونان سوث ذيلةرئثة بارئپ، كذزدة ساباققا كةلةسئثدةر» دةدئ. قؤانئپ كةتتئك. ماسكةؤدةن كةلگةن ةلشئلئك ادامئ الماتئنئث اةروپورتئنان ءبئزدئ وتئرعئزئپ، ذرئمجئگة جولعا سالدئ. سويتسةك، لاپئلداپ جانعان وتتئث ذستئنةن بارئپ ءبئر-اق ءتذسئپپئز. ءبئر ايلئق كؤرس دةگةنئ دة، باسقاسئ دا بةكةر. زيالئ قاؤئمنئث ءبئرازئنئث اياعئنا تذساؤ، باسئنا نوقتا ءتذسئپ قالعان ةكةن. الدئ ايدالئپ، تذرمةلةنئپ جاتئر، ارتئ كذرةستة.
- كذرةس دةگةنئثئزدئ قالاي تذسئنةمئز؟
- كذرةس جينالئسئ سةنئث ذستئثنةن شؤئلداپ بذكئل ةل شاعئم ايتئپ، سةنئ جاؤاپقا تارتؤ عوي. ياعني، تالانتتاردئ توبئرعا تالاتؤ. بذرئننان كوزگة كورئنئپ، ءئس باسئندا جذرگةن ادامدار تذگةل سوعان ئلئككةن. جاعدا بابالئقتان باستاپ، جازؤشئلاردان قاجئعذمار شابدان ذلئ وثشئل، ذلتشئل دةگةن قالپاق كيئپ، ايدار تاعئلئپ، ايدالؤدئث الدئندا جذرگةن كةز ةكةن. سوعان ءبئزدئ دة قوسئپ اكةتتئ. ءبئزدئث ولةثدةرئمئز بار، ءبئراز ماقالالار جازعانبئز. ءالئپبي تؤرالئ پولةميكا بولعاندا سول جاقتئث گازةتئنة ماقالا جازعانمئن. «شئنجاث قازاعئ قاي جازؤدئ قابئلداؤ كةرةك؟» دةگةندة «قازاقستان جازؤئن قابئلداؤ كةرةك، ءبئر ذلت ءبئر جازؤمةن بولؤ كةرةك» دةپ ايتقانمئن. سويتسةم، سونئث ءبارئ قئزئل سيامةن سئزئلئپ الدئمدا تذر. ذزئن ءسوزدئث قئسقاسئ، ءبئر-ةكئ اي تةرگةپ، ةلؤ بالانئث ئشئنةن ونئن ذستاپ الئپ قالدئ. 7-8 ذيعئر، سوسئن مئرزاحان قذرمانبايةأ ةكةؤمئز. ءبئز وقؤدان قالدئق، ذلكةن جازا سول بولدئ. شاحتادا كومئر قازدئق. اؤئر ةثبةككة سالدئ. ةثبةكپةن تذزةؤ، ةثبةكپةن تاربيةلةؤ دةگةن بار، قئتايشا لاؤگاي، لاؤجاؤ دةيدئ. ةكئ جئلدان كةيئن كئشكةنة جةثئلدئك جاساپ، جازؤ قذقئ جوق، ءبئراق ماماندئعئ بويئنشا پايدالانؤعا بولادئ دةگةن پارمةن الدئم. «شئنجاث» گازةتئندة ئستةدئم، ماقالا وثدةيمئن، ءوزئم جازبايمئن. ءبئراز جةثئلدئك العان سوث ةسئل-دةرتئم شاؤةشةككة جةتؤ بولدئ. وعان قذمارتئپ تذرعانئم، شةكاراعا جاقئن. شاؤةشةكتةن 20-اق شاقئرئم شةكارا. بار ويئم - الماتئعا جةتؤ، ءذزئلئپ قالعان وقؤئمدئ جالعاستئرؤ. 1961 - جئلدئث كوكتةمئندة «مئنا ذلكةن گازةتتة ئستةؤگة مةنئث شارتئم تولمايدئ، تومةنگة ءتذسئپ وزگةرؤئم كةرةك، مةنئ شاؤةشةككة اؤئستئرئثدار» دةپ ارئز جازدئم. سودان ولار تومةنگة ءتذسسئن دةگةن قاعاز جازئپ بةردئ. ءسويتئپ كوكةك ايئنئث اياعئندا مةن شاؤةشةككة تارتئپ كةتتئم.
- سول كةزدة شئنجاثداعئ جالپئ ةل جاعدايئ قالاي ةدئ؟
- ذرئمجئدة كئسئ قئزئعاتئن ةشنارسة قالماعان، اشارشئلئق باستالعان. ةكئ جئل بذرئن بولات قورئتؤ، شويئن قورئتؤ ناؤقاندارئنا ةلدئث ءبارئن شئعارئپ جئبةرئپ، استئق ورئلماي، ةگئن جينالماي، سودان بذكئل قئتاي بويئنشا اشارشئلئق. ئشكةرئدةگئ اشتار ةندئ وسئلاي قاراي اعئلئپ، توقشئلئقتا وتئراتئن شئنجاثنئث وزئندة جاعداي قيئنداپ كةتكةن.
شاؤةشةكتةگئ حالئق تا اشارشئلئققا ءئلئنئپتئ. بئلتئر عانا كوممؤنا قذرئلعان. جذرتتئ ورتاق قازانعا ءيئرئپ قويعان، سول جةردة تاق-تذق بئردةمة تيسة تيةدئ، تيمةسة قويادئ. مئنا وشاقسئز قالؤ، ءتذتئنسئز قالؤ پسيحولوگيالئق جاعئنان دا، تذرمئستئق جاعئنان دا وتة اؤئر ءتيدئ حالئققا. سودان، كةلسةم، ةل داعدارئپ وتئر ةكةن. مةنئث كةلؤئم ولار ءذشئن ذلكةن وقيعا بولدئ. اسئرةسة، جاستار جاعئنا. ارت جاقتان «يدةيا قالتا» دةيتئن دةلوم كةلمةي 3-4 اي بوس ءجذردئم. سول كةزدة ماثايئما ذيئرئلگةن حالئققا قاراي وتئرئپ ماعان مئناداي وي كةلدئ. جالعئز كةتسةم عوي، كةز كةلگةن ؤاقئتتا وتة شئعؤئما بولادئ. شةكاراشئلارعا دوكؤمةنتئمدئ كورسةتسةم بولدئ، كةتةم ارئ قاراي. وعان كوزئم جةتئپ تذر. ءبئراق بذل جاقتا حالئق مةنئ قاؤمالاپ الدئ. الماتئدان وقئپ كةلگةن، بذل جاقتئ ءبئلئپ تذرعان كئسئمئن. ماسكةؤدئ كورگةن كئسئمئن. مةن نة ايتسام سوعان ذيئپ تذر. بذكئل باسئ قاتئپ جذرگةن، اتا جذرتقا قالاي وتةمئز دةپ ذشارعا قاناتئ بولماي جذرگةن ادامدار مةنئث ماثايئما ءذيئرئلئپ الدئ. شاؤةشةكتة قالا باعئ بار. سوعان بارامئز. توي-تومالاق، اناؤ-مئناؤ جيئن بولسا، وندا دا مةنئث ماثايئمنان ادام ذزئلمةيدئ.
- ءسويتئپ، تاريحي وتانعا قونئس اؤدارؤ جونئندة ذگئت-ءناسيحاتقا كئرئسكةن ةكةنسئز عوي؟
- ءيا، مةن وسئ قولايلئ ءساتتئ پايدالانئپ، اشئق ايتا باستادئم ماسةلةنئ. بذل جاق تؤرالئ سذراق قويادئ. وي-پوي. مةن ءتئپتئ اسئرةلةمةي، اسئرماي سوأةت وداعئنئث جةتئستئگئن جاي ايتئپ بةرگةننئث وزئندة اؤئزدارئنئث سؤئ قذريدئ. سونان سوث و جاقتا توقشئلئق ةكةن، اسئرةسة، بئلتئر عانا ميلليارد پذت استئق العان، نان دةگةن ءذيئلئپ جاتادئ دةسةم، اشتئق جايلاپ وتئرعان ةل ةندئ «قازاقستانعا، اتا جذرتقا جةتؤ كةرةك» دةگةن ءسوزدئث شةتئن شئعاردئ. وسئلايشا حالئقتئث ءوزئ يتةرمةلةپ، مةنئث شةكارادان جالعئز ءوزئم وتةم دةگةن جةكة باسئمنئث ماقساتئ ةندئ ذلتتئق ورتاق مذددةگة اينالدئ. ءومئردئث ءوزئ وسئعان اكةپ سالدئ. ويتكةنئ، باسقا امال جوق. وسئدان ءبئر جئل بذرئن التايدا كوتةرئلئس بولعان كوممؤناعا قارسئ. التايدئث ةلئ جاؤئنگةر ةل. ونداي قايرات ءبئزدئث شاؤةشةكتةن شئقپايدئ. ةندةشة، اشارشئلئقتان، ةزگئدةن قذتئلؤدئث ءبئر-اق جولئ بار، اتا جذرتقا كوشؤ. بارشامئز وسئ تذيئنگة توقتادئق.
- اتاجذرتقا قونئس اؤداراتئن كوشتئ قابئل الؤعا كةثةس وداعئنئث ذكئمةتئن، رةسمي ورئندارئن دايئنداؤ ورايئندا دا جذمئس جذرگئزئلگةن بولار؟
- بيئل كةش قالدئق، كةلةسئ كوكتةمدئ قذداي قولعا بةرة مة، جوق پا دةپ جذرت الاقانئن ئسقئلاپ وتئردئ. ءبئراق، كةلئسپةي، قذردان-قذر، اي-شاي جوق اتويلاپ جةتئپ بارؤعا بولمايدئ. حالئقتئ شذبئرتئپ بارعاندا سةنئ قارسئ السا جاقسئ. قارسئ الماسا نة بولادئ؟ سودان مةن كذزدةن باستاپ كرةملگة حات جازا باستادئم. جذزدةگةن ادامنئث قولئن قويدئرئپ، جةكة-جةكة، ونداعان حات جئبةردئك. ادرةس بةلگئلئ: «موسكأا، كرةمل. كپسس ورتالئق كوميتةتئنئث باس سةكرةتارئ نيكيتا سةرگةةأيچ حرؤششةأ جولداسقا» دةيمئز. نةمةسة «جوعارعئ سوأةت پرةزيديؤمئنئث ءتوراعاسئ ك.ة.أوروشيلوأ جولداسقا» دةيمئز. كةيدة ول حاتتاردئث كوشئرمةسئن قازاقستان كومپارتياسئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ د.ا.قونايةأقا جولداپ وتئردئق. كةرةمةتئ، حاتتارئثدئ الدئق دةگةن تاثبا باسئلعان تذبئرتةگئ قايتئپ وتئردئ. سودان كةيئن تاعئ ءبئر بايلانئستار بولدئ. قذلجادان كةثةس وداعئنئث أيسة-كونسؤلئ كةلدئ. سوأةت ازاماتتارئ قوعامئ دةيتئن قوعام بار. سول جةردة ةلدئ قابئلدادئ. ءتئلماشتئث كةرةگئ جوق، ورئسشا ءتئلئم جةتكةنشة ايتتئم، دوكؤمةنتتةرئمدئ كورسةتتئم. مةنئث جاعدايئمدئ ءوزئ دة ءبئلئپ وتئر ةكةن. «ساعان جول اشئق قوي، مئنا بةتتة سةنئ ةشكئم ذستامايدئ، - دةپ كذلدئ، - كةز كةلگةن ؤاقئتتا كةتة بةرؤئثة بولادئ». «ال حالئق شة؟..» دةدئم. «حالئق كوشةمئز دةيدئ. ارئز جازئپ جاتئرمئز. حالئق نة بولادئ؟ بئزگة باسپانا بةرة مة؟.. «بةرئپ قالار، ءوتئنئش-تئلةكتةرئثدئ جوعارئعا جةتكئزةم» دةدئ. كةشةدةن بةرئ تالاي شالدار كئرگةن. بذل جاقتاعئ احؤالعا اشئنعان ادامدار اتاجذرتقا قايتؤعا بةكئنگةندةرئن ايتتئ. «سولاي ايت» دةپ قذلاقتارئنا قذيعانبئز. كونسؤل: «كوش ماسةلةسئن حالئقتئث ءوزئ شةشةدئ عوي تذبئندة. سوأةت وداعئ بارعان كئسئگة، ةثبةكشئ حالئقتارعا پانا عوي قاشاندا. بةتئن قايتارمايتئن شئعار» دةپ تذجئردئ. «ةندةشة، ءبئز ئسكة كئرئسئپ جاتئرمئز. وسئنداي حات جازئپ، جذرتتئ ذيئتئپ، ذگئت-ءناسيحات ايتتئق. حالئق دايئن قازئر» دةپ ةدئم، ««سكة ءسات!» دةپ قولئمدئ الدئ. كوشتئث جايئ وسئلاي ايقئندالدئ.
- بذدان سوث ءوزئثئزدئث سوثئثئزعا شئراق الئپ تذسكةن شئعار؟
- قالالئق ورتالاؤ مةكتةپتة مذعالئم بوپ ءجذر ةدئم، مةنئ جةلتوقسان ايئندا، جاثا جئلعا ون كذن قالعاندا قئرداعئ اؤئل مةكتةبئنة جةر اؤداردئ. ءبئراق مةنئ جاستاردان، حالئقتان ءبولئپ تاستاعئسئ كةلگةنمةن، ولار كةش قالدئ. شارؤانئ وعان دةيئن رةتتةپ ءبئتئرئپ قويعانبئز. سول جةردة ءذش ايداي عانا بولدئم، ون كذن سايئن ساقشئنئث ادامئ كةلئپ تةكسةرئپ تذرادئ. ةشقايدا شئقپاؤئم كةرةك، كةتپةؤئم كةرةك. سالت اتپةن جان-جاقتان كةلئپ، مذعالئمدةر ءبارئبئر حابار-قاتئناسئن ذزگةن جوق.
- سودان، اقئرئ، كوشتئث ؤاعئ ءپئسئپ جةتئلدئ عوي؟
- سول جئلئ قذداي بةرئپ قار ةرتة كةتپةسئ بار ما، كوكةك تؤئسئمةن جةردئث شاثئ شئعئپ، دالا كوگةرئپ، جذرت ةگئن سالؤعا كئرئسئپ جاتقان كةز. قاشان باستالار ةكةن دةپ تئقئرشئپ وتئرعان كةزدة جةتتئ عوي جئگئتتةر قوس-قوس اتپةن ماعان سذيئنشئگة. 10 - ساؤئر كذنئ باستالئپتئ. سوأةت پةنةن قئتايدئث اراسئن بولگةن تارباعاتاي شةكاراسئندا بةس جةردة ذلكةن زاستاأا بار، سول بةس جةردةن اشئپ تاستاعان. الدئمةن قالا جاستارئ. شاپانئن، قامزولئن يئعئنا اسا سالئپ وتة شئققان سئباي-سالتاث جاستار. ولار بالداي باتئپ، سؤداي ءسئثئپ كةتتئ. ودان سوث شةكارادان ءبئر شاقئرئم، ةكئ شاقئرئم وتئرعان اؤئلدار بار عوي، سولار وتة شئقتئ. ودان ون شاقئرئمئ، ودان 30-40 شاقئرئمدئق اؤئلدار ءوتتئ. ءبئزدئث قازةكةثنئث انا جةردة ذزاتئلعان قئزئ بار، انا جةردة قذداسئ بار، انا جةردة جةكجاتئ بار. بذلار ءبئر-بئرئمةن حابارلاسئپ، قوشتاسئپ، بئرئنة-ءبئرئ ايتئپ، قازاقتئث ذزئنقذلاعئ تةلةفوننان دا شاپشاث، بذكئل ايماققا تارالئپ بولدئ عوي ةكئ كذننئث ئشئندة. كوش ءوتئپ جاتئر. مةن دة انا اؤئلعا ءبئر سوعئپ، مئنا اؤئلعا ءبئر سوعئپ، قوزعالماي تذرعان اؤئلداردئ قوزعاپ، بئرةسة قالاعا كةتئپ، بئردة قئرعا كةتئپ، جذرةك دذرسئلدةپ، كوثئل الاعئزعان ءبئر الاساپئران كذندةر بولدئ. 25 تةگئ جاس كةزئمئز عوي. شارشاؤ دةگةندئ بئلمةيمئز. سودان ابدةن بذرلئعئپ، ذيقئدان ذشئپ كةتة جازداپ شاؤةشةككة كةلدئم. ويتكةنئ، وندا ةكئ قارئنداسئم وقيدئ ورتا مةكتةپتة، شةشةم بار. جول بويئ رازئ بولاتئنئث، اندئزداعان كوش. ذلكةن اؤئلدار يةن قاپتئ. يتتةر ذلئپ ءجذر.
- قئتاي جاعئ كوشتئ توقتاتپاققا شارا قولدانئپ، قارةكةت ةتتئ مة؟
- شاؤةشةك اكئمشئلئگئ، ساقشئسئ بار، باسقاسئ بار، ايماقتئق كوميتةت، پارتكوم جينالئس اشادئ. باسئندا كوش بذلاي ذلعايئپ كةتةدئ دةپ ويلاماعان. ذگئتكة توقتاماعان ةلدئ سوأةت وداعئ قابئلدامايتئن شئعار، قايتارئپ تاستايتئن شئعار دةپ ءذمئت ةتةدئ. ذرئمجئگة حابارلايدئ، ءذرئمجئ بةيجئثگة حابارلايدئ. سودان نذسقاؤ كةلگةنشة ؤاقئت ءوتئپ كةتةدئ. ءبئراق جةرگئلئكتئ وكئمةت قامسئز ةمةس، وسئ كوشتئ باستاپ جذرگةن بذزاقئلار بار. سولاردئ ذستاپ قالايئق دةپ شةشةدئ. كةيئن بذلدئرگةن وسئلار دةپ وزدةرئن اقتاؤ ءذشئن جةتئ ادامدئ ذستاؤعا ساقشئعا نذسقاؤ بةرگةن ةكةن. ءتئزئمنئث باسئندا مةن تذرمئن، ارينة. ءجذمادئلوأ دةگةن وسئ. سوأةت وداعئندا وقئپ كةلگةن. حالئقتئ ذگئتتةگةن دة سول، حات ذيئمداستئرعان دا سول ماسكةؤگة. ءبئراق، قذداي ساقتاعاندا، اندا-مئندا شاپقئلاپ جذرگةندة مةنئ ذستاي المايدئ. ونئث ذستئنة دذنية الاساپئران. ذلتئ قازاق ساقشئلار قارؤئن لاقتئرئپ تاستاپ، وزدةرئ كوشپةن بئرگة كةتئپ قالعان. ال قئتاي ساقشئلارئ جةر بةدةرئن بئلمةيدئ. 22 - ساؤئر كذنئ شارشاپ-شالدئعئپ شاؤةشةككة كةلسةم، شةشةم دة قامسئز بولماي، ءبئر كورشئ قاقپاداعئ ذيعئر ارباكةشپةن كةلئسئپ وتئر ةكةن. تاثةرتةث ةرتة جذرةمئز دةيدئ. ءسويتئپ وتئرعاندا، وسئ كذنگئ بةلگئلئ اقئنئمئز قاجئتاي ءئلياسوأ كئرئپ كةلدئ. «ويباي اعاتاي، امان ةكةنسئث عوي!»... «نة بولدئ؟..». «سةنئ ذستاؤعا جارلئق بةرئلگةن، كةشةدةن بةرئ ساقشئ ئزدةپ ءجذر. جاثا دا مةن كئرگةندة قاقپانئث الدئندا ةكئ ادام تذر، قئتاي. قايدا باراسئث دةپ مةنئ تةكسةرئپ كئرگئزدئ. كةتپةسةث بولمايدئ». مذنئ ةستئگةن شةشةمدة دةگبئر قالمادئ: «ويباي كةتئثدةر. مةن ءوزئم ةرتةث اربامةن بئردةثة عئپ جةتةرمئن، جامانتئ زاستاأاسئنان تابارسئثدار» - دةدئ. سوسئن قاجئتاي اقئرئن قاقپاعا بارئپ ةدئ.
«ويباي، الگئلةر تورتةؤ بولئپتئ، قئتايشا سويلةسئپ جاتئر. ذيئندة ةكةن، قازئر باسئپ كئرةمئز دةيدئ. ذستاپ اكةتپةك قوي. بئزدة قارؤ بار دةپ ويلايتئن سياقتئ» دةپ قايتئپ ورالدئ. سودان جان-دارمةن قورانئث سئرت جاعئنداعئ بيئك دؤالدئث ذستئنة شئعئپ، ارئ قاراي سةكئرئپ تذستئك. زئمئراپ قاشئپ كةلةمئز. كوشة قاراثعئ. ةل اياعئ سيرةك. شاؤةشةك قاثئراپ بوس قاپتئ. ون كذن بولعان عوي كوش باستالعالئ.
- ةلدئ اتاجذرتتئث جولئنا سالئپ ءجذرئپ، ءوزئثئز قولعا ءتذسئپ، قالئپ قويا جازداعان ةكةنسئز عوي؟
- ايتپا دةيمئن. مةن نةشة كذننةن بةرئ ذيقئ كورمةي شارشادئم. قاجئتاي مةنةن گورئ سيراقتئلاؤ، قولئمنان الئپ دةدةكتةتئپ، قذستاي ذشئرئپ كةلة جاتئر. قالانئث شةتئنة شئققاندا تذنةپ جاتقان كوشكة كةزئكتئك. مةنئ تانيتئن كوش. سؤسئن ءئشئپ، ءايتئپ-بذيتئپ جان شاقئرئپ، مئزعئپ الدئق تا، ةكةؤمئز تاث اتا تارتئپ كةتتئك. كذن ارقان بويئ كوتةرئلگةندة شةكاراعا دا جةتتئك. 23 - ساؤئر. جايناپ تذر دذنية. كةشة تاؤ جاقتا جاثبئر جاؤعان با، لايلانئپ، شةكاراداعئ شاعئن وزةن سول كذنئ وتكةل بةرمةي جاتئر ةكةن. كةشئپ وتةيئك دةپ ةدئم، قاجئتاي ايتتئ: سةن اياعئثدئ شةشپةي-اق قوي، مةن ارقالاپ وتة شئعايئن. باتئثكةسئن لاقتئرئپ جئبةردئ دة، مةنئ ارقالاپ ءوتتئ. اشتئق كةزئندة وزئمئزدة سالماق تا جوق. سونئ قازئر قاجئتاي قالجئثعا اينالدئرئپ: «سول كةزدة زئلدةي اؤئر ةدئ، سويتسةم، ءبئر قاپ رومان ارقالاپ ءوتئپپئن عوي» دةپ ايتئپ ءجذر.
انشةيئندة قذستان باسقا ةشتةثةنئ باسئنان اسئرمايتئن شةكارا اياقاستئ جول بوپ قالئپتئ. قازاقتار بئرةسة ولاي، بئرةسة بذلاي شاؤئپ وتةدئ. بئز دة ءارئ-بةرئ كوشتئ تاماشالاپ ارالادئق. سويتسةك، اقشوقئنئث جوتالارئ، بةر جاعئنداعئ باقتئنئث ءذستئ جئرتئلئپ ايئرئلعانداي. كوكتةمدةگئ قذس بازارئ دةرسئث. بذكئل شاؤةشةك قازاعئ وسئندا. 100 مئثعا جؤئق ادام قاؤئرت وتكةن. جايراپ جاتقان جذرت، بئرةؤ كيئز ءذي تئگئپ العان، بئرةؤلةرئ اشئق اسپان استئندا جاتئر. كوپ مال ايداپ كةلگةن. قوي جذرمةيدئ، كوبئ قالئپ قويعان. ءار تذستا ءئرئ قارا سويئپ جاتئر. بئرنةشة ءذي بئرئگئپ وشاق كوتةرئپ، قازان قايناتئپ جاتئر. اشتئقتان ابدةن تئرناعئ قؤراپ، وزةگئ تالئپ كةلگةن ةل. نةعئلاسئث. مةيرام. ولةث ايتئپ، ءان سالئپ جاتقان جذرت. اؤئزداعئ قاقپاق، تئلدةگئ تيةك الئنعان. جاثا ءومئر باستالعالئ تذر. كةلگةن ادامدارعا جذك ماشيناسئمةن نان ذلةستئرئپ جاتئر. ءاربئر 40-50 ادامعا ساناپ وتئرئپ ءبئر قاپ قانت. ذسئنعان قولعا ءبئر-ءبئر اق بولكةدةن بةرئپ كةتةدئ. قانداي باي ةلگة، توق ةلگة كةلگةنئمئز بئردةن بةلگئلئ بولدئ. ايرا-جايرا. سودان ةكئ قارئنداسئمدئ الئپ شةشةم كةلدئ. ونئث ارتئنان ئركةس-تئركةس ءوزئمئزدئث ةلدئث ادامدارئ كةلدئ. كوثئل ورنئقتئ.
- ناق سول ساتتةردة قانداي كوثئل كذيدة بولدئثئز؟
- اقشوقئنئث ءبئر كةزةثئنة شئعئپ ارت جاققا قاراپ تذرعانئم ةسئمدة. بذكئل قذلئستاي دالاسئ اثدئزداعان كوش. شاث. شذبئرئپ، شذباپ ءالئ كةلئپ جاتئر. بذل ةندئ ءبئر كةزدة ءوزئم قاشئپ وتةم بة دةگةن شةكارادان بذكئل ةل كوشئپ وتكةنئنة، سول ةلدئث كوشؤئنة سةبةپشئ مذرئندئق بولعانئما، سول كوشتئ ذيئمداستئرعانئما، سونئث جوسپارئن قذرئپ، الدئ ماسكةؤ، ارتئ الماتئعا حاتتار جازئپ، ءبئر-بئرئنة تذيئستئرگةنئمة مارقايئپ ذشپاققا شئققان، ومئردةگئ ةث ءبئر باقئتتئ شاعئم ةدئ. سول كذن، سول ساتتةر ءومئرئ ذمئتئلمايدئ. شئنئندا دا سولاي. مئنة، سول كوشكة ةلؤ جئل تولئپ وتئر عوي. مةنئث كئتاپتارئم، شئعارمالارئم ءوز الدئنا، ادةبي ةثبةگئم ءوز الدئنا. ال جالپئ ذلت الدئندا بئتئرگةن ازاماتتئق ةثبةگئمنئث شئثئ سول 62-جئلعئ كوش. ونئ وسئ كذنگة دةيئن ريزالئقپةن ةسكة الامئن. بذگئنگة دةيئن وسئ كوش ايتئلماي كةلدئ، جازئلماي كةلدئ. قازاق تاريحئنداعئ ذلكةن ءبئر بةلةس قوي. وسئنئ زةرتتةگةن ادام جوق. جوقتان وزگة ذساق-تذيةك تاقئرئپتارعا تاريحشئلار ديسسةرتاسيا قورعاپ جاتادئ. قازاقتئث كوشئنئث شةجئرةسئندةگئ ايتؤلئ بةلةس - 62- جئلعئ كوش زةرتتةلمةي قالدئ. ويتكةنئ، سوأةت وداعئ كةزئندة ايتئلمايتئن قذپيانئث ءبئرئ بولئپ كةلدئ.
- كةلگةن ةلدئ قارسئ الؤ، جان-جاققا تاراتئپ ورنالاستئرؤ دةگةندةي، ءبئرتالاي قاربالاس بولعان شئعار؟
- مةنئ شةكارادان وتة سالا تاعئ قئزمةتكة جةگئپ قويدئ. اتقا ءمئنئپ، جذرتقا ازئق-تذلئك تاراتؤ كةرةك. ةرؤلئك جذرتتئث بارئنة بئردةي ءتيسئن دةيدئ. ةكئنشئ، مالدئ ئسئراپ قئلئپ سويا بةرمةؤ كةرةك، ئندةت تاراؤئ مذمكئن. نةشة ون مئثداعان ادام جاتئر ساي-سالادا، قئرات-قولاتتا. الماتئدان شةنةؤنئكتةر، باستئقتار كةلگةن. سذرايمئن عوي: «ءبئز نةگة جاتئرمئز؟» دةپ. ماسكةؤدةن رذقسات حابار كذتئپ وتئر ةكةنبئز. بذكئل سةمةي، شئعئس قازاقستان، تالدئقورعاننئث جذك ماشينالارئ دايئن تذر. كوماندا بولسا، بولدئ. 24- كذنئ جذرتتئث ءبارئن تئزئمدةدئ. جامانتئ زاستاأاسئندا، بةتكةيدة جاتئرمئز.
ءبئر كذنئ كةلدئ عوي، اقئرئ، سذيئنشئلةگةن جئگئتتةر. حابار كةلدئ، تارتئثدار دةپتئ. حرؤشةأ قول قويئپتئ. ساي-سالا، بذكئل اقشوقئنئث، بذكئل جامانتئنئث قويئن-قونئشئنا سئيماي، بذلاق-بذلاقتئث باسئندا اپتالاپ جاتقان قالئث ةلدئ 4 وبلئسقا ال كةلئپ تاسئدئ دةيسئث. الدئمةن اياگوزگة اپارادئ. اياگوز كوپئرئنئث استئندا، بةرگئ كئرة بةرئسئندة كةث جازئق بار. سوعان اپارئپ توگئپ جاتئر ةكةن. نةشة ءجذز ماشينا، كذندئز-ءتذنئ تئنئمسئز جذرگةننةن اياگوز-باقتئ تاس جولئ قازئلئپ قالدئ. سونشاما حالئقتئ ءذش-اق كذندة تاسئپ ءبئتئردئ. ءبارئن ءسويتئپ تاسئپتئ. شاؤةشةكتئث جةلكةسئنةن، باس جاقتان وتكةندةردئ شئعئس قازاقستان مةن سةمةيگة، ال الاكول ماثئنان وتكةندةردئ تالدئقورعان مةن الماتئ وبلئستارئنا بولگةن. تاسئمال كولئككة ئثعايلئ بولسئن دةپ.
كةرةمةت. شةكارادان وتة بةرة كئسئ باسئ، بالاعا دةيئن 30 سومنان اقشا بةردئ. جانقالتا پذلدارئ دةسة كةرةك. ول دا جاقسئ، اجةپتاؤئر اقشامةن اياگوزدةن تذستئك. سول جةردةن ةلدئ پويئزعا تيةپ بولئپ اكةتئپ جاتئر ةكةن. سةمةيدئث بذكئل اباي، شذبارتاؤ، بةسقاراعاي، اقسؤات، كوكپةكتئ، مئنا جاعئ زايسانعا دةيئن تاسئپ اكةتؤدة. ءبئز كوپ ةلمئز. شاؤةشةكتئث نةگئزگئ حالقئ تورتؤئل دةيتئن ةل. جةتئ بولئس، ول جاقتا جةتئ زةثگئ دةيدئ. بذكئل اباي اؤدانئنداعئ توبئقتئلار اباي تذسئندا بةس بولئس بولعان عوي. جةتئ بولئس دةگةن كةمئندة 100 مئثداي حالئق. سولار وسئ جاققا كةلئپ، بئت-شئت. نة شارا قئلارسئث الگئندةي اپاس-كوپةستة. ءبئزدئث كذدةرئ ءبيدئث اؤلةتئنئث ءوزئ جارتئمئز جارمادا قالدئق تا، جارتئمئز اقسؤاتقا كةتئپپئز.
- جةرگئلئكتئ جةردئث بةيئلئ قالاي بولدئ؟
- ءبئزدئ جاقسئ قارسئ الدئ. ايتا كةتةتئنئم، سول كةزدةگئ جارما اؤدانئنئث رايكوم حاتشئسئ تورتايةأ، وقؤ ءبولئمئنئث باستئعئ حادةس جاقسئبايةأ، سوأحوز ديرةكتورئ كذنسئلام مذساجانوأ بئزگة قاراعان اعايئن-اؤلةتتئ بئتئراتپاي بار جاعدايدئ جاسادئ. 120 وتباسئ تذگةل ةكئ سوأحوزعا ورنالاسئپ الدئ. 6-7 مذعالئم بار ةدئ، تذگةل مةكتةپتةن ورئن بةردئ. جارمانئث ورتالئعئ گةورگةأكادا (قازئرگئ قالباتاؤ) ذلكةن مةكتةپ-ينتةرناتئ بار ةكةن. بالالاردئث بارلئعئن سوندا توعئتتئق.
سول كوشتئ ةسكة الا وتئرا، بذگئنگئ بيلئككة، اكئمشئلئكتئث قذلاعئنا التئن سئرعا دةپ ايتاتئن ءبئر جايلار بار. ول - سول كةزدةگئ ءتارتئپ، سول كةزدةگئ ئسكةرلئك. باي ةلگة كةلگةنئمئزدئ بئردةن بئلدئك. ءار اؤئلدا ةرؤلئكتةرئثئز دةپ قوي بايلاپ كةتةدئ ءار ذيگة. ءبئر-ءبئر قاپ ذن. ءذي باسئ ءبئر-ءبئر بذزاؤلئ سيئر. ةكئ سةميا بوپ كةلگةنبئز. شةشةم ةكئ سيئردئ بايلاپ الئپتئ. ءارئ قاراي اشارشئلئق جوق قوي. ءماز ءبارئ. ءذي باسئ باؤئرساق ءپئسئرئپ، اشةيئن، نة قئلاسئث، مارة-سارة بولئپ جاتئر، ةرؤلئك دةسة ةرؤلئك. بذل ءبئر. ةكئنشئ، پاسپورت ذستةلئ مةكةمةسئنئث ادامدارئ كةلئپ جؤرنالعا تئزئمدةپ جازئپ الئپ كةتتئ دة، ةكئ ايدئث ئشئندة بئردةن پاسپورت ذلةستئردئ. اؤدانعا دا، وبلئسقا دا ساندالتقان جوق. مةن ءبئرئنشئ مامئردا كةپ ورنالاستئم، مامئر، ماؤسئم ءوتتئ، شئلدةدة الماتئعا كةلدئم وقؤئمدئ جالعاستئرايئن دةپ. سوندا قالتامدا كةثةس وداعئنئث ازاماتئ دةگةن قئزئل پاسپورت بولدئ.
اتاجذرتتئ اثساپ كةلگةندةر ءبئر اي، جارتئ ايدئث ئشئندة تذگةل جذمئسقا ورنالاستئ. كةلگةندةردئث كوبئ مالشئ قاؤئم. جارما اؤدانئ مالشئعا ءزارؤ ةكةن. مالشئعا جارئدئ دا قالدئ. قارا جذمئستئث ءوزئ قانداي، قولما-قول اقشا بةرةدئ. ءشوپ شابؤ، قورا جوندةؤ، قوي قئرقؤ، سوأحوزدئث قات-قابات جذمئسئ بارئنة جةتئپ تذر جذرتتئث. ةل تذگةل ورنئققانشا مةن اؤئلدا ءجذرئپ قالدئم. قانشا ايتقانمةن، كوش باستاپ كةلگةن اداممئن، بذل جاقتئ، سوأةت وداعئن بئلةتئن اداممئن، ورئسشا-قازاقشا ساؤاتئم بار دةگةندةي. سوأةت وداعئنئث ك گ ب-سئنان قئراعئ مةكةمة بولعان ةمةس. سولار بئزگة سةنئم ارتتئ عوي. كوشئپ كةلگةن 200 مئث ادامعا سةن كئمسئث دةپ ةشكئمدئ تةكتةمةدئ. ءبئراق سول قالئث ةلدئث ئشئنةن بئردة-ءبئر شيكئ ادام شئققان جوق. بئردة ءبئر جانسئز، شپيون بولمادئ. تؤعان جةرئن، اتامةكةن ةل-جذرتئن اثساپ كةلگةن ادامدار بئردةن ةثبةككة، جاقسئ ومئرگة، كةثشئلئككة كذمپ ةتة قالدئ.
- سول كوشتئث جاقسئلئق-يگئلئگئ قانداي بولدئ دةپ بئلةسئز؟
- ةث عاجابئ سول، سةمةيدئث، وسكةمةننئث، تالدئقورعان مةن الماتئنئث، بذكئل قازاقستاننئث ةكونوميكاسئن، مادةنيةتئن، كوتةرؤگة ذلةس قوستئ سولار. رةكورد جاساعان مالشئلار شئقتئ. اتاقتئ كوككوزوأتةر، مئسالئ. سول كوشپةن كةلگةن. سةمةيدةگئ اتاقتئ مالشئلار، قويشئلار. مئنا ونةر ادامدارئن ايتئثئز. سول كةزدةگئ جاس بالالاردئث ءوزئ قازئر ةر جةتتئ. قازئرگئ مةملةكةتتئك حاتشئ مذحتار قذل-مذحاممةد ةكئ جاستا. كذيشئمئز سةكةن تذرئسبةكوأ بةسئكتة كةلگةن. مايرا ءئلياسوأا ءذش جاستا بولاتئن. ءونةر مةن عئلئم قايراتكةرلةرئ قانشاما. جازؤشئ اسقار التاي ئشتة كةپ، وسئ جةردة تؤعان. مةنئث سالتانات دةيتئن قارئنداسئم بار، ئشتة كةلئپ، بئر ايدان كةيئن تؤعان. ول دا، مئنة، ةلؤگة كةلدئ. بذل كوش قازاقستانعا قذت اكةلگةن كولئكتئ كوش بولدئ. سول كةزدةگئ قازاقتئث سورتاث كولئنة تذششئ بذلاقتار قذيئلعانداي، قايتادان شالقئپ كةمةرئنةن اسئپ كةتپةسة دة، ذلت اعزاسئن ةداؤئر جانداندئرئپ، دةموگرافياسئن كةمةلدةندئرئپ كةتكةن كوش بولدئ. ولار بالادان ذرئكپةيدئ، كوپ وتپةي-اق ون بالالئ وتباسئ بولئپ شئقتئ ءبارئ. ماقاش تاتئموأتةردئث ةسةبئ بويئنشا، ءذرئم-بذتاعئمةن قازئر ميلليونعا تارتئپتئ. 59 جئلعئ ساناق پةن 69 جئلدئث ساناعئ اراسئنداعئ كةرةمةت سةكئرئسكة كةيبئر دةموگرافتار تاث قالادئ. «بذل قازاق قالاي تةز ءوسئپ كةتتئ ةكئ ةسةلةنئپ؟» - دةيدئ. ءويتئپ تاثدانعانشا، انا التئن كوشتئ زةرتتةؤ كةرةك.
كوش ءالئ جالعاسئپ جاتئر. ءبئراق كةيئنگئ كةزدة سايابئرلاپ تذر. مذنئ جانداندئرؤ كةرةك، «نذرلئ كوشتئ» شئن مانئندة نذرلئ قئلؤئمئز كةرةك. شةتتةگئ قازاقتار - التئن قورئمئز. حالقئمئزدئ 20 سئنشئ جئلدارعا دةيئن 20 ميلليونعا جةتكئزةمئز دةپ جاتئرمئز. كوبةيؤدئث تاعئ ءبئر قاينار كوزئ سئرتتاعئ قانداستارئمئزدئث ةلگة ورالؤئ. اتاكاسئپتئ ذمئتپاعان، ةشكئمگة جالئنبايتئن ةثبةكقور ادامدار ءبارئ. كةلسة بولدئ، ءارئ قاراي دذر ةتة قالعالئ تذر.
- وسئناؤ كوش مئسالئنان ساباقتاپ بذگئنگئ ءومئر تاجئريبةمئزگة الار تاعئلئم، ذلگئلةر بار ما؟
- البةتتة. سول كوشكة، مئنة، 50 جئل بولدئ. وسئ ةلةؤلئ وقيعانئ مئنا قوعام بوپ، دذنيةجذزئ قازاقتارئنئث قاؤئمداستئعئ بار، كوشئ-قون اگةنتتئگئ بار، ت.ب. بار، ماندئ، مازمذندئ ةتئپ اتاپ ءوتؤئمئز كةرةك. قازئرگئ كوشتئث توقتاپ قالعانئن بازبئرةؤلةر: «انا جاقتاعئ قازاقتار ةكئ ويلئ، كةلگئسئ كةلمةيدئ» دةپ تذسئندئرةتئن كورئنةدئ. ول بةكةر ءسوز، ول حالئققا جابئلعان جالا. كوشتئث ءناسيحاتئ جوق. وسئ 62- جئلعئ اينالايئن كوشتئ اتاپ ءوتئپ، كورنةكئ شةجئرةسئن بايان ةتسةك، سونئث ءوزئ كوپكة ذلگئ شاشار ةدئ، كوشتئث ءناسيحاتئ بولار ةدئ.
وسئ تذرعئدا كوركةم، دةرةكتئ فيلمدةر تذسئرئلسة، ةستةلئك ماقالالار، ادةبي شئعارمالار جاريالانسا ارنايئ. ءتئپتئ، ةندئ رةسپؤبليكا بويئنشا اتاپ وتپةسةك تة، سول كوشتئ قابئلداپ، نةگئزگئ سالماعئن كوتةرگةن الماتئ مةن شئعئس قازاقستان، وسئ ةكئ وبلئستا نةگة اتاپ وتپةسكة؟ سول كوشپةن بئرگة كةلگةن ادامداردئ، قايراتكةرلةردئ جيناپ، بةسئكتة كةلگةن انشئلةر، كذيشئلةر، مينيسترلةر، مةملةكةتتئك حاتشئ بوپ وتئر، سولاردئ شاقئرئپ، ءبئر جةردة سالتاناتتئ ءبئر جينالئس اشئپ، اتاپ وتسةك، بذل جاقسئ بولار ةدئ عوي. كةلئپ جاتقان ورالماندارعا دا، ةندئ كةلةمئز بة، جوق پا دةپ جاتقان، ةكئ ويلئ بوپ جذرگةن اعايئنعا دا ذلكةن ءناسيحات بولار ةدئ. سول جئلدارئ، سول كوشكة قايرات قوسئپ، جذك ارتئسئپ، ارقان تارتئسقان جئگئتتةردئث ءوزئ قازئر 70 تةن اسئپ كةتتئ. سونداعئ اقتارئلعان سةلمةن بئرگة كةلگةن، جةر باسئپ جذرگةن جةرلةستةرئمدئ سول ذلئ كوشتئث 50 جئلدئعئمةن قذتتئقتايمئن. ءبئز ذتئلعانئمئز جوق، سول كوش ارقئلئ ءبئز بولاشاعئمئزدئ ايقئنداپ، اتاجذرتئمئزعا كةلئپ قوسئلدئق. تاؤةلسئزدئگئمئزدئث دة كوك بايراعئن بئرگة كوتةرئستئك. ذلكةن وردانئث مذشةسئمئز. ةلئمئز، جةرئمئز، قازاعئمئز كوركةيئپ، كوسةگةسئ كوگةرسة، سول ذلئ دؤدئث ئشئندة ءبئز دة بارمئز.
- اثگئمةثئزگة راحمةت.
اثگئمةلةسكةن قورعانبةك امانجول