التايدا اثئز بولعان اقمةتجان بالؤان
استانا. 2- مامئر. قازاقپارات - «قورادا قويئث بولماسا دا، وزةندة بالئعئث ءورئپ ءجذر»، دةيتئن زامان ةدئ. ول تذستا ةل بئتكةن ةرتئستة قئزئل مةن بةكئرةنئ، قاراسؤعا قامالعان شورتان، سازانداردئ سةرةلةپ سوعئم ةتئپ الاتئن. ساربذلاقتئث ةرتئسكة قوسار تذسئنا ات جةتةكتةپ بارئپ، قايتارئندا قوسارئنا ةكئ بةكئرةنئ تةثدةپ، ذيئنة باراتئن اقمةتجان سول ادةتئمةن وزةندئ بةتكة الدئ.
ةرتئس پةن ساربذلاقتئث اراسئ كذندئك جةر بولعاندئقتان، ءارقانداي جذرگئنشئ جول ورتاداعئ «قويتقذلعئن» دةگةن باستاؤعا كةلئپ، اتئن دةم الدئرئپ، ءوزئ دة اؤجال ةتئپ ءجذرؤشئ ةدئ. اقاث سول داعدئمةن باستاؤعا كةلئپ، اتئن وتقا قويئپ، تذمانئث كوزئنةن ةثكةيئپ سؤ ئشپةكشئ بولادئ. اناداي جةردةگئ بادامشولئ جئثعئلعا اتئ ءبئر قورس ةتئپ قارايدئ دا، شوپكة قايتا باس قويادئ. اقمةتجان توثئرةگئنة كوز سالعان، ةشتةثة بئلئنبةگةن سوث، قايتا ةثكةية بةرئپ ةدئ، سول جئثعئلدئث ئشئنةن وزئنة جولبارئسشا اتئلعان بئرةؤ تذرؤعا ذلگةرتپةيدئ. الدةنةنئ باسئنا بذركةي، ايؤشا جذلقئپ، ايعئرشا تةؤئپ، باس كوتةرتپةي-اق قويادئ.
باسئنا كيئلگةن كذپئنئ قاپةلئمدة شئعارا الماي، تيگةن تاياقتان ةسئ شئعئپ، تئنئسئ تارئلا باستاعان اقمةتجان مذنئث ادةتتةگئ جاؤ ةمةسئن تةز اثعارئپ، قارمانباسا قاپئدا قالارئن ويلاپ، بار قايراتئنا ءمئنئپ، الئسا كةتةدئ. يةندة ةكئ الئپ ايؤشا الئسئپ، بؤراشا تارتئسئپ، ايعئرشا شابئسئپ، ابدةن دئثكةلةگةندة، الدة قايدان كةلگةن، اتقا مئنگةن ون التئ، ون جةتئدةگئ ءبئر بالا جئگئت اقمةتجاندئ تاني كةتئپ: «بالؤان اعام ةكةن عوي، نة بولدئ؟» دةپ، قانجوسا بولعان بذلاردئ كورئپ، شوشئپ كةتةدئ. اقمةتجان بالاعا: «انا دوثگة شئق، ايعايلاپ، ذراندا!» دةيدئ. الگئ بالا جئگئت تذرا ذمتئلئپ، جوتاعا شئعا: «جانئبةك، جانئبةك! اباق، اباق!» دةپ ايعاي سالادئ. باقسا، اقمةتجان الگئ قالماقتئث كةؤدةسئنة بذركئتشة قونئپ، قولئن ارتئنا قايئرئپ، نئعارلاپ جئبةرگةن ةكةن، قايتا شاپقئلاپ اقمةتجاننئث قاسئنا كةلئپ، ارقان اپةرئپ، قالماقتئ بايلاسئپ جئبةرةدئ.
- شاپاعات باؤئرئم، قاي قذداي ايداپ كةلدئ مذندا، - دةيدئ كةث تئنئستاپ العان اقمةتجان دةمئگئن باسا الماي، ةكئ يئعئنان دةم الئپ.
- جوق ئزدةپ جذرگةن ةدئم، اعا، مئناؤ كئم؟ - دةيدئ. شاپاعات ءئستئث بابئنا بارا الماي.
اقمةتجان الگئ قالماقتئ ءبئر سئلكئپ، باسئن كوتةرئپ وتئرعئزادئ دا، زئركئلدةي سذراققا تارتا باستايدئ.
وسئ ءبئر ساتتة اقمةتجان مئنا وشپةندئلئكتئث توركئنئن مولشةرلةپ تة الادئ.
1910- جئلدار ةدئ. ساؤئرداعئ تورعاؤئتتئث سارئ ؤاثئ ذلان-اسئر توي جاسايتئن بولئپ، التاي كةرةيلةرئن ءماميدئث ذلئ قاناپيا بالؤان جذيرئك-شةشةندةرئمةن قوسا باستاپ بارادئ. جيئلعان توپ اراسئندا «سارئ ؤاث بالؤاندئ قالقادان اكةلئپتئ» دةگةن ءسوز تارايدئ، ايتسا ايتقانداي، بالؤان سالاتئن كذنئ نوقتالاعان بئتئك كوز، قارا دويئر بالؤاندئ ةكئ ادام جةتةلةپ، مايدانعا شئعارادئ.
موثعولدار توبئ قازاقتاردان ةشكئم شئقپايتئنئن بايقاپ، بةت الدئ ةلةؤرةپ، داؤرئعئسادئ. قاناپيا توثئرةگئندةگئ بالؤاندارعا قاراسا، اقمةتجان شيرئعئپ، كوزئ جاساؤراپ، دئرئلدةي قالعان ةكةن. قاناپيانئث وزئنة كوز تاستاعانئن بايقاپ:
- بةيسئ، مئنالاردئ داؤرئقتئرماي، ءوزئم شئعايئنشئ، - دةپ ورتاعا ذمتئلادئ. وسكةنباي قاجئنئث اقبوز اتئن كولدةنةثدةتكةن كولبايدئث ارتئنا مئنگةسكةنشة، قاناپيا:
- ابايلا، قاراعئم، جاراتقان يةم جار بولئپ، بذلانباي اتاثنئث كذشئن بةرسئن ساعان! - دةپ بةتئن سيپايدئ. كولباي دا اقمةتجاندئ مئنگةستئرة سالا:
- سامةنباي، سامةنباي، اباق، اباق! - دةپ ايعايلاپ، ونئ الگئ ءداؤ قارانئث الدئنا اپارئپ، تاستاي سالادئ. اقمةتجان تذسكةن جةردةن الاقانئن جةرگة قاعئپ، قولئن ءبئر ؤقالاپ الاتئن داعدئسئمةن بورانداي ذيتقي ذمتئلعان قارا بالؤانمةن ايقاسا كةتةدئ. شذرقان، ايعاي ئشئندة الگئ قارا دويئردئث كةؤدةسئنة وتئرعان اقمةتجاندئ ايئرئپ العان كولباي ونئ مئنگةستئرة ذرانداپ شئعئپ كةتةدئ. بذل كةزدة بايگة دة كةلئپ بولعان ةدئ. بؤرئلتوعايداعئ شذبارايعئر ءسامتئنئث تورئ اتئ ءبئرئنشئ بولئپ كةلةدئ دة، كةرةيلةر مارة-سارة بولادئ. ايتسة دة، موثعولدئث بالؤانئ سارئ ؤاثعا بارئپ: «ذستاي الماي، قاپئدا كةتتئم، قايتا كذرةسةم»، - دةگةن سوث سارئ ؤاث تذرئپ:
- ات ةكئ شاپپاسا دا، بالؤان قايتا كذرةسؤگة بولادئ عوي، بالؤانداردئ تاعئ ءبئر سئنايئق، - دةيدئ. امالسئز قالعان قازاقتار اقمةتجاندئ قايتا سالاتئن بولادئ. سارئ ؤاثنئث مذنداي جولسئزدئعئنا كةكتةنگةن، وزدةرئنةن ؤاثمةن تةثةسئپ سويلةسةتئن بئرةؤدئث بولماعانئنا شيرئققان اقمةتجان: «جئعئلعان كذرةسكة تويمايدئ»، دةگةن شئن ةكةن-اؤ، مةيلئ، كذرةسةيئن»، دةيدئ ئشتةي.
اقمةتجان بذل جولئ اؤةلئ موثعول بالؤانئنا جول بةرئپ، ةمئن-ةركئن ذستاتئپ، كذشئن ةركئن شئعارؤعا رذقسات بةرةدئ، قارسئلاسئ ءسذت پئسئرئم ؤاقئتقا دةيئن ةشتةثة وندئرة الماعان سوث، قارا دذلةيدئ باسئنا كوتةرگةن بويدا جةرگة قويئپ جئبةرئپ، ويناقشئپ شئعا بةرةدئ. ءدال وسئ كةزدة موثعول بالؤانئ: «مةنئ جئقساث، تذبئندة ءبئر وثدئرمايمئن»، دةپ قالادئ. ءدال بذل جةردة ازاماتتئث ةرتةثئ ةمةس، ةلئنئث نامئسئ كةرةگئن ةسكة العان اقمةتجان ول ءسوزدئ ةلةث قئلمايدئ. وسئ جولئ اقمةتجان ءبئر جةيدةسئن الئپ، بذلانبايدئث تذقئمئ، ايگئلئ بالؤان بايقوزئنئث باتاسئن الؤعا الدئنا بارعاندا:
- سذيةگئث - جذمئر، ةتئث - شئمئر، ءسئثئرئث - جؤان، ناعئز بالؤان ةكةنسئث، سارئ ؤاث الگئ كةسكةكتئ ايؤئن ون شئعارسا دا قوياتئن ةمةسسئث، كةرةيدة سةنئ جئعاتئن ةشكئم بولماس ةندئ، - دةپ باتاسئن بةرةدئ.
1920- جئلدار مولشةرئ بولسا كةرةك، قوبدا جةرئندةگئ ةلدةن ةگةسكةن بئرةؤدئث ةكئ اتئن الئپ كةلؤگة رذستةم زالئث جذمساعان سوث، جانئنا پئسئق ازامات بايمذراتتئ الئپ، قوبداعا اتتانعان اقاث جولئ بولئپ، اتتئ وثاي قولعا تذسئرگةنئمةن، قؤعئنشئلاردئث قذرئعئنان قذتئلؤ قيئنعا سوققاندئقتان، ءوزئ ةكئ اتتئ جايئلتئپ كةلةم دةگةن سئلتاؤمةن جئلئستاپ كةتةدئ دة، ات جذرة المايتئن قورئمنان ةكئ اتتئ كةزةك-كةزةك كوتةرئپ، ارعئ تةكشةگة وتكئزئپ الئپ، ارتئنا قاراسا، ءوزئن بايمذرات كورئپ تذرعانئن بايقاپ قالادئ. شاي ذستئندة بايمذرات الگئندة كورگةنئن ايتئپ، ءوزئن القاپ، جئرتئلئپ-ايئرئلعان سوث، اقاث:
- ءاي، بايمذرات، ازاماتتئث كذتةرئ جانئنداعئ سةرئگئنئث جاقسئ بولؤئ، مةنئث سةنئ ءبئر تايپا ةلدئث ئشئنةن تاثداپ العانئم دا وسئ. سةن مةنئث ات كوتةرگةنئمدئ ايتساث، مئنا قوبدا، بوعداداعئ ءئز-تذزسئز جوعالعان جوقتئث ءبارئ ءبئزدئث باسئمئزعا كةلمةي مة، - دةگةندة بايمذرات ةندئ ويلانئپ جةتكةندةي:
- ويباي، كةلةر-كةتةرئن اثعارماپپئن، بالؤان، اؤزئمنان شئعارمايمئن، - دةپ قالعان بولاتئن.
اقاث وسئدان كةيئن ءبئر جئلدان سوث جانة رذستةمنئث ةكئ ايعئر ءذيئر جئلقئسئنئث جالاسئ قوبئقتئث «شاجاعايتئ» جةرئندةگئ موثعولداردان كةلگةندئگئن انئقتاعان سوث، سئرئمتاعا جانة ءوزئن جذمساعاندا ءئبئر-سئبئرئن ءيت بئلمةس قاراثعئدا باعداردئ ءمذلت جئبةرمةس، جئرئندئ وسئ بايمذراتتئ ةرتئپ شئققان ةدئ.
ءتذن جورتئپ، كذندئز بوي تاسالانا ءجذرئپ، قوبئقتاعئ ؤاث ورداسئنا بارعاندا جئلقئنئ الؤ قيئنعا سوققاندئقتان، كةش جاستاپ ون نةشة شومدئ تذيةنئ جئلئستاتئپ ايداپ شئعادئ. سول جذرگةننةن ذتئبذلاق وثئرئنة كةلئپ دةم الئپ، مئزعئپ كةتكةندة، قؤعئنشئ التئ ادام توبةسئنةن ءتذسئپ، «ةكئ ادامدئ ارتئنان كورةلئك» دةپ ةلةمةدئ مة، ايتةؤئر، باقئرشاداعئ قؤئرداققا باس قويئپ جاتقان تذستا ةكةؤئ ويانا كةتئپ، ئرگةدةگئ سويئلمةن تورتةؤئن ذرئپ جئعادئ. بايمذرات قالعان ةكةؤئنة مئلتئق كةزةپ، وسئلايشا التاؤئن بايلاپ تاستايدئ. قؤعئنشئلاردئث باسشئسئ كوكئ باتئر ةكةنئن تانئپ، ئشئنةن بئرةؤئن ةرتئپ، قالعانئن تاستاپ كةتپةك بولعاندا، كوكئ باتئر:
- اؤ، باتئرئم، قازاق اتاثدا «دوسئث دا، دذشپانئث دا باتئر بولسئن»، دةگةن ءسوز بار عوي. اتئثدئ ايتئپ كةتسةث نةتتئ» دةگةندة اقاث:
- 15 جئلقئنئ قايدان العان بولساث، ءبئز سول جةردئث ادامئمئز، - دةپ كةتة بةرةدئ. كوزدةؤلئ جةرئنة بارعان سوث، الگئ موثعول ازاماتتئ سةرئكتةرئن قذتقارؤعا جئبةرةدئ.
وسئ جولئ ءوزئنئث كئم ةكةنئن ءبئلدئرئپ العانئنا اقاث ارتئنان قاتتئ وكئنئپ: «بذنئث دا ءبئر سذراؤئ بولار»، دةپ ويلاپ جذرةدئ.
كةرةيدئث ءوز ئشئندة عانا ةمةس، الئسقا، ءتئپتئ انا قوبداعا دةيئن بارئپ موثعول، قازاق بولئپ، كذرةسكةن كذرةستةردة جةثئلئس تاپقانداردئث ءبارئ «اتتةث» دةپ، وزئنة ءتئسئن باسئپ جذرةتئنئن بئلةدئ.
مئنة، ةندئ مئنا جويتتئث سونداي كةكشئلدةردئث ءبئرئ ةكةنئن اثعارئپ وتئر. اكةسئنئث «بالام، كذرةسئثدئ قويئپ، تئنئش مالئثدئ باقساث قايتةدئ. سةن بئرةؤ، دذشپان كوپ ةمةس پة؟» دةگةنئن دة ةسئنة الئپ، اؤئر ءبئر كذرسئنئپ الدئ دا، بايلاؤلئ جويتتان قايدان كةلگةنئن، نةگة بذلاي وزئنة تاپ بةرگةنئن تةرگةي باستادئ. ةندئگئ جةردة ءوزئنئث باس اماندئعئن ويلاعان موثعول اقئرئ ءمان-جايدئ باياندادئ. ءوز باسئ قالقا جةرئندة اؤئر قئلمئس جاساپ، قوبئقتاعئ سارئ ؤاثنئث كةپئلدئگئمةن بوساپ كةلگةن باتؤذنگة دةگةن ازامات ةكةن. مذندا كةلگةن سوث سارئ ؤاثنئث ءارقانداي مئندةتئنةن باس تارتپاؤعا ؤاعدا بةرگةندئكتةن، جول توسئپ جاتقان جايئن ايتادئ.
- ة، تاعئ سول سارئ ؤاث ةكةن دة، - دةگةن اقمةتجان باتؤذنگةنئ ةندئگئ جةردة سارئ ؤاثعا بارماي، باسقا ذراثقاي كوكمونشاقتارعا ءسئثئپ، ءتذزؤ تئرشئلئك ةتؤئن ةسكةرتئپ، قويا بةرةدئ.
اقمةتجان بالؤاننئث مذنداي ةرلئكتةرئن اثگئمةلةيتئن حيكايالار وتة كوپ. اسئرةسة، 1932- جئلدارئ التايدا جذرگةن جذرگئنشئ مةن توثئرةگئندةگئ حالئققا ابدةن ءتئس باتئرعان، اؤةلئ كوبئن ءئز-تذزسئز جوعالتئپ جئبةرگةن جةمسارئنئث سارئكول دةگةن جةرئندةگئ ايؤ اتتئ ءبئر شونجاردئث حابارئ اقاثنئث قذلاعئنا تيگةندة، وكتةمدئك پةن تةثسئزدئككة جانئ توزبةي، قاسئنا مئقتئ دةگةن التئ جئگئت ةرتئپ، جولعا شئعادئ. جورتؤئلدئق جولئنا قانئق اقاثدار ءبئر تذندة ايؤدئث ذيئنة باسئپ كئرئپ، اؤةلئ قاقپا كذزةتشئسئن جامساتئپ بارئپ، ذيگة كئرئپ كةلگةندة، الگئ اككئ ايؤ زئتئپ بةرةدئ. قورادا تذرعان التئ ارعئماق پةن ءبئر قورا سيئردئ ايداپ كةتپةكشئ بولعاندا، سيئردئث ئشئندةگئ ذلكةن سارلئق بذقاسئ وزدةرئنة تاپ بةرةدئ. اقمةتجان بذقانئث ةكئ مذيئزئنةن ذستاپ الئپ، ءبئر بذراپ الئپ ذرادئ دا، كةثئردةكتئث تذسئنان جذدئرئقپةن قويئپ قالئپ، سةسپةي قاتئرادئ. وسئ ءبئر دذلةي ماقذلئقپةن الئسقان اقاثدئ كورگةن باسقالار: «مئناعان قانداي ادام شاق كةلةر ةكةن»، دةپ تاثئرقاسئپ، تاثداي قاعئسادئ.
ونئث كوتةرگةن ساربذلاقتاعئ، بةستةرةكتةگئ بئرنةشة جئگئت جابئلئپ قوزعاي المايتئن تاستارئ ةسكةرتكئش بولئپ، ءالئ ساقتاؤلئ تذر. ال ونئث تذية، وگئز كوتةرگةن جويقئن كذشئ مةن شؤ بةستئ اساؤلاردئ قذلاقتاپ ذيرةتكةن، تاي-تايئنشالاردئ سيراعئنان ذستاپ الئپ جةرگة ذرعان قذدئرةتئن ايتا بةرسةث، ايتئپ تاؤئسقئسئز مول-اق.
اقاث سوثعئ كةزدةردة ةلئنئث ازاتتئعئ ءذشئن توثكةرئسكة قاتئسقان. 1941- جئلئ كوكتوعاي كوتةرئلئسشئلةرئنئث باستئعئ ةسئمحاننئث قذرامئنان جاؤ اسكةرئن كةشةؤئلدةتئپ وتكئزؤ بذيرئعئن تاپسئرئپ العان ول گومينداث ذكئمةتئنئث تةثسئزدئگئنة قارسئ تالاي دذركئن قيان-كةسكئ كذرةس جذرگئزگةن.
شئنجاثعا قارا جةلئم بولئپ جابئسقان، حالئقتئث قانئن سورعان شئثشئسايدئث جةندةتتئگئ قانشاما بوزداقتاردئ بوزداي توزدئرئپ، اكةتتئ دةسةثئزشئ. سونئث ءبئرئ اقمةتجاندئ دا الداپ-ارباؤمةن بؤرئلتوعاي گومينداث ساقشئ مةكةمةسئنة اكةلئپ قاماپ، اقئرئ زئندانعا تئرئدةي كومئپ، ولتئرةدئ.
1884- جئلئ ةرتئس بويئنداعئ شئرئكشي وثئرئندة ةلدئ قؤانتئپ دذنيةگة كةلگةن ةسئل ةر ون التئسئنان باستاپ قازاق، موثعول ئشئندة ارئسقا ءتذسئپ، سول الئس-ارپالئستان 1944- جئلئ قاپئدا تورعا ءتذسئپ، و دذنيةگة اتتانعانشا، قانشاما قاسئرةتتئ كذندةر كةشتئ ةكةن.
ةر - ةلئمةن ارداقتئ، ةلئ ءذشئن تؤعان ةردئ ةلئ ةسئندة ساقتايدئ. توپئراعئث تورقا بولسئن، التايدئث اقيئعئ - اقمةتجان اعا.
باياحمةت جذماباي ذلئ،قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئ
دةرةككوز: «قازاق سپورتئ» گازةتئ