بةكبولات تئلةؤحان: يتجةككةن اسئپ، ةشقايدا كةتكةن جوقپئن

 استانا. 29- مامئر. قازاقپارات - وسئ كذنئ ةل-جذرت بةكبولات تئلةؤحاندئ كوپ سذرايدئ.

بةكبولات تئلةؤحان: يتجةككةن اسئپ، ةشقايدا كةتكةن جوقپئن

 «قاناي ذلئ، قايداسئز؟» دةپ سذراؤ سالدئرعان دا وقئرماندارئمئزدئث تئلةگئ ةدئ. ءارئ ساياساتتان كةتسة دة، ول جايلئ الئپ-قاشپا اثگئمةلةردئث ءالئ دة تئنشئماي تذرعانئ راس. وسئنئ ةسكةرئپ ساياساتتا، قوعام نازارئندا جذرگةن ءبئراز كئسئلةردئث جاؤابئن جاريالاعانبئز، وتكةن ساندارئمئزدئث بئرئندة (38.15.05.2012). ئلة-شالا استانادا «امانات» كلؤبئنئث وتئرئسئنا قاتئسقان بةكبولات مئرزانئث ءوز اؤزئنان ةستئدئك قايدا جذرگةنئن. «اتئ شؤلئ» ةكس-دةپؤتات ءوزئن ئزدةگةن «حالئق سوزئنئث» وقئرماندارئ ءذشئن سذحبات بةرؤگة كةلئستئ.

- «بةكبولات تئلةؤحان قايدا ءجذر ةكةن؟» دةپ كوگئلدئر ةكرانعا ذثئلگةن جذرت ءسئزدئ اقان ساتايةأتئث «جاؤ جذرةك مئث بالاسئنان» كورئپ قالدئ. فيلمگة قالاي كةلئپ ءجذرسئز؟ جالپئ «جاؤجذرةك مئث بالا» فيلمئ كوثئلئثئزدةن شئقتئ ما؟

- فيلم رةجيسسةرئ اقان ساتايةأتان بذقار جئراؤدئث رولئن سومداؤ تؤرالئ ذسئنئس تذسكةن سوث كةلئستئم. ءبارئ وسئ عانا. جالپئ كةز كةلگةن دذنيةگة سالئستئرمالئ تذردة قارايمئز. «جاؤ جذرةك مئث بالا» فيلمئ وزئمة قاتتئ ذنادئ. كذتكةنئمئزدةي بولدئ. اركئمنئث گةنةتيكالئق جادئسئندا جاتقان دذنية مةن ذلتقا دةگةن ماحابباتئن وياتا ءبئلدئ دةپ ويلايمئن. ول ءوزئنئث دئتتةگةن ماقساتئنا جةتتئ. فيلم تالاي ادامنئث ساناسئن سةرپئلتئپ تاستادئ. ءبئر عانا «قازاقتار!» دةپ ايعايلاؤدئث ءوزئ نةگة تذرادئ؟ ةكراندا باتا بةرئپ جاتقاندا كذللئ كورةرمةن قولئن جايئپ وتئردئ. وسئنئث ءوزئ كوپ دذنيةدةن حابار بةرةدئ. ال بئتكةن شارؤادان ءمئن ئزدةسةك، شذبئرتئپ تذرئپ ايتئپ بةرؤگة بولادئ. الايدا فيلمنةن ءمئن ةمةس، جةتئستئكتةرئن ئزدةگةنئمئز دذرئس سةكئلدئ. جيئرما جئلدئث ئشئندة قازاقتئث جذرةگئن سةرپئلتكةن ءدال «جاؤ جذرةك مئث بالاداي» كينو كورگةنئم جوق.

جالپئ كينو سالاسئندا كةمشئلئك كوپ. وتاندئق كينومئز ارقئلئ تاربية بةرة الماي، ذلتتئق قذندئلئقتارئمئزدئ كورسةتة الماي وتئرمئز. قانشاما كينومئز بةن قاپتاعان سةريالدار تذسئردئك. سولاردئث اراسئندا ةث بولماسا ءبئر جئلت ةتكئزئپ ذلتتئق يدةيالوگيامئزدئث ءبئرئ - ةلگة ةل قوسئلئپ ءذيئتئپ جاتقان اعايئندارئمئزدئ نةگة كورسةتئپ قالماسقا؟ قازئر ةشكئم كئتاپ وقئمايدئ. ةلدئث ءبارئ اگةنت پةن فةيسبؤكتة وتئرادئ. سوسئن كينو قارايدئ. وقئرماننئث زامانئ ةمةس، كورةرمةننئث زامانئ. وكئنئشكة قاراي، ةلگة كةرةگئن بةرة الماي وتئرمئز.

- ءوز رولئثئز كوثئلئثئزدةن شئقتئ ما؟

- جوق، ذناعان جوق، ذياتتاؤ بولئپ كةتتئ.

- وسئ ءسئزدئث ارتئثئزدان ءسوز كوپ ةرةدئ. ءماجئلئستئث بذگئنگئ قذرامئنا ةنبةي قالعانئثئز ءتئپتئ ابئث-كذبئث اثگئمةنئ قويؤلاندئرئپ جئبةرگةندةي. «بيلئكتئث «قارا تئزئمئنة» ئلئگئپتئ» دةي مة، ءسئزدئ...

- جالپئ مةن تؤرالئ نة ايتئلمادئ دةيسئث؟ سونداي سئبئستاردئث ءبئرئ بولار؟ بذگئندة سئبئستان كوپ دذنية جوق. جذرت ايتئپ جذرگةندةي جانارئ جاسئپ، شةت ةل اسئپ كةتكةن جوقپئن. يتجةككةن اسئپ، ةشقايدا كةتكةن جوقپئن، «قارا تئزئمگة» دة ئلئنگةن ةشتةثةم جوق. ةل قاتارلئ تئرلئك قئلئپ جاتئرمئن.

- سوثعئ كةزدةرئ حالقئمئزدئث تاؤةلسئزدئك جولئنداعئ كذرةسئن جوققا شئعارئپ، تاريحقا قيانات جاساؤشئلار كوبةيئپ كةتتئ. بذل نةنئ بئلدئرةدئ؟

- اؤرؤدئث وزئمةن كذرةسكةننةن گورئ سةبةپتةرئمةن كذرةسكةن دذرئس دةمةكشئ، «قازاق حالقئ «تاؤةلسئزدئك جولئندا كذرةسپةدئ» دةپ جار سالئپ جاتقان دانيار اشئمبايةأ، كينو سالاسئنداعئ ةرمةك تذرسئنوأ، جاننا يسابايةأالاردئث بارلئعئ - عاسئرلار بويعئ وتارلاؤدئث ناتيجةلةرئ. ذزاققا سوزئلعان وتارلئق ساياساتتئث سالقئنئ. سونئمةن قاتار سؤبيةكتيأتئ سةبةپتةرئ، ياعني كةيبئر سئرتقئ كذشتةردئث ماقساتتئ ساياساتئ بولؤئ دا مذمكئن. ءبئراق نةگئزگئ سةبةبئ - وتارلئق ساياساتتئث سالدارئ، وتارلانعان سانادا جاتئر. ونئث ئزعارئ تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن دة كةتپةي وتئر.

ءبئر حالئقتئ تولئق باعئندئرؤدئث ةكئ جولئ بار: ءبئرئنشئسئ، قئرئپ سالئپ، كةشةگئ ذندئستةر سةكئلدئ جويئپ جئبةرؤ بولسا، ةكئنشئسئ، ذلتتئث تاريحي ساناسئن ءوشئرؤ. ءبئز سونئث ةكئنشئسئن باستان وتكئزگةن حالئقپئز. سول قذلدئق سانانئ تابيعي قالپئنا كةلتئرمةي، ذلت بئرلئگئ ءوز دةثگةيئنة كوتةرئلة المايدئ.

- قذلدئق سانادان ارئلؤ كةرةك دةيسئز عوي؟

- ارينة. تاريحي ساناسئز حالئق - تذل بولئپ ةسةپتةلةدئ. ءبئز تاريحئمئزدا الةمدئك دةثگةيدة وركةنيةت وشاعئ بولعان قاراحان مةملةكةتئن، نةبئر قيئن-قئستاؤ زاماننان وتسة دة حالقئن ميلليونعا جةتكئزئپ، ةل شةكاراسئن كةثةيتكةن قاسئم حاندئ، حاقنازار مةن تاؤةكةل حانداردئث قازاقتئث دالالئق اؤداندارئن وثتذستئكتةگئ وتئرئقشئ، ةگئنشئ اؤداندارمةن بئرئكتئرئپ، مةملةكةتتئ ةكونوميكالئق نةگئزئن نئعايتئپ جانة وثتذستئك شةكارالاردئ كةثةيتئپ، بةكئتكةن ةثبةكتةرئن ءوز دةثگةيئندة بئلةمئز بة؟ جوق، بئلمةيمئز! نة بولماسا، حالئق بئرلئگئنئث السئرةؤئ، ئشكئ ساياسي الاؤئزدئقتئث سالدارئ XVIII عاسئردئث 20 -جئلدارئندا حالقئمئز قئرعئنعا ذشئراعان «اقتابان شذبئرئندئ، القاكول سذلاما» قاسئرةتئنة اپارعانئن تاريحتئث ةسكةرتؤئ رةتئندة حالقئمئزدئث ساناسئنا سئثئرة العان جوقپئز.

ءوز باتئرلارئمئزدئ ذلئقتاؤدئث ورنئنان وزگةلةردئ بيئكتةتةمئز. بذل دا سانانئث قذلدانعانئن بئلدئرةدئ. مئسالعا، كةنةسارئ مةن ءشامئلدئ كةلتئرةيئك: كةنةسارئعا قاراعاندا قازاق ءشامئلدئ جاقسئ بئلةدئ. بئلگةن ادامعا ةكئ كوتةرئلئستئث ورتاق تذستارئ كوپ: ةكئ كوتةرئلئس تة رةسةيدئث قازاق ةلئ مةن كاأكازدئ باسئپ الؤ كةزةثئندة ءوتتئ. ةكةؤئ دة10 جئلدان استام ؤاقئتقا سوزئلدئ. ةكئ سوعئس تا رةسةي ءئيمپةرياسئ قذرامئندا ذلتتئث ءوزئن-وزئ باسقارؤئن تالاپ ةتتئ. ةكةؤئ دة جارقئن تذلعالار ةدئ. بءئراق ولاردئث كذرةس تاسئلدةرئ مةن اؤقئمدارئ ةكئ ءتذرلئ بولدئ. كةنةسارئدا نةگئزگئ كذش ذلت بولسا، شامئلدة نةگئزگئ كذش ءدئن بولدئ. سونئمةن بئرگة سوعئس قامتئعان جةر كولةمئ دة سالئستئرؤعا كةلمةيدئ. ءبئرئ ذلانعايئر جةر ءذشئن جانئن پيدا ةتسة، ءبئرئ ذلتاراقتاي جةر ءذشئن مةرت بولدئ. ءارئ ةث ذلكةن ةرةكشةلئك - كةنةسارئ كذرةستئ قازاق ةلئنئث زاثدئ حانئ رةتئندة، ذلتتئق مةملةكةتتئ ساقتاؤ ءذشئن جذرگئزدئ جانة سول جولدا شاهيد كةتتئ. كةنةسارئ وسئ ماقساتتا قوقان حاندئعئنئث وتارشئلدئعئنا قارسئ كذرةس جذرگئزؤدئ دة كوزدةگةن ةدئ.

وسئنئ نةگة ماقتانئشپةن ايتا المايمئز؟ كينو تذسئرؤگة بولار ةدئ عوي. ءتذسئرؤ قذنئ «كوشپةندئلةردةن»، بولماسا، «كةلئننةن» قئمبات ةمةس ةدئ عوي. كةرةك بولسا، كةنةسارئ كوتةرئلئسئ تؤرالئ مةكتةپ وقؤلئقتارئندا ءجونئ ءتذزؤ اقپارات تا جوق. وسئدان كةيئن ارينة، اشئمبايةأ سةكئلدئلةر ايقايلايدئ دا تذرادئ: «قازاقتا ةل بولماعان ةكةن، جةر بولماعان ةكةن»، - دةپ. ساياساتتانؤشئ دانيار اشئمبايةأ سةكئلدئلةر وزبئر جذيةنئث قازاقتئ ذلتسئزداندئرؤ ساياساتئنئث جةمئسئ. «كةشةگئ قازاقتئث باسئنا سور بولئپ ءتيئپ، قامئت بولئپ كيئلگةن وتارلئق ساياساتتئث جةمئسئ بذگئنگئ تاثدا ءوز ذلتئن جامانداعان اشئمبايةأ، ةشكئ سذيرةتكةن ر.تذرسئنوأ (ةرمةك تذرسئنوأتئ ايتادئ)، جذرتتئث توسةگئن سئعالاعان جاننا يسابايةأالار بولئپ ءتيئپ جاتئر. ذلتتئق ؤئزدان اجئراپ قالعاندار نة بولسا دا ايتؤدان تايئنبايدئ. ويتكةنئ ءوز تاريحئن ءوز تئلئندة وقئماعان، بئلمةيدئ.

ال سول ءشامئل تؤعان ةلئ تذگئلئ بذكئل كاأكاز حالقئنئث ذلتتئق باتئرئ رةتئندة حالئق جادئندا قالدئ. مذنئث سةبةبئ كاأكاز حالقئ دا رةسةيگة وتار بولعانمةن، رؤحاني تذرعئدا قازاقتار سةكئلدئ ماثگذرتتةنئپ كةتة جازداعان جوق. ف.ةنگةلستئث ءبئر ءسوزئ بار ةدئ: «ءوزئنئث قذل ةكةنئن بئلمةيتئن قذل - بارئپ تذرعان، ناعئز قذل»، - دةگةندةي، ءبئزدئث بئر بولئگئمئز سونداي كذيدةمئز. سةبةبئ كةشةگئ وتارلئق كذيدئ دة، قذلدئق سانانئ دا مويئنداعئمئز كةلمةي وتئر. وسئنئث سالدارئنان ةمدةلة الماي كةلةمئز ءالئ.

- قذلدئق سانانئث ةمئ نة سوندا؟

- تاريح! تاريحئثدئ ءبئل، بولدئ!

- ياپئراي-ا! بذرئندارئ «قازاقتئث بولاشاعئ يسلام دئنئندة» دةيتئن ةدئثئز؟

قازئرگئ تاثدا گةگةلدةن، فةيةرباحتان، كانتتان مئسال كةلتئرئپ سويلةسةث «اسقان ءبئلئمدار» كورئنئپ، قذراننان مئسال كةلتئرسةث، بالةگة قالاتئن زامان بولدئ عوي. مةن باسئندا ايتئپ ءوتتئم، تاريحتان ساباق الئپ، سانامئزدئ تاريحئمئزبةن بةكئتپةسةك، كةز كةلگةن سئرتقئ يدةولوگيالئق، ساياسي-رؤحاني كذشتةردئث ئقپالئندا كةتة بةرةمئز. وتكةن ХХ عاسئردا تاؤةلسئزدئك العان شةت مةملةكةتتةردئث تاريحئنان ساباق الؤ بةك قاجةت. ءوزئث بئلةسئث، XX عاسئردئث 60- جئلدارئ تاريحتا «افريكا جئلدارئ» دةپ اتالادئ. وسئ كةزةثدة كوپتةگةن افريكا، ازيا ةلدةرئ تاؤةلسئزدئككة جةتتئ. ءبئراق كوپ ذزاماي سئرتقئ الپاؤئت ةلدةر ولاردئث ئشكئ الاؤئزدئقتارئنا ماي قذيئپ، سوثئ ساياسي-ةكونوميكالئق تذرعئدا وزدةرئنة كئرئپتار ةتتئ. كةشةگئ يراك، ليأيا مةملةكةتتةرئنئث جاعدايئ دا سول ئشكئ الاؤئزدئقتئ وتقا ذلاستئرئپ، حالئقتئ ءوز-وزئنة ايداپ سالئپ، مذنايئن ءوز باقئلاؤئنا العان سئرتقئ كذشتةردئث ساياساتئ. ولاردئث قذرالئ سول باياعئ «دةموكراتيا، ادام قذقئقتارئ» دةگةن سئلتاؤ. «ةركئن بول، ةركئن بول» دةي وتئرئپ، تئزةگة سالئپ، ساباپ جاتئر عوي. جالتاقتئقتئ قويؤ كةرةك.

- جالتاقتئق دةمةكشئ، الدا قازاق تاريحئنداعئ قاندئ پاراقتاردئث ءبئرئ - 1930 - جئلدارداعئ اشارشئلئقتئث 80 جئلدئعئ كةلة جاتئر. رةسةيگة قازاق قئرعئنئن نةگة «گةنوسيد» دةپ مويئنداتا الماي وتئرمئز؟

- تاعئ دا تاريحقا اينالئپ سوعاتئن بولدئم-اؤ. تاريح دةگةن - فاكتئمةن سويلةيتئن عئلئم. فاكتئدةن تايسا، عئلئم بولماي قالادئ. ءبئز، راس، نة زذلماتتئ كورمةدئك؟ «جايئق وزةنئنة قازاق جاقئنداماسئن» دةگةن زاثدا قابئلداندئ، قانشاما ارئسئمئز اشئقتان-اشئق اتئلئپ، ميلليونداپ اشتان قئرئلئپ جاتتئق. ول وتئرئك ةمةس. جذرت اشتان بذراتئلئپ، قئرئلئپ جاتقان تذستا پاتشامئز قازاق بولماعانئ وتئرئك ةمةس. نةسئنة جاسئرامئز؟ مذنئ «گةنوسيد» دةمةي بولمايدئ. ارمياندار كوتةرئپ جاتئر الةمدئك دةثگةيدة. ؤكرايندار دا قذن سذراؤدئث از-اق الدئندا وتئر.

ال بئزدة كةرئسئنشة. شئندئقتئ ايتار تذستا رةسةيدئث كوثئلئنة قاراپ، ذيالئپ تذرامئز. قئتاي دةگةن ةلدئث الاقانداي عانا اؤماقتا مةكةن ةتكةن جاپونيانئث وتارئندا بولعانئن بئلةسئزدةر. قئتاي تاريحئندا ونئث بارلئعئ اشئق كورسةتئلئپ جاتئر. الايدا سول اشئق كورسةتؤدةن قئتاي مةن جاپوننئث اراسئنداعئ الئس-بةرئس پةن بارئس-كةلئس وسپةسة، ازايعان جوق. ةكئ ةل دة ءوز ساياساتئن جذرگئزئپ، ءوز ساياساتئن ءسئثئرئپ كةلةدئ. رةسةيدئث كوثئلئنة قاراپ، تاريحئمئزدئ بذرمالاؤدئ توقتاتقان دذرئس.

- جذرت ةندئ «بةكبولات وپپوزيسيونةر بولئپ كةتئپتئ» دةيتئن بولدئ عوي...

- مةيلئ ايتا بةرسئن! جالپئ وتارسئزداندئرؤ ساياساتئ مةملةكةت تاراپئنان ساياسي، الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق، سالالاردا جذرگئزئلئپ كةلةدئ. جوق ةمةس، ارينة. ءبئراق جةتكئلئكتئ دارةجةدة دةي المايمئن. وسئ وتپةلئ كةزةثنئث زاثدئلئقتارئن، ةرةكشةلئكتةرئن حالئققا ءتذسئندئرؤ ءوز دارةجةسئندة جذرگئزئلگةن جوق. ةگةر بذل كةزةثنئث ساياسي، الةؤمةتتئك، رؤحاني تالاپتارئن، زاثدئلئقتارئن حالئققا دذرئس تذسئندئرگةندة حالئق ءوزئنئث جاعدايئن، دةثگةيئن دذرئس ءتذسئنئپ، سان عاسئرلار ازاتتئقتا دامئعان ةلدةرمةن ءوزئن تةثةستئرمةس ةدئ. اتقامئنةرلةر دة ةلدةگئ جاعدايدئ ءبئر ساتتة باتئستئث دةثگةيئنة جةتكئزةمئن دةپ ارامتةر بولماس ةدئ. عاسئرلار بويئ قالئپتاسقان باتئستئق ذلگئنئ جالعئز كذننئث ئشئندة قازاقتئث قوعامئنا اكةلئپ ورناتامئن دةؤ - ةمشةكتةگئ بالانئث اؤزئنا قازئ-قارتا سالعانمةن بئردةي. قابئلداي المايدئ. وسئنئ باعئمداؤ ءبئراز ازاماتتاردئث مئندةتئ ةدئ، وكئنئشكة قاراي، ولار باعامداي الماي وتئر.

ءبئلئم سالاسئ دا وثئپ تذرعان جوق. پارلامةنت تورئندة وتئرعاندا ءتورت جئل بويئ ءبئلئم سالاسئمةن كذرةسئپ باقتئق. ءار مينيستر كةلئپ سئناق جاسايتئن الاثعا اينالدئرادئ. جالپئ ءبئلئم ساپاسئن تةستئلةؤ ارقئلئ تةكسةرؤ دةگةن دذرئس ةمةس. تاريحتئث ءوزئ تةستئلةؤ ارقئلئ وتةدئ. ستؤدةنتتةر تةك داتالاردئ عانا جاتتايدئ. وسئعان عانا داعدئلانئپ الادئ. مذنداي ءبئلئم جذرةكتة ةمةس، قاعازدا عانا قالادئ. كةزئندة كونسةرأاتوريادا كافةدرا باسقارئپ جذرگةن كةزئندة قازمؤ-دئث تاريح فاكؤلتةتئندة پروفةسسور قاراجانوأتئث كافةدراسئندا «قازاقستاننئث قازئرگئ كةزةثدةگئ وتارسئزداندئرؤ ماسةلةلةرئ» اتتئ ارنايئ كؤرس جذرگئزئلةتئندئگئن ةستئپ، كةيئن سول ءپاندئ جذرگئزگةن وقئتؤشئنئ كونسةرأاتوريا باسشئلئعئنئث رذقساتئمةن ساباق بةرؤگة شاقئرتتئق. ءپاندئ «ذلتتئق نةگئزدةر» دةگةن اتپةن جوعارئ كؤرس ستؤدةنتتةرئنة وقئتتئق. ناتيجةسئ وتة جةمئستئ بولدئ. ستؤدةنتتةر ساياسي-رؤحاني جاعئنان جاثا دةثگةيگة كوتةرئلدئ.

مئنة، سول ءپان ارنايئ كؤرس رةتئندة بارلئق جوعارعئ وقؤ ورئندارئنا ءوتؤ كةرةك ةدئ. قاي كةزةثدة دة تاريح ءاربئر ذلتتئث تاريحي ساناسئن قالئپتاستئرؤدا وتة ذلكةن رول اتقارادئ. ال ونئ حالئق ساناسئنا جةتكئزؤشئ - تاريحشئلار، تاريح عئلئمئ. كةشةگئ كةثةستئك بيلئك وسئنئ شةبةر پايدالاندئ.

- اثگئمةثئزگة راحمةت!

سذحباتتئ جذرگئزگةن - بذركئت نذراسئل

دةرةككوز:«حالئق ءسوزئ» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى