دوس كوشئم: ذلتئمئزدئث بارلئق قاسيةتئن ذناتامئن. جامانئن دا جاقسئسئن دا
استانا. 25 - مامئر. قازاقپارات - بذگئندة ساياساتقا جاقئن جذرگةن ازاماتتاردئث اراسئندا دوس كوشئمدئ «تانئمايمئن» دةيتئندةر جوقتئث قاسئ. ول سوناؤ 1990-جئلداردان بةرئ ةلئمئزدةگئ ساياساتتئث كورئگئن قئزدئرئپ جذرگةندةردئث ءبئرئ دة بئرةگةيئ. ذلتجاندئ ازامات. «قازاقتئث ءتئلئ، ءدئنئ، ءدئلئ، مادةنيةتئ، تاريحئ ءوز جةرئندة وگةي بالانئث كذيئن كةشؤگة ءتيئس ةمةس» دةگةن قاعيدا - باستئ ذستانئمئ.
ول - ساياساتكةر. كةزئندة جوعارئ كةثةسكة دةپؤتاتتئققا ذمئتكةر رةتئندة سايلاؤعا دا ءتذستئ. 1999-2005 - جئلدارئ ةلئمئزدة سايلاؤ بارئسئن باقئلايتئن تاؤةلسئز باقئلاؤشئلاردئث رةسپؤبليكالئق جذيةسئن قذرؤشئ جانة سول ذيئمنئث پرةزيدةنتئ بولدئ. 2000-2003 - جئلداردا «ق ر سايلاؤ تؤرالئ» زاثئنا وزگةرئستةر مةن تولئقتئرؤلار ةنگئزةتئن مةملةكةتتئك كوميسسيانئث مذشةسئ رةتئندة جاقسئ باستامالارعا جاناشئر بولدئ. حالئقارالئق باقئلاؤشئ رةتئندة ا ق ش، گرؤزيا، ءازئربايجان، تاجئكستان، ت.ب. ةلدةردةگئ سايلاؤدئث بارئسئن باقئلاؤعا قاتئستئ. 2004 - جئلعئ قئرعئزستاندا وتكةن سايلاؤدا ةؤروپا تاؤةلسئز باقئلاؤشئلارئ ميسسياسئنئث باسشئسئ قئزمةتئن اتقاردئ.
دوس كوشئمنئث ذلت ءذشئن ذرانداپ، ةلئ ءذشئن ةثبةك ةتئپ جذرگةن، وسئ جولدا بئتئرگةن تئرلئكتةرئن ساناپ تاؤئسا المايسئز. ءار شارؤانئث ارتئندا ذلت مذددةسئ تذرعانئن تةرةث تذسئنةتئن ول قانداي ئسكة ارالاسسا دا ازاماتتئق تانئتاتئن رؤحئ بيئك جان. قازئر ول «ذلت تاعدئرئ» قوزعالئسئنئث جةتةكشئسئ. كوپشئلئك دوس كوشئمنئث ساياساتئن ساليقالئ، مازمذنعا باي، ايتارئ بار ادام رةتئندة جوعارئ باعالايدئ. ءبئراق جةكة ءومئرئ قانداي، تذزدة ساياساتكةر دوس، ذيدة كئم، قالاي دةمالادئ، كئمدةرمةن ارالاسادئ، قانداي فيلم كورئپ، كئمدئ وقيدئ؟ بذل جاعئ كوپشئلئككة بةلگئسئز. ابزال ازاماتتئث وسئ قئرلارئن جذرت بئلة ءجذرسئن دةگةن ويمةن اثگئمةگة تارتقان ةدئك.
«جاقسئ اكة دة شئعارمئن...»
ةگةر بئرةؤ «بالا كةزئثئزدة كئم بولسام دةپ ارماندادئثئز؟» دةپ سذراي قالسا، «بالا كةزئمدة ساياحاتشئ بولؤدئ ارماندادئم» دةر ةدئم. ءتئپتئ ءوزئمدئ الئس ساپارلارعا دايئندادئم. كارتامةن، كومپوسپةن جذمئس ئستةؤدئ ذيرةندئم، «سئرئثكةنئث جالعئز تالئمةن وت جاعئپ»، جذلدئزبةن جولدئ انئقتاؤدئث قئر-سئرئن يگةردئم. ةث قئزئعئ، بذل ارمانئم ءبئرشاما ورئندالعان دا سياقتئ.
مةكتةپتئ بئتئرة سالئسئمةن ءتذرلئ ةكسپةديسيالاردا جذمئسشئ بولئپ، قذم دالانئ كةزدئم، اسكةردة دة توپوگرافيالئق بولئمگة ءتذستئم، ال كةيئن، جوعارئ وقؤ ورنئن بئتئرگةن سوث، سول ؤاقئتتاعئ وداقتئق مارتةبةسئ بار «ادام جانة ءشول» عئلئمي-سپورتتئق ةكسپةديسيانئث مذشةسئ بولئپ، كةثةس وداعئنئث تالاي ءشولدئ دالاسئن شئلدةدة جاياؤ كةسئپ ءوتئپ، ساياحاتشئنئث «رومانتيكاسئن» دا كوردئم. وسئ كةزبةلئگئمنئث ناتيجةسئ بولؤئ كةرةك، مةن قازئر تاماق تا تالعامايمئن، جذمساق توسةكتئ دة اثسامايمئن، تئرشئلئكتئث كةيبئر قيئنشئلئقتارئنا كوثئل اؤدارمايمئن.
جؤرناليستةر قئزئق قاؤئم عوي. كةيدة «وتباسئندا قانداي ادامسئز؟ جاقسئ اكة، ادال جارسئز با؟» دةپ جاتادئ. اقيقاتئن ايتار بولساق، بذل سذراققا جارئم مةن بالالارئم-نئث جاؤاپ بةرگةنئ دذرئس سياقتئ. نةسئن جاسئرامئز، سةنئث وتباسئث ءذشئن قوعامدئق، ساياسي ءومئردئث قئزئعئنان گورئ قيئنشئلئعئ كوپ بولادئ. جيئرما جئل بويئ ينستيتؤتتا جذمئس ئستةپ، باسپانا الماي كةتتئم (مذمكئن، بارئپ سذراماعان ءوزئم دة كئنالئ شئعارمئن...) قازئر ون ءذش جئل بولدئ، جذمئسسئز ءجذرمئن. مذنئ ايتئپ وتئرعانئم، وتباسئنئث تئرشئلئگئن دومالاتئپ قويماعانئمدئ مويئنداؤ. جاقسئ اكة دة شئعارمئن، ءبئراق ءذيدئث تئرشئلئگئنةن سئرتتئث ساياساتئن ارتئق قوياتئن ادامدار وزدةرئنئث وسئ كةمشئلئكتةرئن ئشتةي مويئندايدئ دةپ بئلةمئن. بذل مةن تؤرالئ عانا ةمةس، 90-جئلدارئ ساياسي ارةناعا شئققان وبلئستارداعئ ازاماتتار تؤرالئ دا ايتئلؤئ كةرةك اششئ شئندئق.
دةمةك، ءبئزدئث جارلارئمئز، كةيئن، ةستةرئ ةسةيگةن ؤاقئتتا بالالالارئمئزدئث قاباقتارئن شئتپاي، ءبئزدئث ذلت ءذشئن، تاؤةلسئزدئك ءذشئن جاساعان جذمئستارئمئزدئ ءتذسئنئپ، قولداي بئلگةندةرئنة ريزامئن. ءبئر سوزبةن ايتقاندا، مةنئث «جاقسئ اكةلئگئمنةن» گورئ جذبايئمنئث، بالالارئمنئث جاقسئ قولداؤشئلئعئ مةن تذسئنؤشئلئگئن ارتئق دةپ بئلةمئن.
ءبئر وكئنئش، ءبئر ءذمئت
«90-جئلدارداعئ تاؤةلسئزدئك ءذشئن كذرةستئث سوثئندا، ءبئز «تاؤةلسئزدئك ورنادئ، ةندئ قازاق ةلئ عاسئرلار بويئ اثساعان ارماندارئن جذزةگة اسئرادئ» دةپ تاراپ كةتتئك... سةنئث الدئثا قويعان ماقساتتارئثدئ باسقا ةشكئم دة جذزةگة اسئرمايدئ ةكةن. مذمكئن، ءبئز رومانتيك بولعان شئعارمئز. الدة، تئم تازا بولعئمئز كةلدئ مة؟ تاؤةلسئزدئكتئث جيئرما جئلئ وتسة دة، تالاي نارسةگة كوثئلئمئز تولمايدئ».
وسئ جةردة دوسةكةث دذرئس ايتادئ. مذنئ ونئث مئنا ايتقانئنان-اق بايقاؤعا بولادئ: «ذلئ فيلوسوف سوكراتتئث «ءوزئنئث شئعارعان زاثئن ذستانا الماعان ةلدئث بولاشاعئ جوق» دةگةن ءسوزئ بةكةر بولماسا كةرةك. 21 جئلدئث ئشئندة مونشانئث بيلةتئن مةملةكةتتئك تئلگة اؤدارؤعا شامامئز كةلمةسة، زاثدئ دا كئنالاي بةرؤ ارتئق بولار. بيلةت دةمةكشئ، قالا كولئگئندة بيلةت الماعان جولاؤشئعا ايئپ تارتقئزاتئن زاثئمئز بار دا، تاؤةلسئزدئگئمئزدئث نةگئزئ بولئپ تابئلاتئن، پارلامةنت قابئلداپ، پرةزيدةنت قول قويعان «تئلدةر تؤرالئ» زاثنئث باپتارئن بذزعان جاندارعا ةشقانداي جازا بةلگئلةنبةگةن. «اكئمشئلئك كودةكسئندةگئ» ةكئ باپ، مةنئثشة، ءالئ كذنگة دةيئن ءبئر جةردة قولدانئلعان ةمةس.
فرانسيادا قوعامدئق جةرلةردةگئ جازبالاردا مةملةكةتتئك ءتئلدئ قاتة جازعان ادام 5000 ةأرو ايئپ تولةيدئ ةكةن. ال قازاق تئلئندةگئ نذسقاؤلاردئ لؤپامةن دة كورؤگة كةلمةيتئندةي ةتئپ جازعان تاؤارلاردئ وندئرؤشئلةر مةن ساتؤشئلار قالاي جازالانؤئ كةرةك؟ قازاق تئلئندة ءبئر دة ءبئر بلانكئسئ جوق بانكتةر قانشا ايئپ تولةؤئ شارت. مةنئث بةس ارئپتةن تذراتئن اتئ-ءجونئمدئ جازعاندا باقانداي ةكئ قاتة جئبةرةتئن (كوشئم - كؤشيم) مةملةكةتتئك ورگانداردئث قئزمةتكةرلةرئ قالاي جازالانباق؟ الدة ولاردئث كومپيؤتةرلةرئندة قازاق ءارپئنئث بولماؤئ - مةملةكةتتئك ءتئلدئ مويئنداماؤعا دالةل بولا ما؟
بيلةتتةردئ تةك قانا اعئلشئن تئلئندة جازئپ بةرةتئن (سوثعئ ةكئ جئل بويئ بارلئق اأياكومپانيالار ةلةكتروندئ بيلةت ساتؤعا كوشتئ. رةسةي مذنداي كومپانيالاردئ مةملةكةتتئك ءتئلدئ قولدانؤعا ءماجبذر ةتؤ ءذشئن سوتقا بةرؤگة كئرئستئ) كومپانيالار قاشان جابئلادئ؟» دةيدئ. تئلگة جانئ اشيتئن ازامات وسئلاي كوسئلةدئ. مويئنداماسقا امالئمئز جوق. ءبئراق الداعئ كذننةن ءذمئت ذزبةيدئ. « ءذمئتئم بئرةؤ-اق؛ فيلوسوفيانئث زاثئ بويئنشا سان ساپاعا اينالؤئ شارت، دةمةك، قازئر 65 پايئزدان اسقان قازاقتان بئزدةن دة اسقان ذلتشئل ساياساتكةرلةر جانة ولاردئ قولدايتئن رؤحئ جوعارئ، نامئسئ ويانعان جاستاردئث شئعاتئنئ انئق» دةگةن ساياساتكةر پئكئرئن قولداماسقا امالئمئز جوق.
ابايدئ وقؤدان جالئقپايمئن
ارينة، ابايدئث ولةثدةرئ مةن قارا سوزدةرئ قانشا وقئساث دا تذبئنة بويلاي المايتئن، ءبئراق بولمئستئ ءدوپ باسقانئن ءئشئث عانا سةزئپ، كوثئلئث عانا قابئلدايتئن قازئنا. ولاردئ قايتالاپ وقؤدان جالئقپايمئن. جاس كةزئمدة دجةك لوندوننئث شئعارمالارئن اسا ءسذيئپ وقئدئم. اسئرةسة، «مارتين يدةن» رومانئ ماعان ذلكةن اسةر بةردئ. ستؤدةنت شاعئمدا لاتئن امةريكاسئنئث ادةبيةتئنة دةن قويدئم. گابريةل گارسيا ماركةستئث «ءجذز جئلعئ جالعئزدئعئ» - مةن ءذشئن ةرةكشة شئعارما. سوثعئ ؤاقئتتاردا دةتةكتيأتةردئ كوبئرةك وقيمئن. كينوعا ونشا قذمارلئعئم جوق.
جةكة ومئرئمدة قينالعان جانعا قول ذشئن بةرگةن ساتتةرئم بولمادئ دةپ ايتا المايمئن. سةبةبئ تةك قانا ءبئر رةت جاقسئلئق جاساساثئز، ونئ ءومئر بويئ ةسئثئزدةن شئعارماي جذرةرسئز، ال قينالعان جاندارعا كومةك بةرؤ - ومئرلئك ماقساتئثئزعا اينالسا، ونئث بئرةؤئ دة ةسئثئزدة قالمايدئ.مةنئثشة، اثگئمة مذمكئندئكتة عانا. ةگةر مذمكئندئگئثئز بولا تذرا، قينالعان جانعا كومةكتةسپةؤ - ارئثئزعا سئن.
مةنئث ءبئر «قئزئق ذستانئمئم» بار. الئس جولعا شئققاندا جولداعئ قول كوتةرگةن ادامنئث ءبارئن (باعئتئمئز ءبئر بولسا) سئيعانئنشا ماشيناما مئنگئزئپ، تةگئن جةتكئزئپ تاستايمئن. مذمكئن، بارلئعئمئز وسئ ذستانئمعا كوشسةك، جولعا شئعؤ جةثئلئرةك بولار... ذلتئمئزدئث بارلئق قاسيةتئن ذناتامئن. جامانئن دا جاقسئسئن دا. ذلت - سةنئث اناث، نة بالاث سياقتئ. قاباعئثا كئربئث ءتذسؤئ مذمكئن، ءبئراق اناثنئث ءبئر مئنةزئنةن دة جيرةنة المايسئث.
جةكة بلوگئم جوق
جالپئ، كومپيؤتةرگة كوزقاراسئم ؛ بئرئنشئدةن، ارينة، كومپيؤتةر ارقئلئ سان ءتذرلئ جاثالئقتاردئ دةر كةزئندة الئپ، وزئثة كةرةك اقپاراتتئ تابا الاسئث، ال ةكئنشئدةن، اسئرةسة، ازاماتتاردئث ساياسي بةلسةندئلئگئن كورسةتؤ جاعدايئندا ناعئز توسقاؤئلدئث رولئن اتقارادئ ةكةن. قازاقتار سوثعئ ؤاقئتتا ناقتئ جذمئستان گورئ سايتتارعا كئرئپ الئپ، بارلئق ايتاتئنئن ايتئپ، سئنايتئندارئن سئناپ، جاماندايتئندارئن جامانداپ، ماقتايتئندارئن ماقتاپ، سودان سوث، راقاتتانئپ، قالئث ذيقئعا كةتةتئن بولدئ. ونسئز دا شاي ءئشئپ وتئرئپ ساياساتتئ سوعاتئن «باتئرلارعا» كومپيؤتةر تاپتئرماس قذرال بولدئ.
كةيبئرةؤلةردئث ءومئر بويئ بئرگة جذرةتئن جان دوسئ بولادئ. مةن ولارعا قئزئعا قارايمئن. مةنئث ءومئرئمنئث ءار كةزةثئندة ارامئزدان قئل وتپةس دوستارئم بولدئ. ءبئراق ءومئردئث كةلةسئ كةزةثئندة ارالارئمئز اجئراپ كةتئپ وتئردئ. ءبئر كوشةدة بئرگة ويناپ وسكةن دوستارئمنئث كوپشئلئگئمةن قازئر كةزدةسپةيمئز. ارينة، ذيگة بارعان سايئن ولاردئ سذراپ، جاعدايلارئن ءبئلئپ تذرامئن، ءبئراق ارالاسؤعا كذيبئث تئرشئلئك جئبةرةر ةمةس. ستؤدةنتتئك دوستاردئث ورنئ ءبئر بولةك. ولاردئث بئرنةشةؤئمةن وتباسئلئق دوستار بولئپ كةتتئك. الايدا مويئنداؤئمئز كةرةك، ةسةيگةن سايئن كةزدةسؤلةرئمئز سيرةپ بارادئ. بذرئن بالالارئمئزدئث بئرةؤئن كوتةرئپ، بئرةؤئن جةتةكتةپ، اأتوبؤستئث ءئشئن ازان-قازان ةتئپ ايئنا ةكئ-ءذش رةت كةزدةسئپ، دؤمانداتئپ جاتاتئن ةدئك، قازئر ءبارئمئزدئث استئمئزدا ماشينا، ءبئراق جئلئنا ةكئ-ءذش رةت ءتذرلئ جاعدايدا عانا كةزدةسةمئز. اثگئمة توركئنئ - وتباسئنئث جاثالئعئ، بالالار مةن نةمةرةلةردئث قئزئعئ، ستؤدةنتتئك شاقتئ ةسكة ءتذسئرؤ. ارينة، مةن وتئرعان جةردة ساياسات تا قوزعالادئ. ال قازاقتئث بارلئعئ دا ذيدة، داستارقاننئث باسئندا وتئرعاندا «ءنومئرئ ءبئرئنشئ ساياساتكةر».
«ومئردة جولئم بولدئ» دةپ انئق ايتا الامئن. قارا جذمئسشئ بولسا دا، تةاتردئث ءبئر قويئلئمئنان دا قالمايتئن، التئ جاسئمئزدان ءبئزدئ كئتاپقا قذمار ةتئپ تاربيةلةگةن، اقئلدئ دا مادةنيةتتئ انام مةن ةثبةكسئز ءبئر ءسات وتئرا المايتئن، باسئنان ءسوز اسئرمايتئن قايسار اكةمنئث ءسذت كةنجةسئ بولئپ، ةركئن ءوسؤئم دة - جولئمنئث بولعانئ شئعار. 16 جاستان جذمئس ئستةپ، اسكةردة بولئپ، التئ جئل (دايئندئق بولئمئنةن باستاپ) جاتاقحانادا ستؤدةنتتئك قئزئقتئ شاقتئ تاماشا قذرداستارئممةن بئرگة وتكئزؤ دة - جولئمنئث بولعانئ. قامال بذزاتئن جاسقا كةلگةندة قوعامدا ذلكةن وزگةرئس بولئپ، سونئث ورتاسئندا جذرگةنئم، سان ءتذرلئ ةلدةردة بولئپ، تالاي تةكتئلةر مةن اتاعئ جةر جارعان ادامدارمةن داستارقانداس بولعانئم - جولئمنئث بولعانئ شئعار. قئزدارئمنئث تويئن جاساپ، قذدالارئممةن قذيرئق-باؤئر جةسئسئپ، نةمةرةلةرئمدئ ةركةلةتئپ جذرگةنئم دة - جولئمنئث بولعانئ. مذمكئن، كوشةدة كةلة جاتقاندا تانئمايتئن ادامداردئث امانداسئپ، جازعانئما، ايتقانئما، ئستةگةن ئستةرئمة راقمةت ايتقانئنان ارتئق باقئت تا جوق شئعار.
ءوزئمدئ باسقالاردئث دالةلسئز سئنئنان، نةگئزسئز جامانداؤئنان قورعاي المايمئن. قورعاؤ كةرةك دةپ تة ويلامايمئن. ساياسي جذمئستئ مادةنيةتتئ تذردة جذرگئزؤ قاجةت دةپ سانايمئن. ءبئراق وكئنئشكة قاراي، ساياساتقا «اثگئمة - ماقساتقا جةتؤ عانا» دةپ ويلايتئن شولاق ويلئ، ذزئن ءتئلدئ، داثعازا ادامدار كوبئرةك كةلةدئ ةكةن. سولارمةن ءتئل تابئسا المايمئن، بذل دا ذلكةن كةمشئلئك. مةن ءذش نارسةگة قئزئقپايمئن؛ ءبئرئنشئسئ - بايلئق، ةكئنشئسئ - لاؤازئم، ذلكةن قئزمةت، ءذشئنشئسئ - اتاق، داثق. بذلاردئث بارلئعئ بالانئث ويئنشئعئ سياقتئ. مةن ءذشئن باستئ بايلئق - ةركئندئكتة. ارينة، ةركئندئك ءذشئن دة ئشةر تاماق، كيةر كيئم قاجةت. ءبئراق ذلكةن اقشا ذلكةن ةركئندئك بةرةدئ دةپ ويلامايمئن. ويئثداعئنئ اشئپ ايتؤ، ةشكئمگة جالتاقتاماؤ، ءوزئثنئث دذرئس دةپ تاپقان ماقساتئثنئث جولئندا جذمئس ئستةؤدةن ارتئق ةشتةثة جوق.
اثگئمةلةسكةن سةيسةن امئربةك ذلئ
دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ