اؤعان قئرعئزدارئ جويئلؤدئث الدئندا تذر
تالدئقورعان. 10- مامئر. قازاقپارات- جاقئندا قئرعئزستان جةتةکشئلئگئنئث شاقئرؤئمةن بئشکةککة اؤعانستانداعئ ةتنيکالئق قئرعئزداردئث وکئلئ، اؤعانستان پرةزيدةنتئ حاميد کارزايدئث از حالئقتار بويئنشا کةثةسشئلةرئنئث ءبئرئ تذردئ اقؤن اتابةک کةلدئ.
قئرعئزدئث ءبئرقاتار بةيرةسمي ذيئمدارئ جانة جوعارعئ کةثةشتئث ءبئر توپ دةپؤتاتتارئ بئرنةشة جئلدان بةرئ اؤعانستانداعئ باؤئرلاستارئنئث وتة ايانئشتئ جاعدايئ تؤرالئ ماسةلة کوتةرئپ، دابئل قاعؤمةن کةلةدئ. سوعان وراي، پامير قئرعئزدارئنئث تئرشئلئگئن ءبئلؤ ءذشئن ولاردئث کوشباسشئسئ تذردئ اقؤن قئرعئزستانعا ارنايئ شاقئرئلعان. ول قئرعئز رةسپؤبليکاسئنئث پرةزيدةنتئ المازبةک اتامبايةأ جانة پرةمةر - مينيستر ومئربةک بابانوأتئث قابئلداؤئندا بولئپ پاميرلئک قئرعئزداردئث جاعدايئ ناشار ةکةندئگئن، تابيعاتتئث قاتال مئنةزئ مةن مةديسينالئق قئزمةتتئث جوقتئعئنان ولاردئث جئلدان جئلعا ازايئپ بارا جاتقانئن جانة پاميرلئک قئرعئزداردئث باسئم کوپشئلئگئ تاريحي وتانئنا کوشئپ کةلؤدئ اثسايتئندئعئن ايتتئ، دةپ جازادئ «تذركئستان» باسئلئمئ.
اؤعانستانداعئ قئرعئزدار، نةگئزئنةن، بيئک قئرقالئ کئشئ پامير جانة شوث (ذلکةن) پامير تاؤلارئن مةکةن ةتةدئ. 1916- جئلعئ ذرکئن (ذلت-ازاتتئق قوزعالئس) جانة کةثةس ذکئمةتئنئث العاشقئ جئلدارئندا اؤئپ کةتکةن قئرعئزداردئث بذل جةردئ تاثداعان سةبةبئ، ءسئرا بيئک تاؤلئ وثئرگة ادام اياعئ جةتپةگةندئگئنةن، بوس جاتقاندئعئنان بولسا کةرةک. بذل ءوثئردئث جايلاؤلارئ تةثئز دةثگةيئنةن 4 مئث 800 مةتر بيئکتئکتة، قئستاؤلارئ 4 مئث 200 مةتر بيئکتئکتة. ول جاققا قئرعئزستاننان تاجئکستان ارقئلئ 5 مئث مةتر اسؤدئ اسئپ بارؤعا بولادئ.
شامامةن ءتورت جذزدةي وتباسئ، ياعني ةکئ مئثداي قئرعئز ءومئر ءسذرئپ جاتقان بذل جةرلةر قازئرگئ ورکةنيةتتةن مذلدة الئس قالعان. اتاپ ايتقاندا، مةکتةپ، اؤرؤحانا، ءدارئحانا، ماشينا، ةلةکتر جارئعئ دةگةن بذل جاقتا اتئمةن جوق. بوساناتئن ون ايةلدئث سةگئزئ تؤؤ کةزئندة قازا تابادئ. نارةستةلةر دة وسئنداي دارةجةدة شةتئنةيدئ. ةگةر بوسانؤ ؤاقئتئ قئس ايلارئنا سايکةس کةلئپ قالسا، امان قالؤدان ءذمئت جوق.
«قئرعئز پارلامةنتئنةن دة، ذکئمةتئنةن دة سذرانارئم، بئزگة نةگئزدئ ءبئر جاردةم بةرسة. قئرعئزستان ذکئمةتئ اؤعانستانداعئ قئرعئزدارعا جاردةم ةتتئک دةپ ون قاپ ذن، بةس قاپ کذرئش بةرسة، البةتتة بذل دا کومةک، ءبئراق مةن وعان دا، ءبئز قئرعئزبئز، کومةکتةسةمئز دةپ سوزبةن ايتئپ، ارقادان قاققانعا دا سةنبةيمئن»، - دةيدئ تذردئ اقؤن.
اؤعان قئرعئزدارئنا جاردةمدةسؤ ءذشئن بيئل جئل باسئندا ذکئمةتتئث جانئنان مةکةمة ارالئق جذمئس کوميسسياسئ قذرئلدئ. کوميسسيا قانداستارعا جاردةم بةرؤ، بولسا کوشئرئپ اکةلؤ ماسةلةلةرئن دة ويلاستئرؤدا. پاميردةگئ قئرعئزداردئث کوبئنئث ءتولقذجاتتارئ دا جوق ةکةن. قئرعئز دةپؤتاتتارئ اؤعان ارئپتةستةرئمةن سويلةسئپ، ءبئرئنشئ کةزةکتة وسئ ءئستئ قولعا الماقشئ. جذمئس کوميسسياسئ بيئل شئلدة ايئندا پاميردةگئ قئرعئزدارعا ةکسپةديسيا جئبةرؤدئ جوسپارلاپ وتئر.
وتکةن جئلدارئ پاميردةگئ قئرعئزداردئث تذرمئسئمةن سول کةزدةگئ ةثبةکپةن قامتؤ جانة ميگراسيا مينيسترئ ايگذل رئسقذلوأا باستاعان ذکئمةتتئک دةلةگاسيا جانة «قئرعئز بذتاعئ» قوعامدئق قورئنئث بةلسةندئلةرئ دةربةس ةکئ رةت بارئپ تانئسئپ قايتقان. قوردئث جةتةکشئسئ گذلزات بولوتوأانئث بةرگةن مالئمةتئنة سذيةنسةک، بذدان ءبئراز جئل بذرئن شوث پاميردة 1500 قئرعئز، کئشئ پاميردة 2000 قئرعئز تذرعان ةکةن.
2011 - جئلئ جازدا ولار کئشئ پاميرگة بارعاندا 2000 قئرعئزدان 720 داي عانا ادام قالعان. ايةلدةردئث سانئ وتة از. کوپشئلئگئ بوسانا الماي قايتئس بولئپ کةتةدئ. جئگئتتةرئ بويجةتکةندةردئث از بولعاندئعئنان ةلؤ جاسقا دةيئن ذيلةنبةي جذرة بةرةدئ. قئزدارئن 14-15 جاستا کذيةؤگة بةرة باستايدئ. پاميرلئک قئرعئزدار «قانئمئز بذزئلئپ کةتةدئ» دةپ باسقا ذلتقا قئز بةرئپ، قئز الئسپايدئ. پامير تاؤلارئندا ةگئن، جةمئس-جيدةک، کوکونئس مذلدة وسپةيدئ.سوندئقتان ولاردئث نةگئزگئ ازئعئ ةت جانة ءسذت تاعامدارئ بولئپ کةلةدئ. باققاندارئ - قوي، ةشکئ، توپاز (قوداس)، ازداعان تذية. جئلقئ مالئ بيئک جةرگة ونشا شئداس بةرمةيدئ. قوردئث بةلسةندئلةرئ پامير قئرعئزدارئنئث جاعدايئنئث سوثعئ جئلدارئ ةرةکشة ناشارلاپ کةتکةندئگئنئث سةبةپتةرئ - ازئق-تذلئکتئث جةتئسپةؤشئلئگئ، دارئگةردئث جوقتئعئ جانة ولاردئث اپيئندئ بارلئق اؤرؤعا ةم رةتئندة پايدالانؤئ دةپ ةسةپتةيدئ.
«قئرعئز بذتاعئ» دةلةگاسياسئنئث مذشةلةرئ پامير تاؤئنداعئ قانداستارئنا جول ازابئن تارتئپ، جذدةپ-جاداپ زورعا بارئپ کةلگةن. ةث قيناعانئ 4 مئث مةترگة کوتةرئلگةننةن باستاپ ولارعا اؤا جةتپةي ازةر شئداعان. مذرئندارئنان قان اعئپ، ةندئ بئرةؤلةرئنئث قان قئسئمئ تئپتةن کوتةرئلگةن. دةم جةتپةؤدئ جةرگئلئکتئ قئرعئزدار «تذتةک» دةپ ايتادئ ةکةن. تذتةک بولعاندا جاتئپ ذيئقتاؤ دا مذمکئن ةمةس، ادام وتئرئپ قانا ذيئقتاي الادئ. پاميردةگئ قئرعئزدار بذل جاعدايعا ابدةن کوندئگئپ العان. ءبئرلئ-جارئم پاميرلئکتةر تومةن ءتذسئپ، تةثئز دةثگةيئنةن 2 مئث مةتر بيئکتئکتةگئ اؤعانستان استاناسئ کابؤل قالاسئنا کةلسة، وزدةرئن جايسئز سةزة باستايدئ ةکةن.
پاميرلئک قئرعئزداردئث جاقسئ کةزةثدةرئ دة بولعان. کوپ جئلدار بويئ مذنداعئ قئرعئزداردئ راحمانقذل حان دةگةن بئلئکتئ کئسئ باسقارئپ، قانداستارئنا باس-کوز بولئپ تذرعان. 1978- جئلئ کةثةس اسکةرلةرئ اؤعانستانعا کئرة باستاعاندا، ولاردان قورئققان راحمانقذل حان ءوز حالقئنا امةريکادان جانة تذرکيادان باسپانا سذراعان. ا ق ش الياسکادان جةر بةرةتئن بولعان، ءبئراق ول تذرئکتةردئ تؤعانئمئز عوي دةپ، پاکئستان ارقئلئ تذرکياداعئ أان کولئنئث جاعاسئنا کوشئپ بارعان. راحمانقذل 1980- جئلئ قايتئس بولئپ کةتتئ، ال پاميرلئک قئرعئزداردئث ءبئر بولئگئ سوندا تذرئپ جاتئر. پامير قئرعئزدارئن راحمانقذل حان باسقارعان جئلدارئ ول اؤعانستاننئث سول کةزدةگئ باسشئسئ زاحير شاحپةن کةزدةسئپ، قئرعئزداردئ ءارتذرلئ سالئقتاردان، ةر بالالارئن اسکةر قئزمةتئنةن بوساتتئرعان. قئرعئزدار اؤعانستان- تاجئکستان، اؤعانستان - قئتاي، اؤعانستان - پاکئستان شةکارالارئندا تذرعاندئقتان شةکارالاردئث وسئ جةرلةردةگئ تالاستئ ماسةلةلةرئن اؤعانستاننئث پايداسئنا شةشئلؤئندة راحمانقذل حان ماثئزدئ رولدئ ويناعان. شاح وعان «پاسئباني پامير» - «پاميردئث ساقشئسئ» دةگةن رةسمي اتاق بةرگةن، 1965 - جئلئ اؤعانستاننئث IV دارةجةلئ مةملةکةتتئک جذلدئز مةدالئمةن ماراپاتتاعان.
تذردئ اقؤن اؤعانستان پارلامةنتئنئث بذدان بذرئنعئ شاقئرئلئمدارئنا پاميرلئک قئرعئزداردئث اتئنان دةپؤتات بولئپ سايلانعان. بذل کذندةرئ کابؤل قالاسئندا تذرادئ.
اؤعانستان ذکئمةتئنئث پاميرلئک قئرعئزدارسئز-اق شةشئمئن تاپپاي جاتقان شارؤالارئ شاش-ةتةکتةن ةکةنئ ءمالئم، تؤعان وتانئ دةرةؤ جاردةم بةرمةسة، ةندئ ءبئراز جئلدان کةيئن پاميرلئک قانداستارئنان ايرئلئپ قالارئن قئرعئز جذرتشئلئعئ قازئر ايقئن سةزئنئپ وتئر.
نازاربةک بايجئگئتوأ،
«تذرکئستاننئث» قئرعئزستانداعئ ءتئلشئسئ