التئن وردانئث تذرك بةكتةرئ

  قذتلئقتةمئر  ذلذعبةك  جانة ونئث ئنئلةرئ                     بةلگئلئ جؤرناليست، دةرةكتئ پروزاشئ، «انا ءتئلئ» گازةتئنئث تذثعئش باس رةداكتورئ جارئلقاپ بةيسةنباي ذلئ ءبئرازدان بةرئ تذرك  حالئقتارئنئث تذپكئ ةتنوتةكتئك ماسةلةلةرئنة، ذلتئمئزدئث  ئلگةرگئ تاريحئنا قاتئستئ زةرتتةؤلةرمةن اينالئسئپ كةلةدئ.

التئن وردانئث تذرك بةكتةرئ

 قالامگةردئث وسئ باعئتتا سوثعئ جئلدارئ «ارعئ تذركتةر اقيقاتئنئث ئزئمةن» اتتئ عئلئمي-تانئمدئق كئتابئ، تاريحي دةرةككوزدةرگة نةگئزدةلگةن كولةمدئ «شوقان» رومان-ةسسةسئ جارئق كوردئ.  جازؤشئ-عالئم كةيئنگئ كةزدةردة  «التئن وردانئث تذرك بةكتةرئ» اتتئ تاقئرئپ اياسئن زةردةلةؤدئ  قولعا الدئ. اأتور  مةملةكةتتئك ءتئلئ - قئپشاق ءتئلئ بولعان وسئ جوشئ يمپةرياسئ زامانئندا بايئرعئ قازاق ءتئلئنئث دة ءبئرتذتاس ذلئستئق اؤقئمدا قالئپتاسؤ ذدةرئسئ جذرگةنئنة، ورتاق  تئلدئك ادةبي مذرالار دذنيةگة كةلگةنئنة ءمان بةرةدئ.

 التئن وردا تاعئنئث قئپشاقشاعا بةيئم بولؤئن  -  بيلئك توثئرةگئنة تذرك رؤلارئ مةن تايپالارئنان شئققان قذتلئقتةمئر، سالجذداي، يسابةك، ناعاناي، يساتاي، موعذلبذعا، سارايتةمئر، ماماي، ةدئگة... سياقتئ كوپتةگةن ايگئلئ بةكتةردئث  مولداپ شوعئرلانؤئمةن تئعئز بايلانئستا قاراستئرادئ. ذلذع ذلئستئث ورلةؤئ مةن  دامؤئنا  ةلةؤلئ ذلةس قوسقان ول  تذلعالاردئث ةلةؤلئلةرئنئث - كةيئننةن تذرك حالئقتارئ قذرامئنا ةنگةن رؤلاردئث ةتنوتةكتئك شةجئرةلةرئنة، ءاپسانالارئنا ءوز ةسئمدةرئمةن ةنگةنئن دايةكتةيدئ. ءبئز بذگئن وسئعان دةيئن عئلئمي اينالئس اؤقئمئندا كوپ قاراستئرئلا قويماعان  التئن وردالئق ايگئلئ تذلعا - قذتلئقتةمئر  ذلذعبةك  تؤرالئ  سئپاتتامانئ وقئرمان نازارئنا ذسئنامئز.

                                                * * *

      التئن وردا (جوشئ ذلئسئ، ذلذع ذلئس) زامانئنئث بةدةلدئ تذلعالارئ مةن اؤلةتتةرئ تؤرالئ دةرةككوزدةردة حورةزمنةن شئققان تذرك بةكتةرئ مةن امئرلةرئ تؤرالئ ماعلذماتتار دا بارشئلئق. ولاردئث دةنئ موثكة-تةمئر، توقتاي، وزبةك، جانئبةك سئندئ حاندار كةزئندة تاق مذددةسئنة قالتقئسئز قئزمةت ةتكةن، سونداي-اق جوشئ ذلئسئندا يسلامنئث مةملةكةتتئك ءدئن رةتئندة ورنئعؤئنا ءوز ذلةستةرئن قوسقان ةلةؤلئ تذلعالار قاتارئندا بايئپتالادئ.

 ةجةلگئ داؤئرلةردةن-اق الدةنةشة وركةنيةتتةر كئندئگئ بولعان حورةزم شذراتئ - شئثعئس حان جورئعئ قارساثئندا دا سئرداريا الابئنان يراك جةرئنة دةيئنگئ الئپ اؤماقتئ بيلةگةن تذرك تةكتئ حورةزمشاحتار يمپةرياسئنئث مةلدةكتةگةن بايلئعئ مةن ءورئستئ ونةر-ءبئلئمئنئث قذتتئ مةكةنئ رةتئندة ايگئلةنگةن ةدئ. مةملةكةت استاناسئ ذرگةنئش شاهارئ سول ئرئس پةن بةرةكةنئث ايقئن كورئنئسئندةي بوپ سالتاناتتئ سارايلارئمةن، سئثسئعان بازارلارئمةن، مذنارالارئ سامساعان مةشئتتةرئمةن، ارئلئ-بةرئلئ وتكةن ساياحاتشئلاردئ ءاردايئم تاث-تاماشا قالدئرئپ، تامساندئرئپ جاتاتئن. ةكة موعذل ذلئسئنئث جويقئن جورئعئنان قاتتئ كذيرةؤگة ذشئراپ، جةرمةن-جةكسةن بولسا دا، ذرگةنئش جئبةك جولئ وتئندةگئ ماثئزدئ توراپتا ورنالاسؤئنئث ارقاسئندا ةثسةسئن قايتا تئكتةپ، از جئلدا-اق جوشئ ذلئسئنئث باقؤاتتئ دا ساؤلةتتئ شاهارلارئنئث بئرئنة اينالئپ ذلگةرةدئ.

جةكة ةنشئسئنة حورةزم مةن دةشتئ-قئپشاق اؤماعئ تيگةن جوشئ ذلذع ذلئستئث كذنگةيئندةگئ ذرگةنئش ءوثئرئن شئثعئس حان اؤلةتئنئث باعزئدان بةرگئ قذداندالئ جذرتئ - قوثئرات بةكتةرئنئث باسقارؤئنا بةرةدئ. وزبةك حاننئث بيلئگئ تذسئندا (1313-1342) ايگئلئ بةكلةربةك رةتئندة تانئلعان قذتلئقتةمئر دة سول حورةزمدئك قوثئراتتار ورتاسئنان شئققان ساثلاق تذلعا ةدئ. بةكلةربةك نةمةسة ذلذعبةك -  بةكتةردئث بةگئ، ياعني ةث ذلئ (ذلذع) بةك دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةدئ. ول مةملةكةتتةگئ حاننان كةيئنگئ ةكئنشئ لاؤازئم. ءارئ وعان باس قولباسشئ پةن سئرتقئ ءئستةر ؤازئرئ مئندةتئ دة قوسا جذكتةلةدئ. سونئمةن بئرگة بةكلةربةك ءوز تايپاسئنا تيةسئلئ ذلئستئث باسشئسئ، ياكي ذلئسبةك مئندةتئن دة قاتار اتقارار ةدئ.

قذتلئقتةمئردئث زامانداسئ بولعان سيريالئق تاريحشئ ءال-بيرزاليدئث جئلناماسئنداعئ دةرةكتةرگة قاراعاندا، حورةزم ايماعئن نةگئزئنةن اتئ-جوندةرئ تةمئر دةگةن ةسئم تئركةسپةن اياقتالاتئن اؤلةت ذرپاقتارئ بيلةپتئ. ماسةلةن، 13-عاسئردئث سوثئنداعئ حورةزم ذلئسبةگئنئث اتئ-ءجونئ مالئكتةمئر ةكةن. (بذل تذلعانئ ءبئر جاعئنان، قذتلئقتةمئردئث تؤئسئ، بالكئم اكةسئ نةمةسة اعاسئ رةتئندة جورامالداؤعا دا بولاتئنداي). ءال-بيرزالي ءوز جئلناماسئندا ذلذع ذلئستئث بةلگئلئ عذلامالارئنئث ءبئرئ رةتئندة تانئلعان شةيح الاددين نومان ءال-حورةزمي تؤرالئ ءسوز ةتة وتئرئپ، ونئث 1259- جئل ذرگةنئشتة دذنيةگة كةلگةنئن، 21 جاسئنان باستاپ مذسئلمان ةلدةرئن ارالاپ، لوگيكانئ، ديالةكتيكانئ، مةديسينانئ وقئعانئن، 1301- جئلئ تؤعان جةرئنة قايتا ورالعانئن، حورةزم ذلئسبةگئ مالئكتةمئردئث جةكة شيپاگةرئ بولئپ، قالالئق اؤرؤحانانئ باسقارعانئن جازادئ. 

     مالئكتةمئردةن كةيئن حورةزم ذلئسبةگئ تاعئنا قذتلئقتةمئر وتئرعان سئثايلئ. سةبةبئ، اراب جئلناماشئلارئ يبن دؤكماك، يبن حالدؤن، ءال-ايني قالدئرعان دةرةكتةردة قذتلئقتةمئردئث التئن وردانئث ذلئ حانئ توقتايدئث  كةزئندة-اق (1290-1312) بةكلةربةك لاؤازئمئندا بولعاندئعئ ايتئلادئ. ياكي ونئث اسا جوعارئ بةكلةربةك قئزمةتئنة جةتكةنگة دةيئن اؤةلئ ذلئسبةكتئك ساتئدان ءوتؤئن قيسئندئ دةسةك، حورةزم ءامئرئ مارتةبةسئنئث مالئكتةمئردةن كةيئن قذتلئقةمئرگة ءتيؤئ دة يلانئمدئ. بذل رةتتة ونئث بذرئنعئ ذلئسبةككة جاقئن جذرگةن ءارئ حورةزم مذسئلماندارئنئث كورنةكتئ پئرلةرئنئث ءبئرئ رةتئندة تانئلعان الاددين نومان ءال-حورةزميمةن تئعئز قارئم-قاتئناس قذرعاندئعئنا نازار اؤدارساق تا جةتكئلئكتئ. ويتكةنئ، بذل شةيحتئ كةيئننةن يسلامدئ مةملةكةتتئك ءدئن رةتئندة ؤاعئزداؤعا پايدالانؤ ءذشئن توقتاي حان سارايئنا ارنايئ الدئرعان قذتلئقتةمئردئث ءوزئ بولاتئن. دةمةك، سول زامان قاجةتتئلئگئنةن تؤئنداعان بذل ماثئزدئ باستامانئث توركئنئ ءاؤ باستا قذتلئقتةمئر ذرگةنئشتة ذلئسبةك قئزمةتئندة جذرگةن جئلدارئ پئسئپ، جةتئلدئ دةؤگة كةلةدئ. ول كةز حورةزم وثئرئندة يسلام ءدئنئنئث حانافي ءمازهابئنئث جاثعئرا وركةندةپ، حاق ءدئننئث حالئق اراسئندا ورنئعؤئنا ذلكةن اسةر-ئقپالئ تيةتئن سوپئلئق ءئلئمنئث دة گذلدةپ تذرعان شاعئ ةدئ. كؤبرا، ياساؤي، باقئرعاني سئندئ سوپئ عذلامالارئنئث ةسئمدةرئن قالئث قاؤئم ءپئر تذتا قادئرلةپ، ؤاعئزدارئنا شةكسئز ذييتئن. اراب ساياحاتشئسئ يبن باتتؤتا سوپئلئقتئث كؤبرا تاريقاتئنئث نةگئزئن قالاؤشئ شةيح ناجماددين كؤبرانئث ذرگةنئشتةگئ بةيئتئنئث باسئ سول اؤليةگة تاؤ ةتئپ، زيارات ةتؤشئلةردةن ةش بوسامايتئنئن ةرةكشةلةپ اتاپ وتةتئنئ بار.

جوشئ ذلئسئنا، ةدئل بويئنا يسلامنئث شئم-شئمداپ جايئلؤئ اؤةلدةن-اق حورةزم ارقئلئ، ونئث ساؤداگةرلةرئ مةن  ءدئني عذلامالارئ ارقئلئ اتقارئلعانئ بةلگئلئ. ةندئ تاعدئر ونئث مةملةكةتتئك ءدئن دةثگةيئنة كوتةرئلؤ ماسةلةسئنة دة سول حورةزمنةن شئققان  پئرلةردئث تئكةلةي ارالاسؤئن بذيئرئپ تذر ةكةن. جانة ول ساؤاپتئ ئستةن سول دؤالئ اؤئز پئرلةردئث جولئن قؤؤشئ مذريدتةرئ قاتارئنداعئ ذلئسبةك قذتلئقتةمئر دة شةت قالا الماعان، ءوزئ باس بولئپ، قذلشئنا كئرئسئپ كةتكةن ةدئ.

     قذتلئقتةمئردئث جوشئ ذلئسئنئث حانئ توقتايدئث (بذل ةسئم كةي دةرةككوزدةردة توقتا، توقتئ، توقتاعا تذرئندة دة ذشئراسادئ) بيلئگئ كةزئندة-اق بةكلةربةك لاؤازئمئنا قول جةتكئزؤئن ونئث حان اؤلةتئنة جاقئن تؤئستئعئ تذرعئسئنان دا تذسئندئرؤگة بولادئ. جيهانگةز باتتؤتانئث جازؤئنا قاراعاندا ونئث اناسئ توقتايدئث اپكةسئ بوپ كةلةدئ. كةي ةثبةكتةردة ةكةؤئ بولة دةگةن ماعلذماتتار دا بار. 

قذتلئقتةمئردئث ءوزئ كةيئننةن توقتايدئث قارئنداسئنا ذيلةنگةنئ ءمالئم. ءراشيد ءاد-ديننئث جئلناماسئ بويئنشا توقتاي حاننئث شةشةسئ - قوثئراتتئث ءدذمدئ قاراشئ بةگئ سالجذدايدئث قئزئ ولجاي حانئم. ياعني، توقتايدئث ءوزئ دة ارعئ بابالارئ شئثعئس، جوشئ، باتؤ سةكئلدئ قوثئراتقا تؤعان جيةن بولئپ كةلةدئ. ذلذع ذلئستئ 1266-1282 - جئلدار ارالئعئندا بيلةگةن موثكةتةمئردئث بايبئشةسئ، تةكتئ تذقئمنان تارايتئن ولجاي حانئم (ونئث اناسئ - شئثعئس حاننئث كةنجة ذلئ تولةنئث نةمةرة قئزئ كةلمئش بةگئم ةدئ) وزئنةن تؤعان توقتايعا دا قوثئراتتئث قوس قئزئن اپةرئپتئ. قادئرعالي جالايئر ولاردئ: «ءبئرئنئث اتئ بولعان حاتؤن، ةكئنشئسئنئث اتئ تذعئلشا حاتؤن، قوثئرات قاؤئمئنان ةدئ» (ق.جالايئر. شةجئرةلةر جيناعئ. ا.: قازاقستان. 1997.  92-س.)،دةپ جازادئ.

      التئن وردانئث حانئ موثكةتةمئردئث ون ذلئ بولعان. الايدا ولاردئث ءبئرازئنئث بيلئك جولئنداعئ تايتالاس بارئسئندا دامدةرئ تاؤسئلعان. موثكةتةمئردئث بةسئنشئ ذلئ توقتاي اكةسئنةن قالعان التئن تاققا تةك سةگئز جئلدان كةيئن عانا جامباسئ ازةر تيگةن سوث، ونئ ءوز تذقئمئنان باسقا ةشكئمگة قيعئسئ كةلمةگةندةي قيانات ارةكةتتةرگة بارئپتئ. وزئنةن كةيئن تاق ذلكةن ذلئ ةلبارئستان باسقا ةشكئمگة بذيئرماعانئن قالاپ، باؤئرلارئنئث كوزئن تذگةل جويؤدان تايئنباپتئ، ءتئپتئ كةنجة ءئنئسئ توعرئلدئث دا تذبئنة جةتئپتئ، دةگةن اثگئمةلةر ايتئلادئ دةرةككوزدةردة. الايدا حورةزمدئك شةجئرةشئ وتةمئس قاجئنئث «شئثعئس-نامة» شئعارماسئندا (ХҮІ عاسئر) توعرئل ناؤقاستانئپ، ءوز اجالئنان قايتئس بولعان ةكةن، دةگةن جورامال دا ورتاعا تارتئلادئ. توعرئل و دذنيةگة وزعاننان كةيئن ونئث اسا كورئكتئ بايالئن اتتئ ايةلئنة (ول دا قوثئرات قئزئ) توقتاي حان امةثگةرلئك جولمةن قوسئلئپتئ. الايدا كذندةردئث كذنئندة  حاننئث تاق مذراگةرلئگئنة دايئنداپ، ايالاپ وسئرگةن ذلئ ةلبارئس دا كذتپةگةن جةردةن قازاعا ذشئرايدئ. «ةندئ تاق بيلئگئ بوگدةنئث قولئنا وتةتئن بولدئ»، دةپ قايعئعا كومئلئپ، قاتتئ كذيزةلئسكة تذسكةن توقتايعا بايالئن (ونئ «كةلئن بايالئن» دةپ تة اتايدئ) ءوزئ بذگئپ كةلگةن قذپيانئ اشادئ. سويتسة، حان تؤعان باؤئرلارئنان تاراعان ذرپاقتاردئ دا اياماي كوزدةرئن جويئپ جاتقان كةزدةردة بايالئن كذيةؤئ توعرئلدئث (شاماسئ باسقا ايةلدةن تؤعان) بالاسئ وزبةكتئ شةركةس ءؤالاياتئنا اسئرئپ جئبةرئپتئ. وسئ جئلئ ون ءتورت جاسقا تولماق. بذل حاباردئ ةستئگةننةن كةيئن بارئنةن كذدةر ءذزئپ، كذثئرةنئپ وتئرعان توقتاي قؤانئشئ قوينئنا سئيماي، دةرةؤ سول  حانزادانئ الئپ كةلؤگة پارمةن بةرةدئ (وتةمئس قاجئ. شئثعئس-نامة// قازاقستان تاريحئ تؤرالئ تذركئ دةرةكتةمةلةرئ.

       ةلبارئستئث (ةلباساردئث) قازاسئ اراب تاريحشئسئ بادر اد-دين ءال-اينيدئث (1361-1451) جئلناماسئنداعئ دةرةكتةرمةن دة ذيلةسةدئ. وندا توقتايدئث بالاسئ ةلباساردئث 1309 - جئلئ ءوز اجالئنان قايتئس بولعانئ اتاپ كورسةتئلگةن. سونداي-اق وندا سول جئلئ توقتايدئث اعاسئ بذرلئقتئث دا كوز جذمعانئ جازئلعان.

نازارعا الئنئپ وتئرعان زامان تؤرالئ ماعلذماتتارعا سذيةنسةك، حاننئث تؤعان جيةنئ قذتلئقتةمئردئ بذل جئلدارئ توقتايدئث جانئنداعئ ةث جاقئن تئرةكتةرئنئث ءبئرئ، بةكلةربةك لاؤازئمئنداعئ تذلعا رةتئندة كورةمئز. وسئ ءدذمدئ قئزمةتئنئث ارقاسئندا ول شةيح الاددين نومان ءال-حورةزميدئ ورداعا الدئرتئپ، اقئرئن-اقئرئن توقتايدئث تامئرئن باسئپ، يسلام ءدئنئن مةملةكةتتئك دةثگةيگة كوتةرؤ ماسةلةسئنة يكةمدةتةدئ. توقتاي دا، سوناؤ جئلداردئث وزئندة مذسئلماندئققا جةكة باسئ قذلاي بةت بذرعان بةركة حان (جوشئنئث ءذشئنشئ ذلئ، التئن وردانئث باتؤدان كةيئنگئ بيلةؤشئسئ - 1256-1266 ج.) اتالارئنئث جولئن قولداپ، بذل ءدئننئث وركةندةؤئنة بةيئل بةرؤگة ونشا كةت ءارئ ةمةس. الايدا وردادا يسلامنئث  قارسئلاستارئ دا جةتةرلئك، حاننئث وسئ نيةتئن تةرئسكة بالاپ، اياعئمدئ اسپاننان كةلتئرمةسة ةكةن دةپ تارتئنشاقتاي بةرةتئندةي. وسئ رةتتة قذتلئقتةمئر ءذشئن جاثا حانزادانئث تابئلعاندئعئ تؤرالئ حابار بذل ماثئزدئ شارؤانئ ورايلاستئرؤدئث ذتئمدئ مذمكئندئگئ رةتئندة دة قابئلدانعانداي كورئنةدئ.  

وزبةكتئ حان ورداسئنا الدئرعاننان كةيئن قذتلئقتةمئر مةن نومان قازئرةت ونئث يسلام ءمئناجاتئنا بةيئمدةؤگة شئنداپ كئرئسةدئ. جوشئ ذرپاقتارئ اراسئنان حانزادانئ جوق ةتكئسئ كةلةتئن جاؤلارئنئث ءالئ دة جةتكئلئكتئ ةكةنئن، ال ةگةر وزبةك ةرتةث حان بولا قالعان كذندة، يسلامنئث مارتةبةسئن كوتةرؤگة ؤاعدا بةرسة، وزدةرئ تاراپئنان ونئ توقتايدان كةيئن تاققا وتئرعئزؤعا بارئنشا قولداؤ كورسةتئلةتئنئن قذلاعئنا قذيا بةرةدئ. قذتلئقتةمئر بذل شارؤاعا تؤئستئق جاعئن العا تارتا وتئرئپ، ورداداعئ بةدةلئ دة، بايلئعئ دا زور كةلئن-بايالئننئث ءوزئن (ياكي حانزادانئث كئشئ شةشةسئن) دة بةلسةندئ تذردة ارالاستئرادئ. جيعان-تةرگةن دذنيةسئن سول مذددة جولئندا جاراتؤعا ذگئتتةيدئ، دةلئنةدئ ءال-ايني جئلناماسئندا. سونداي-اق وسئ دةرةككوزدة قذتلئقتةمئر توقتاي حاننئث جانئندا بةكلةربةك بولئپ جذرگةن جئلدارئ حورةمزمنئث  ذلئسبةگئ لاؤازئمئن بايالئننئث اعاسئ قوثئرات بايتةمئردئث (نازار اؤدارئثئز، بذل ةسئمدة دة تةمئر قوسئمشاسئ بار) اتقارعانئ تؤرالئ دا ايتئلادئ.

        عئلئمي دةرةككوزدةر اراسئنداعئ ءراشيد ءاد-ديننئث «جئلنامالار جيناعئنئث» جالعاسئ» دةپ اتالاتئن، اأتورئ مالئمسئزدةؤ، ءبئراق ماعلذماتئ تياناقتئ ةثبةكتة وزبةك حانزادا ورداعا جةتكئزئلگةننةن كةيئن توقتاي حاننئث وعان ذلكةن سةنئم ءبئلدئرئپ، قولباسشئلئق دارةجة بةرگةندئگئ جازئلعان. 1312- جئلئ توقتاي وزبةك سذلتاندئ اسكةرباسئ رةتئندة ةل شةتئندةگئ قوسئندارعا اتتاندئرادئ دا، ءوزئ التئن ورداعا الئم-سالئق تولةيتئن ورئس جذرتئ جاعئن ءبئر ارالاپ قايتپاق بوپ، كةمةمةن ةدئل بويلاي ساپارعا شئعادئ. الايدا يمپةريا استاناسئ ساراي-بةركة شاهارئنان كوپ ذزاماي جاتئپ، تامئزدئث 9- جذلدئزئندا ونئث دةنساؤلئعئ كذرت ناشارلاپ، دذنيةدةن وزادئ. وسئ حاباردئ ةستي سالا وزبةك اسكةرئن تاستاپ دةرةؤ استاناعا ورالادئ.

 ال بذل كةزدة وردادا جوشئنئث وعان قارسئ ءبئرقاتار ذرپاقتارئ تاراپئنان جاس سذلتانعا قاستاندئق جاساؤ، ورداعا كةلگةن ؤاقئتئندا وعان تذتقيئل تاپ بةرئپ، كوزئن جويؤ امالدارئ قاراستئرئلئپ تا قويئلعان ةدئ. ءبئراق ونئ بذل قاؤئپتةن الدئن-الا قذتلئقتةمئر ساقتاندئرئپ ذلگةرةدئ. حان ورداسئ توثئرةگئنئث تئرلئگئنة ابدةن تئسقاقتئ بةكلةربةك اؤةلدة جاؤلئق جاساماق ادامداردئث پيعئلئنا قوسئلعان سةكئلدئ بوپ بئلدئرمةي جذرةدئ دة، وزبةك كةلگةن كةزدة وعان قاتةر ءتونئپ تذرعانئن قذپيالاپ جةتكئزة قويادئ. سذلتان دةرةؤ وردادان سئتئلئپ ذلگةرئپ امان قالادئ. قالئث اسكةرئمةن قايتا ورالئپ، قاستاندئقتئ ذيئمداستئرؤشئلاردئث جازاسئن بةرةدئ. تاق يةسئنة شئن بةرئلگةندئگئن ايقئن تانئتقان وسئ جانكةشتئ قئزمةتئنةن كةيئن قذتلئقتةمئردئث بةدةلئ ودان ءارئ كذشةيئپ، جوشئ ذلئسئنئث ايبئندئ بيلةؤشئسئ وزبةك حاننئث ةث سةنئمدئ بةكتةرئنئث بئرئنة اينالادئ.

وسئ دةرةككوزدةگئ وقيعاعا ذقساس سارئن  وتةمئس قاجئنئث  «شئثعئس-نامةسئندة» دة تارقاتئلادئ. بذل تذرعئدان العاندا «جئلنامالار جيناعئنئث» جالعاسئ» ةثبةگئندةگئ وزبةك حاننئث تاققا وتئرؤئنا قاتئستئ مالئمةتتةر باسقا ءبئرقاتار  دةرةككوزدةرگة قاراعاندا قيسئندئلاؤ ةكةنئن بايقاؤ قيئن ةمةس.

ذلذع ذلئستئث بيلئگئن قولئنا العان سوث وزبةك تة قذتلئقتةمئرلةر كوزدةگةن ذدةگة بةيئل بةرئپ، مةملةكةتتة يسلام ءدئنئن ورنئقتئرؤ ئسئنة بةلسةنة كئرئسةدئ. اجال قاؤپئ باسقا تونگةن قاتةرلئ كذندةردة جانقيارلئقپةن قاسئنان تابئلئپ، قولداؤ كورسةتكةن ذلذعبةگئنة ابدةن سةنةدئ. ونئث بةرگةن كةثةستةرئن ئلتيپاتپةن قابئلدايدئ. قذتلئقتةمئرمةن اقئلداسا وتئرئپ يسلام ءدئنئنئث كئندئگئ مئسئر مةملةكةتئمةن ديپلوماتيالئق قاتئناستئ نئعايتؤدئ ةث اؤةلگئ ماثئزدئ شارؤالاردئث قاتارئندا قولعا الادئ. ماملذك سذلتانئ ناسئر مذحاممةدكة جولداعان اؤةلگئ مةزئرةت حاتئندا مئسئر پاتشاسئن يسلام شةكاراسئنئث ودان ءارئ كةثةيگةنئمةن قذتتئقتايدئ، ءوزئ تاققا وتئرعاننان كةيئن يسلامنئث كوپ جاؤلارئنئث كوزئن جويعانئن جةتكئزةدئ. جوشئ ذلئسئ مةن  مئسئردئث الداعئ ؤاقئتتا دا بةرئك ئنتئماقتا بولا بةرةتئنئن، ورتاق جاؤعا قارسئ بئرلةسة كذرةسؤگة ءاردايئم دايئن ةكةندئكتكةرئن بئلدئرةدئ. بذل رةتتة وزبةكتئث ورتاق جاؤ دةپ وتئرعانئ ءدال وزئندةي شئثعئس تذقئمئ، سايئپقئران حاننئث بورتة بايبئشةدةن تؤعان ءتورت تئرةك ذلدئث كةنجةسئ - تولةنئث بالاسئ حؤلاگؤدئث  يران، يراق جةرئندة قذرعان ةلحاندار مةملةكةتئ بولاتئن.

جوشئ مةن حؤلاگؤ ذلئستارئ اراسئنداعئ بذل تةكةتئرةس توركئنئ - ءاؤ باستا ءازئربايجان مةن گذرجئ جةرئنة دةگةن تالاستان تؤئنداعان ةدئ. جوشئ ذرپاقتارئ ول ايماق بابامئز شئثعئس حاننئث وسيةتئ بويئنشا بئزگة تيةسئلئ دةسة، حؤلاعؤ ةلحاندارئ دا تابيعاتئ سذلؤ وسئناؤ قذيقالئ وثئردةن ءسئرا ايئرئلعئسئ جوق، «ول جةردئ ءبئز قايقئ قئلئشتئث جذزئمةن قان توگئپ ءجذرئپ باسئپ العامئز، ياكي ونئ بئزدةن ءبولئپ الؤ ماسةلةسئن دة سول قايقئ قئلئشتئث ءتئلئ عانا شةشةدئ»، دةپ وثايلئقپةن يلئگة قويمايدئ. ةگةس ؤشئققان ساتتةردة اعايئندئلار ءبئر-بئرئمةن سذرةثئتكةن سوعئستارعا دا بارئپ جاتادئ. الايدا قانشا ذمتئلسا دا جوشئ اؤلةتئ ءوزئنئث كوزدةگةن ماقساتئنا وزبةك حانعا دةيئن  ةش قول جةتكئزة الماعان ةدئ.

جوشئ ذرپاقتارئنئث ماملذك سذلتاندارئنا، ءبئر جاعئنان، قاراماعئمئزداعئ دةشتئ-قئپشاقتان شئققان باهادذرلةر ذرپاعئ عوي دةپ ءئش تارتقان بوپ، وزدةرئنة وداقتاس تذتؤعا ذمتئلاتئندارئنئث باستئ ءبئر سةبةبئ دة وسئعان سايادئ. 1303 - جئلئ حؤلاگؤدئث شوبةرةسئ عازان حاننئث سيرياعا جورئعئ ءساتسئز اياقتالئپ، ماملذكتةردةن تاس-تالقان بولئپ جةثئلگةننةن كةيئن، ةلحانداردئث سول تومةنشئك شاعئن پايدالانئپ قالعئسئ كةلگةن توقتاي حان مئسئردان كومةك تة سذراپتئ. ءبئراق ناسئر مذحاممةد سذلتان وعان «ءبئز عازانمةن بةيبئت ءبئتئم جاساپ قويئپ ةدئك» دةگةن  بذلتارما جاؤاپ قايتارئپتئ.

وزبةك تاققا مئنگةن سوث كوپ ذزاماي-اق مئسئرعا كةلگةن جوشئ ذلئسئ ةلشئسئنئث قولئنداعئ قذتلئقتةمئردئث اتئنان ناسئر مذحاممةدكة ارنايئ جولدانعان حاتتا، ئنتئماقتاستئقتئ نئعايتؤمةن قاتار، ماملذك سذلتانئنا  ورداداعئ تةكتئ تذقئم - توقتايدئث اعاسئ بذرلئق تورةنئث قئزئ تذلئمبيكةنئ ذزاتؤ ارقئلئ، مئث جئلدئق قذدا بولؤعا نيةتتةنئپ وتئرعاندئقتارئ جونئندةگئ ذسئنئس تا بار ةدئ. ناسئر سذلتان وزبةك حاننئث ةلشئسئ ماثعئشقا ذلكةن قذرمةت پةن سئي-سيياپات كورسةتئپ، قذتلئقتةمئردئث ئنتئماقتاستئق پةن قذدالئق تؤرالئ ذسئنئستارئن ئلتيپاتپةن قابئلدايتئنئن بئلدئرةدئ. قالئثدئقتئ مئسئرعا جةتكئزؤ جايئ، قذدا ءتذسؤ راسئمدةرئ مةن جاساؤ-جابدئق مولشةرئ جونئندة پئكئرلةسةدئ. ماثعئشپةن بئرگة ءوزئنئث ةكئ ةلشئسئن جوشئ ذلئسئنا قوسا اتتاندئرئپ، دوستئق قاتئناستارعا الدا دا بةيئل ةكةنئن بايقاتادئ.

قوس مةملةكةت اراسئنداعئ بايلانئستاردئ نئعايتؤدئ كوزدةيتئن بذل قذدالئقتئث ءجون-جوسئقتارئنئث اتقارئلؤئ دا  ءبئراز ؤاقئتقا سوزئلئپتئ. اقئرئ بةس جئل وتكةسئن، 1319- جئلدئث كذزئندة عانا  400 ادامنان تذراتئن سالتاناتتئ دةلةگاسيا  قالئثدئقتئ مئسئرعا قاراي الئپ شئعئپتئ. ونئث قذرامئندا التئ ةلشئدةن باسقا، ساراي شاهارئنئث باس قازئسئ، بئرنةشة شةيحتار دا بار ةدئ. قالئثدئقتئث جانئندا جذرةتئن جةثگةلةرئ مةن قذربئلارئنئث، قئزمةتشئلةرئ مةن قذلدارئنئث ءوزئ دة سونشاما كوپ. وسئ ورايدا ءبئزدئث نازارئمئزدئ اؤداراتئن ءبئر جايت، سول دةلةگاسيامةن بئرگة مئسئرعا  قذتلئقتةمئردئث ذزةثگئلةس سةرئگئ - شةيح الاددين نومان ءال-حورةزميدئث دة اتتانعاندئعئ. وعان جوشئ ذلئسئنئث اتئنان مةكة مةن مادينادا، قذدئستا (يةرؤساليمدة) ءمئناجاتحانالار سالؤعا باعئشتالعان قاراجاتتئ جةتكئزؤ مئندةتئ جذكتةلگةن بولاتئن...

     ال كةلةر جئلئ حؤلاگؤ مةن جوشئ ذرپاقتارئ اراسئندا ءازئربايجان جةرئ ءذشئن تالاستئث كةزةكتئ ءبئر شايقاسئ ءوتئپتئ. ايتسة دة وزبةك پةن قذتلئقتةمئردئث يرانعا قارسئ دةربةنتتئث تةمئر قاقپاسئنان ءوتئپ باستاعان بذل جورئعئ دا ءساتسئز اياقتالئپتئ. «أاسساف تاريحئ» مةن يبن دؤكماكتئث، ءال-اينيدئث جئلنامالارئندا التئن وردا اسكةرئنئث اساؤ تولقئندئ كؤرا دارياسئنان وتة الماي تذرعان كةزئندة، ءابؤ-سايد پاديشاحتئث جاؤجذرةك قولباسشئسئ جذباننئث جيئرما مئث اسكةرئمةن  بذلاردئث سئرتئنا شئعئپ كةتؤئ سالدارئنان، تؤ-تالاقايئ شئعئپ، ويسئراعان جةثئلئسكة ذشئراعانئ ةگجةي-تةگجةيلئ جازئلادئ. ودان كةيئن وزبةك حاننئث قذتلئقتةمئرگة قالئث قول بةرئپ، حوراسان جاقتان يرانعا شابؤئل جاساعان شاعاتاي ذرپاعئ جاساؤئل باراقذلئنا كومةك بةرؤ ءذشئن حورةزم ارقئلئ اتتاندئرعان جورئعئ دا ءساتسئز اياقتالادئ. ايگئلئ ذلذعبةك باستاعان اسكةر جولشئباي قالئث جاؤعان قار مةن تذتقيئل سوققان بورانعا ذرئنئپ، كوپ شئعئنعا ذشئراپ كةرئ ورالادئ.

 بذل جةثئلئستةر تئزبةگئ وزبةكتئ قاتتئ پذشايمان ةتكةن بولسا كةرةك، ول تالاي جئل قاسئندا سةنئمدئ تئرةك بوپ جذرگةن قذتلئقتةمئردئ بةكلةربةك لاؤازئمئنان بوساتئپ، حورةزمنئث ذلئسبةگئ قئزمةتئنة تومةندةتئپ جئبةرةدئ. جاثا ذلذعبةك ةتئپ، كوپتةن قاسئندا جذرگةن تاعئ ءبئر سةنئمدئ تذرك بةگئ ءذيسئن يسابةكتئ (يسا كوركوزدئ) تاعايئندايدئ. بذل بةكلةربةك تة قذتلئقتةمئر سياقتئ حان اؤلةتئنئث كذيةؤ بالاسئ ةدئ، دةپ جازادئ سول ءداؤئر جئلناماشئلارئ. قذتلئقتةمئردئث  حان قئزئنان تؤعان ذلئ هارذنبةك كةيئننةن وزبةكتئث تايدؤلئ بةگئم اتتئ ايگئلئ حانئمئنان تؤعان قئزعا ذيلةنئپ، ول دا حاننئث كذيةؤ بالاسئ (كذرگةن، كورةگةن) اتانادئ. يسابةك ذلذعبةكتئث حان قئزئ ذتكوشةكتةن كورگةن پةرزةنتئ امةتتئث دة جولئ وسئلايشا جالعاسادئ. ول وزبةكتئث ايگئلئ ذلئ جانئبةك حاننئث قئزئنا ذيلةنئپ، ءاز حاننئث جانئنداعئ ايگئلئ بةكتةردئث بئرئنة اينالادئ. امةتتئث حان قئزئنان تؤعان بالاسئ سالشئ دا وسال شئقپايدئ. ول 1375- جئلئ قاجئتارحاننئث ءامئرئ بوپ تاعايئندالادئ.

     جئلناماشئ يبن حالدؤن قذتلئقتةمئردئث سول 1320 - جئلعئ حورةزمگة شةتتةتئلؤئنئث كوپكة ذزاماعانئن، ءتورت جئلدان كةيئن قايتادان بةكلةربةك لاؤازئمئنا كوتةرئلئپ، حان ورداسئنا ورالعانئن جازادئ. وزبةك حاننئث 1332- جئلئ أةنةسيالئق كوپةستةرگة ارناعان التامعالئ جارلئعئندا دا قوثئرات بةگئنئث سول قئزمةتتة وتئرعانئن بايقايمئز. «...موعول ذلئسئنئث قذتلئقتةمئر باسشئلئق ةتةتئن وث قول، سول قول وعلاندارئنا، ازاؤدئث  مذحاممةدقوجا باستاعان مئثباسئ، ءجذزباسئ، ونباسئ بةكتةرئنة، دارؤعالارئنا، باج جيناؤشئلارئ مةن تارازئشئلارئنا...»  دةپ باستالاتئن جارلئق ماتئنئندة ونئث  ةسئمئ بارشاعا بيلئك جاسايتئن سول لاؤازئمئنا سايكةس  اتالئپ تذر.

ال ةكئ جئلدان كةيئن جوشئ ذلئسئن ارالاپ، ءوز  ساپارناماسئ ارقئلئ سول كةزةثگة قاتئستئ تةثدةسئ جوق قذندئ دةرةكتةر قالدئرئپ كةتكةن اراب جيهانگةزئ يبن باتتؤتانئث جازعاندارئنان ءبئز قذتلئقتةمئردئث تاعئ دا حورةزم ذلئسبةگئ قئزمةتئنة ورالعانئن بايقايمئز. ذرگةنئشكة ارنايئ سوققان ساياحاتشئ حورةزم ءامئرئ قذتلئقتةمئردئث شاهاردئ وركةندةتؤگة قوسقان زور ةثبةگئن تامسانا سؤرةتتةيدئ. ذرگةنئشتئث بئتئمئنة تاث-تاماشا قالئپ، ونئ تذركتةردئث داثقتئ بازارلارئمةن، كةث قولتئق كوشةلةرئمةن، كوپتةگةن ءساندئ قذرئلئستارئمةن ايگئلئ، اسا زور دا سذلؤ قالالارئنئث ءبئرئ، دةپ جوعارئ باعا بةرةدئ. شاهار تذرعئندارئنئث كوپتئگئ سونشا، ولار ءبئر قاراعاندا، اينالا توثئرةكتئ تةثئزدئث تولقئندارئ سياقتئ تةثسةلتئپ، ئرعالتئپ جئبةرگةندةي اسةرگة يةلةندئرةدئ، دةپ بةينةلةيدئ. شاهاردئ قذتلئقتةمئر سئندئ بةدةلدئ بةك باسقارادئ. ونئث زايئبئ تورةبيكة دة ايةل زاتتئلاردئث اسئل ذلگئسئ، ارداق تذتؤعا لايئق ورةلئ جان. ذرگةنئشتئث مذنارالئ باس مةشئتئن وسئ حانئم سالعئزعان. ونئث جانئنداعئ مةدرةسةنئ قذتلئقتةمئردئث ءوزئ تذرعئزعان، دةپ جازادئ. ذرگةنئش ءامئرئنئث بايلئق پةن بةرةكةگة مالئنعان سالتاناتتئ سارايئندا ءراؤئشتئ اثگئمةلةر وتكئزگةن ساتتةرئن ئلتيپاتپةن ءسوز ةتة وتئرئپ، ذلئسبةكتئ ءبئلئمئ مةن بئلئگئ قذپ جاراسقان ساثلاق تذلعا، سول زاماننئث الدئثعئ قاتارلئ قايراتكةرلةرئنئث ءبئرئ رةتئندة باعالايدئ.

       بذل رةتتة قذتلئقتةمئردئث جوشئ ذلئسئنئث استانالارئ - ساراي-بةركة مةن جاثا ساراي (ساراي ءال-جاديد) شاهارلارئن كوركةيتؤ ئسئنة دة ءوز ذلةسئن قوسقانئن ايتپاي كةتپةسكة بولمايدئ. ةدئل الابئندا التئن وردانئث نةگئزگئ ةكئ استاناسئ بولعانئ بةلگئلئ. ةكةؤئ دة ةدئلدئث سول جاق سالاسئ، قئزدئث قوس بذرئمئنداي بوپ تةثئزگة دةيئن ذلئ داريامةن قاتارلاسا اعاتئن اقتوبة (احتؤبا) وزةنئنئث جاعاسئندا. تاريحشئلار كوپ ؤاقئت ول استانالاردئث اتاؤلارئن ساراي-باتؤ جانة ساراي-بةركة تذرئندة تانئپ، العاشقئسئ باتؤ بيلةگةن جئلدارئ (1236-1255)، ةكئنشئسئ بةركة حان (1256-1266) زامانئندا ئرگة كوتةردئ دةپ كةلگةن ةدئ. الايدا، كةيئنگئ ارحةولوگيالئق زةرتتةؤلةر ناتيجةسئ بويئنشا، بذل قوس اتاؤ ءبئر شاهاردئث ةكئ كةزةثدةگئ ةسئمئ بوپ شئقتئ. پارسئ جئلناماشئلارئ ونئ ساراي-باتؤ دةپ جازعاندئ داعدئ ةتسة، اراب شةجئرةشئلةرئ قالانئ مذسئلمانشئلئققا العاش بةيئل بةرگةن بةركة حانعا دةگةن قذرمةتتةرئنئث بةلگئسئ رةتئندة ساراي-بةركة دةپ اتاپتئ. بذگئندةرئ قاجئتارحان (استراحان) قالاسئنان 80 شاقئرئمداي تةرئسكةيدة جاتقان جويقئن قالا قيراندئلارئنئث بةلگئلةرئ سول قوس ةسئمدئ استانانئث بايئرعئ ورنئ. ال ودان ءجذز شاقئرئمداي جوعارئدا ورنالاسقان ساراي ءال-جاديد (جاثا ساراي) شاهارئنئث ئرگةسئ وزبةك حاننئث تذسئندا عانا قالانا باستاپتئ. عالئمدار دايةكتةؤئنشة، وزبةك حان سوندا جةرلةنگةن. 

وزبةك پةن قذتلئقتةمئر بيلئك قذرعان جئلدار جوشئ ذلئسئنئث ةث داؤئرلةگةن كةزةثدةرئنئث قاتارئندا سانالادئ. ول ؤاقئت قالا قذرئلئسئنئث دا ايرئقشا وركةندةگةن شاعئ. دةرةككوزدةردة بايئرعئ استانا ساراي-بةركةنئث دة سول ؤاقئتتاردا الةمدةگئ ةث ساؤلةتتئ قالالاردئث بئرئنة اينالعاندئعئن  تامسانا سؤرةتتةيدئ. دةمةك، بذل جارقئن ئستةردة جيئرما جئلداي حاننان كةيئنگئ ةكئنشئ لاؤازئمدئ اتقارئپ جذرگةن قذتلئقتةمئردئث دة كادئمگئدةي مول ذلةسئ، قاتئسئ بار دةپ ايتؤ ابدةن قيسئندئ. استانا بايتاقتئث كوركةيؤئنة باس-كوز بولؤ دا بةكلةربةكتئث باستئ مئندةتتةرئنئث بئرئنة سايادئ.

سول زاماندا 75 مئثداي ادام مةكةندةگةن ساراي-بةركةنئث اسقاق سالتاناتئ يبن باتتؤتانئث ساپارناماسئندا تايعا تاثبا باسقانداي انئق سئپاتتالادئ. جيهانگةز وندا وزبةك سذلتاننئث ساراي-بةركة اتتئ استاناسئنا قئستئگذنئ قاجئتارحاننان ءذش كذن ءجذرئپ جةتكةنئن جازادئ. «شاهار حالقئ مةيلئنشة كوپ، ول ءيئن تئرةسكةن ساؤلةتتئ ذيلةرئ، سامساعان بازارلارئ، كةث كوشةلةرئ بار وسكةلةث ءارئ اسا ادةمئ قالالاردئث ءبئرئ. بئردة ءبئز ونئث كولةمئن بئلمةك نيةتكة بةرئلئپ، اتقا ءمئنئپ اينالئپ شئقپاق  بولدئق. قالانئث ءبئر باسئندا تذراتئن ءبئز، ازاندا ذيدةن شئققاننان،  ءتذس اؤعاندا عانا ونئث ةكئنشئ باسئنا ازةر جةتتئك. سول جةردة نامازئمئزدئ وقئپ، اؤقاتتانئپ الئپ ئمئرتتا عانا جاتئن ورنئمئزعا قايتئپ ورالدئق»، - دةپ جازادئ باتتؤتا. - «ءبئر رةت شاهاردئث ةنئن بايقاماق بوپ شئعئپ، جارتئ كذندة عانا كةيئن ورالا الدئق. شاهاردا 13 بيئك مذنارالئ مةشئتتةن باسقا كوپتةگةن كئشئگئرئم مةشئتتةر دة بار. استانانئث قازئسئ بادر اد-دين ءال-ارادج - ةث ذزدئك قازئلاردئث ءبئرئ. مذندا يسلام عذلاماسئ يمام نومان ءاد-دين ءال-حارازميدئث دة ءوز قذجئراسئ بار. مةن ونئمةن جولئقتئم، ول ةث بئلگئر شةيحتاردئث ءبئرئ، سونشاما قاراپايئم ءارئ قايئرئمدئ جان ةكةن»، - دةيدئ ساياحاتشئ.

 ساپار جازبالارئنان قذتلئقتةمئر بةكلةربةكتئث ذلذع ذلئستا يسلامدئ ورنئقتئرؤ باعئتئندا اتقارعان ئسئنة كوپ كومةك بةرگةن بذل شةيحتئ وزبةك حاننئث دا قاتتئ قادئرلةيتئنئنة كؤا بولامئز. باتتؤتا التئن وردا بيلةؤشئسئنئث ءار جذما سايئن شةيحقا ارنايئ جولئعئپ كةتةتئنئن، الايدا يمامنئث ونئ قارسئ الؤعا ءوزئ شئقپايتئنئن جانة حان كةلگةندة ورنئنان تذرمايتئنئن تاثدانا جازادئ. حان ونئث الدئنا جايعاسئپ،  يماممةن سونشاما ئزةت ساقتاي وتئرئپ اثگئمةلةسةدئ، شةيح تا حانعا جئلئ پةيئل، قذرمةت بئلدئرة ءتئل قاتئسادئ. اراب جيهانگةزئ  ةندئ سالئنئپ جاتقان جاثا ساراي شاهارئ تؤرالئ، ول جاققا جولئ تذسپةگةسئن ةشتةثة ايتپايدئ. ارينة ئرگةسئ سول جئلدارئ كوتةرئلة باستاعان بذل جاثا استانا قذرئلئسئنئث ئلكئ شاعئنا دا قذتلئقتةمئردئث تئكةلةي ارالاسقانئ انئق. ساراي ءال-جاديدتئث شارئقتاپ ورلةؤئ نةگئزئنةن وزبةكتئث بالاسئ جانئبةك حاننئث بيلئگئ تذسئنا (1343-1357) ءدوپ كةلةدئ.

     شئنئندا باتتؤتانئث ةثبةگئن ذلذع ذلئستئث قذتلئقتةمئر سياقتئ كوپتةگةن تذلعالارئنئث عذمئرئنا قاتئستئ تالاي ماعلذماتتئ توپتاستئرعان ةث قذندئ دةرةككوز ةكةندئگئنة مويئن ذسئنباسقا ةش ءلاج جوق. ماسةلةن، ساياحاتشئنئث وزبةك حاننئث وتباسئ مذشةلةرئ، ايةلدةرئ، بةكتةرئ تؤرالئ ءسوز ةتكةن تذستارئنان، حاننئث التئن شاتئر ئشئندةگئ ءذستئ  اسئل تاستارمةن مالئنعان كذمئس سيراقتئ تاققا وتئرعان كةزئندة، ونئث وث جاعئندا ذلكةن حانئمئ تايدؤلئ قاتئن، ونئث قاسئنا ةكئنشئ حانئمئ كةبةك قاتئن (قوثئرات بةگئ ناعانايدئث قئزئ)، حاننئث سول جاعئندا ءذشئنشئ حانئمئ بايالئن قاتئن (كونستانتينوپول پاتشاسئنئث قئزئ)، ونئث جانئنا ورداشا قاتئن (ءذيسئن يسابةك بةكلةربةكتئث قئزئ) جايعاسقانئ تؤرالئ قذندئ دةرةكتةرگة جولئعار ةدئك. تاقتئث  الدئثعئ تذسئندا، وث جاقتا حاننئث ورئمدةي ذلكةن ذلئ تئنئبةك، سول جاقتا ةكئنشئ ذلئ جانئبةك تذرئپتئ. ولاردئث الدئندا حاننئث قئزئ ذتكوشةك جايعاسقان. وث جاق، سول جاقتاعئ ورئندئقتاردا ذلكةندئ-كئشئلئ بةكتةر ءتئزئلئپ وتئرئپتئ.

 بذل جةردة حانئمدار اراسئنداعئ بايالئن قاتئن تؤرالئ بئرةر ءسوز ايتؤعا تؤرا كةلةدئ. كةي ةثبةكتةردة وسئ حانئم مةن اناؤ جئلدارئ وزبةكتئث اكةسئ توعرئلدئث ايةلئ بولعان، وزبةكتئث امان قالؤئنا جانة ونئث حان تاعئنا وتئرؤئنا كوپ كومةك كورسةتكةن قوثئرات تةكتئ بايالئندئ شاتاستئرئپ جاتادئ. جاس وزبةكتئث قولئنا حاندئق بيلئك تيگةننةن كةيئن، ونئث وتباسئنا باس-كوز بولؤ مئندةتئن قذتلئقتةمئر وسئ بايالئنعا تاپسئرعان-دئ. حان دا ءوز تاراپئنان كئشئ شةشةسئنة ذلكةن ئزةت-قذرمةتپةن قارايدئ. بايالئن 1323- جئلئ قايتئس بولعاننان كةيئن،  ول وزئنة بار قامقورلئعئن تانئتقان جاننئث ءازئز ةسئمئن ةستة قالدئرؤ ءذشئن، أيزانتيالئق حانشايئمعا (شاماسئ، يمپةراتور اندرونيك II پالةولوگتئث قئزئ)  ذيلةنگةندة، ونئث حريستيان ةسئمئن  وزگةرتئپ  بايالئن دةپ اتايدئ...

باتتؤتانئث ساراي-بةركةدةن سوث ذزاق جول ءجذرئپ حورةزمگة جةتئپ، ءؤالايات ذلئسبةگئ قذتلئقتةمئرگة جولئققان كةزئ ايگئلئ بةكلةربةكتئث قؤاتئ قايتئپ، ءشاؤ تارتئپ، قيمئل-قوزعالئستئ ازايتقان شاعئ ةدئ. ساياحاتشئمةن اثگئمةلةسكةن كةزدة ول اياعئن قئمتاي جاؤئپ وتئرئپتئ. حورةزم بةگئ تذركتةردئث كوبئندة كةزدةسةتئن اياققا تذز بايلانؤ دةرتئمةن اؤئرادئ ةكةن، دةپ تذسئندئرةدئ مذنئ اراب جيهانگةزئ.

باتتؤتانئث كةلئپ-كةتكةنئنة ءبئر جئل وتكةندة، ياعني 1335- جئلدئث 26 - قاراشاسئ كذنئ ذرگةنئش جذرتئن ذلكةن قاسئرةت-مذثعا كومدئرگةن قارالئ حابار تارادئ. قالئث ةلدئث قابئرعاسئ قايئسئپ، «اللانئث نذرئ جاؤعان، جةر-جيهاننئث جارئق شامشئراعئنداي، يسلام ذلئلئعئنئث ايقئن نئشانئنداي بولعان قذتلئقتةمئر سئندئ ارداقتئ پاتشامئزدئث دةمئ ءذزئلدئ»، دةپ قايعئنئث اششئ زاپئرانئن جذتتئ. سول زامان جئلناماشئلارئ بذل ورنئ تولماس قازا تؤرالئ «وزبةك ذلئسئنئث باستئ تئرةگئ بولعان ايگئلئ تذلعا دذنيةدةن وزدئ» (فاسيح احماد  ءال-حاأافي. فاسيحنامة. تاشكةنت. فان. 1980. 60-ب.)،  دةپ قاعاز بةتئنة ءتذسئرئپ، العئ داؤئرلةرگة اسئردئ...

                                   * * *

دةرةككوزدةردة «قذتلئقتةمئر بةكلةربةكتئث مذحاممةدقوجا جانة سارايتةمئر اتتئ ةكئ ءئنئسئنئث بولعاندئعئ» دا جازئلئپ قالعان. بادراددين ءال-اينيدئث پئسئقتاپ ايتؤئنشا، ولار قذتلئقتةمئرگة مئقتئ سذيةؤ بوپ، اعاسئ بةرگةن تاپسئرمالاردئ تئثعئلئقتئ ورئنداؤلارئمةن ةرةكشةلةنگةن. قذتلئقتةمئر باسقارعان جورئقتارعا قاتئسقان. جاس وزبةك حاندئ تاققا وتئرعئزؤ ءذشئن جانتالاس وتكةن قاؤئپ-قاتةرلئ كذندةر كةزئندة دة اعا قاسئنان تابئلئپ، قولدان كةلگةن كومةكتةرئن اياماعان. جانة بذل قئزمةتتةرئ ةلةؤسئز قالماعان. وزبةك حان ةتئ ءتئرئ جيةندةرئنة وردانئث بةلدئ-بةلدئ قئزمةتتةرئن بةرئپ وتئرعان.

مذحاممةدقوجا تؤرالئ ةث قذندئ دةرةكتئ ءبئز تاعئ دا سول باتتؤتادان كةزدةستئرةر ةدئك. قارا تةثئز ارقئلئ قئرئمعا كةلئپ، ودان سوث  ارباعا ءمئنئپ  ازاؤ قالاسئنا جةتكةن ساياحاتشئ، وسئندا قالانئث دارؤعاسئ (ءامئرئ) مذحاممةدقوجا ءال-حورةزميگة جولئققانئن جازادئ. ةكئ كذننةن كةيئن ازاؤعا قئرئمنئث ذلئسبةگئ تولةكتةمئردئث ساپارمةن كةلؤئنة وراي ذلكةن  قوناقاسئ بةرئلگةندة، سول داستارقاننئث سئيلئ مةيماندارئنئث ءبئرئ بولادئ. جئلقئ ةتئ، قئمئز جانة بوزا مولئنان تارتئلعان استان كةيئن قذران وقئلا باستادئ، دةپ جازادئ جيهانگةز. ونئ قذراننئث سونشاما ادةمئ ماهاممةن وقئلعانئ ريزا ةتةدئ، سونداي-اق ؤاعئز ايتؤ كةزئندة، اؤةلئ ونئث ارابشا، سودان سوث تذركشة قايتالانعانئن اتاپ وتةدئ. قذراننان كةيئن مانةرلةپ ولةث وقؤ مةن ءان ايتؤعا كةزةك بةرئلئپتئ. الدئمةن ارابشا، سوسئن پارسئشا مةن تذركشةگة اؤئسئپتئ. كادئمگئدةي ءان مةن پوةزيا سايئسئ سالتانات قذرئپتئ. مذحاممةدقوجانئث شاثئراعئندا وتكةن وسئ كةشتئ سيپاتتاؤدئث وزئنةن-اق سول زاماندا وردا ماثئندا قالئپتاسقان رؤحاني ءومئردئث ءبئتئم-تئنئسئن بايقاؤ قيئن ةمةس. تذرك بةكتةرئنئث مادةنيةتكة وسئلايشا كوثئل ءبولؤئنئث ارقاسئندا، التئن وردا زامانئندا ورتا قئپشاق تئلئندةگئ باي ادةبي مذرا جاسالدئ. قذتب، حورةزمي، سايف ساراي، ءالي جانة باسقا دا قالامگةرلةردئث شوقتئقتئ شئعارمالارئ دذنيةگة كةلدئ.

وسئ رةتتة ءبئز تئلگة تيةك ةتئپ وتئرعان مذحاممةدقوجانئث التئن وردا زامانئنداعئ ذلئ شئعارمالاردئث ءبئرئ - ايگئلئ «مذحابباتناما»  داستانئن اقئن حورةزميگة تاپسئرئسپةن جازدئرعان تذلعانئث تاپ ءوزئ ةكةنئن  ايتساق تا جةتكئلئكتئ. حورةزميدئث:

                       و، ارئستان جذرةكتئ، قوثئرات ذرئعئ،

                       كئشئ جاستان ذلئقتاردئث ذلئعئ.

                       باقئت - كوزئ، بةرةكةت - كةنئشئ،

                       مذحاممةدقوجا بةك الةمنئث قؤانئشئ.

                       ةلئمئز جانسئز ءتان ةدئ بذرئن سةنسئز،

                          شاحتئث شاحئ جانئبةك حانعا ةتةنةسئز («وعئز-ناما»، «مذحاببات-نامة». - الماتئ: «عئلئم»، 1986. 91 ب.) دةپ سيپاتتايتئن جوعارئ لاؤازئمدئ بةگئثئز وسئ مذحاممةدقوجا بولاتئن. داستاننئث  1353 - جئلئ جانئبةك حاننئث كةزئندة، ونئث سئر بويئنداعئ وردالارئنئث بئرئندة جازئلعانئنا قاراعاندا، قذتلئقتةمئردئث بذل ءئنئسئ سول كةزگة دةيئن بيلئكتة  نئعئز وتئرعان.  

       ول عانا ةمةس، كئشئ ءئنئسئ سارايتةمئر دة كوپ جئلدار بويئ ورداداعئ ةث جوعارئ قئزمةتتةردئ اتقارئپتئ. جانئبةك حان اكةسئ وزبةككة تالاي ؤاقئت ارمان بولعان ءازئربايجاندئ 1356- جئلئ جاؤلاپ العان كةزدة، ايماق ورتالئعئ تةبريزگة بالاسئ بةردئبةكتئ ذلئسبةك ةتئپ قالدئرادئ دا، ونئث قاسئنا سارايتةمئردئ ءؤازئر ةتئپ بةكئتةدئ. بةردئبةك كةلةر جئلئ اكةسئ جانئبةكتئث ناؤقاستانئپ قالعانئن ةستئگةسئن، تاقتان ايئرئلئپ قالام با دةگةن قاؤئپپةن دةرةؤ  ورداعا قايتادئ. بار تؤئسقانئن قئرئپ، تاققا وتئرعان سوث، بةردئبةك حان قيات موعذلبذعاعا بةكلةربةك قئزمةتئن، سارايتةمئرگة ودان كةيئنگئ ؤازئرلئك لاؤازئمدئ بةرئپ، وعان وردانئث  بذكئل قارجئ ءئسئن باسقارؤدئ تاپسئرادئ. الايدا ةكئ جئلدان كةيئن، كةي تاريحشئلاردئث توپشئلاؤئنشا، بةردئبةكتئث ءوزئ دة سونداي زذلئم قاستاندئقتئث قذربانئنا اينالادئ.  ونئمةن بئرگة جانئندا جذرگةن تالاي ادام دا اجال تئرناعئنا ئلئگةدئ. سولاردئث ءبئرئ سارايتةمئر بولاتئن. (وتةمئس قاجئنئث جازؤئنشا، بةردئبةك حان ءذش جئل پاتشالئق قذرئپ بارئپ، ذزاققا سوزئلعان اؤرؤدان ولگةن (وتةمئس قاجئ... 184-ب.). بةردئبةكتئث ولئمئمةن باتؤ ذرپاقتارئنئث التئن ورداداعئ ذزاق اؤلةتتئك بيلئگئ اياقتالئپ (قازاق اراسئندا ونئ «نار مويئنئ بةردئبةكتة كةسئلدئ» دةپ ايتادئ)، جيئرما جئلداي ؤاقئتقا سوزئلعان الاساپئران كةزةث باستالعان ةدئ.

جارئلقاپ بةيسةنباي ذلئ.

                                   دةرةككوز: «انا ءتئلئ» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى