احمةت بايتذرسئن ذلئ ءالئپبيئنئث قالئپتاسؤ تاريحئنا زةر سالساق

   استانا. 13- ناؤرئز. قازاقپارات - دذنيةتانئم تذرعئسئنان كةلسةك، ءالئپبي ساؤات اشؤدئث باسپالداعئ عانا ةمةس، جازؤ-سئزؤ، عئلئم-ءبئلئم ذيرةنؤدئث نةگئزگئ ئرگةتاسئ ةكةنئ انئق. ذلت ذستازئ احمةت بايتذرسئن ذلئ ءتئل تؤرالئ وزةكتئ ماقالالارئندا: «ءتئل - ادامنئث ادامدئق بةلگئسئنئث زورئ، جذمسايتئن قارؤئنئث ءبئرئ. ...ءبئزدئث زامانئمئز - جازؤ زامانئ، جازؤ مةن سويلةسؤ اؤئزبةن سويلةسؤدةن ارتئق دارةجةگة جةتكةن زامان»، - دةپ جازعان ةكةن.

احمةت بايتذرسئن ذلئ ءالئپبيئنئث قالئپتاسؤ تاريحئنا زةر سالساق

شئندئعئندا، ا.بايتذرسئن ذلئ قازاق ءالئپبيئن تذزةپ، تذرلةؤدئث، انا تئلئندة وقؤلئقتار جازؤدئث ءمانئ زور ةكةنئن عاسئر باسئندا ءتذسئنئپ، ذلت ءتئلئنئث كةلةشةگئ ءذشئن كذرةسكةن كةمةثگةرئمئز ءهام رؤحاني كوسةمئمئز. كةمةثگةرلئگئ سول: اركئمنئث تئلئنة ةرئپ، اداسئپ جذرگةن جذرتئنا قازاق ءالئپبيئن تايعا تاثبا باسقانداي جاساپ بةردئ.

احمةت تذرلةگةن ءالئپبيدئ كذللئ تذركئ جذرتئ، سونئمةن بئرگة ورئس عالئمئ ة.پوليأانوأ: «...ةندئ تذزةتؤدئ قاجةت ةتپةيتئن، تاريحي تذرعئدان العاندا كةمةلدةنگةن، جةتئلگةن ذلتتئق گرافيكا»، - دةپ باعالاعان. بذل - تاريحي شئندئق هام ءادئل باعا.

احمةت بايتذرسئن ذلئنئث الئپپةسئ «وقؤ قذرالئ» دةگةن اتپةن 1912-1925 - جئلدار اراسئندا جةتئ رةت قايتا باسئلئپ، وقئتؤ ئسئندة ذزاق ءارئ كةث پايدالانئلدئ. مئنة، سول الئپبيگة بيئل 100 جئل تولئپ وتئر! «قولدا باردا التئننئث قادئرئ جوق» دةمةكشئ، بابا مذراسئمةن العا جئلجؤدئث ورنئنا، ءالئپبيدئ ءالئ كذنگة وزةكتئ ماسةلة ةتئپ كوتةرئپ، تةككة داؤرئعؤدامئز... بذل «داؤلئ ماسةلةمةن» عالئم اتئنداعئ عئلئم ورداسئنا قاراستئ ءتئل ءبئلئمئ ينستيتؤتئنئث زةرتتةؤشئلةرئ اينالئسئپ، شةشئمئن تابار دةگةن ذمئتتةمئز. دةسةك تة، احاث ءالئپبيئنئث قالئپتاسؤ تاريحئنا تاعئ ءبئر زةر سالساق، ارتئق بولماس دةيمئز. ول تذزگةن ءالئپبيدئث زامانئندا-اق قازاق حالقئنئث مادةني دذنيةسئندة زور سةرپئلئستةر اكةلگةنئن، قالئث جذرتتئ جاپپاي ساؤاتتاندئرؤ ئسئنة، جازبا دذنيةلةردئث جةدةل دامؤئنا، باسپا جذمئسئنئث جاندانؤئنا ئقپالئ بولعاندئعئ تؤرالئ م.دؤلات ذلئ، ة.وماروأ، ت.شونان ذلئ، س.سةيفؤللين، م.اؤةزوأ ت.ب. سول كةزدئث وزئندة ماقالالارئندا قاداؤ-قاداؤ پئكئرلةرئن ءبئلدئرئپ، تاريحي ءادئل باعاسئن بةرگةنئ بذل كذنئ بارشامئزعا ءمالئم.

اقيقاتئندا، ХХ عاسئر باسئنداعئ قازاق ءتئل ءبئلئمئ مةن ادةبيةتئندة سان ءتذرلئ زةرتتةؤ جذمئستارئن جذرگئزؤمةن بئرگة، مةكتةپتئث ءپان وقؤلئقتارئن جاساؤدئث دا قاجةتتئلئگئ سةزئلئپ، اسا ماثئزدئ ماسةلة رةتئندة العا قويئلعان تذستا احمةت بايتذرسئن ذلئ ذلت ءتئلئ ماسةلةسئنة اسا ساقتئقپةن قاراعان. ول كيريلل تاثباسئنداعئ قازاق الفاأيتئنة مويئنسذنباعان. قازاق جذرتئنئث ءتول، انا ءتئلئن ساف قالپئندا ساقتاؤ ءذشئن قانداي تاثبانئ الؤ كةرةكتئگئنة زور ءمان بةرة وتئرئپ، وسئ جولدا توتة جول ئزدةدئ. اعارتؤشئ ءوزئنئث ذزاق جئلدار بويعئ ئزدةنئسئ بارئسئندا كيريللشة جازؤدئث بودانداعئ قازاق ءذشئن ءتئل ساياساتئنداعئ «تذساؤ»، ءتئپتئ «بذعاؤ» دةپ ءتذسئندئ. ول سول سةبةپتةن دة ذلتئنئث بولمئسئن جوعالتپايتئن، دئبئستئق ةرةكشةلئكتةرئن بةرة الاتئن ءارئ «يسلامدئ ءدئل مةن ءدئننئث لذعاتئ» دةپ زةردةلةگةندئكتةن، اراب گرافيكاسئن تاثداعانئ بةلگئلئ.

زامانئمئزدئث زاثعار جازؤشئسئ م.اؤةزوأشة ايتساق، اقاث اشقان قازاق مةكتةبئنئث ذستانئمئ قازاق بالاسئن انا تئلئندة ساؤاتئن اشتئرئپ قانا قويماي، ونئث دذنيةتانئمئن قازاقشا قالئپتاستئرؤ بولعان. ويتكةنئ سول تذستاعئ وقئعان، ساؤاتتئ جانداردئث باسئم كوپشئلئگئنئث ءتئلئ نة تاتارشا، نة ورئسشا شئققانئ ءارئ سول تئلدةرمةن ءوز ءتئلئن ارالاستئرئپ، «قويئرتپاق ءتئل» جاساعانئ دا - تاريحي شئندئق. سوندئقتان دا اعارتؤشئ قازاق ذلتئنئث تابيعي بولمئسئن ساقتاؤ ماقساتئندا ءبئلئم بةرؤ جذيةسئندة انا تئلئمةن وقئتؤ ءتاسئلئن ذستاندئ. ءارئ وسئ جولدا قازاق بالاسئ ءذشئن تذرةن جول سالئپ بةردئ: «...قازاقشا دذرئستاپ قات جازا بئلؤگة ءبئر، ةكئ-اق جئل كةرةك. قازاقشا وقؤ دةگةندة مةن وسئ كذنگئ مذسئلمانشا وقئپ جذرگةن جولمةنةن وقؤدئ ايتپايمئن، قازاقتئث تئلئمةنةن وقؤدئ ايتامئن. بذل كذنگئ مذسئلمانشا وقئپ جذرگةن جولدئث بذلعالاق-جئرعالاعئ كوپ، ونئمةنةن ءجذرئپ قات جازا بئلؤگة جةتكةنشة رؤسشا بئلؤدةن ؤاقئت كةم كةتپةيدئ. سةبةبئ قازاق تئلئمةنةن وقئتپاي، نوعاي، تذرئك، پارسئ، اراب تئلئندة جازئلعان كئتاپتار ارالاسئپ، باس قاتئپ، مئي اشئپ، بالالار اؤرة-تاؤرة بولادئ. سوندئقتان وقؤ كةرةكتئگئ داؤسئز بولسا، وقؤعا كةرةك قذرالداردئ سايلاؤ كةرةكتئگئ دة داؤسئز. جاقسئ قذرالمةنةن ءئس ئستةگةندة كوپكة ءتيئپ جاندئ قينامايدئ. وقؤ قذرالئ دا سونداي جان قينامايتذعئن بولسا، جاقسئ بولادئ. ءار ءئستئث باسئ قيئن. باسئندا قينالماي كةتسة، ونان ءارئ تئث كةتةدئ. بذلاي بولعان سوث اؤةلئ وقؤ قذرالئ جاقسئ بولئپ جان قيناماسئنا نة كةرةك؟» دةپ، «انا ءتئل» پانسوزئنئث نةگئزگئ ءمانئ اتاؤ تذلعالئ ذعئم ةكةنئنة سالماق سالئپ، ءتول وقؤلئقتئث باسئن اشئپ الادئ.

استئ سئزئلعان تئركةستةردئث ماعئناسئن اشئپ جاتؤدئث ءوزئ ارتئق، ءبئراق وسئ «...قازاقشا وقؤ دةگةندة مةن وسئ كذنگئ مذسئلمانشا وقئپ جذرگةن جولمةنةن وقؤدئ ايتپايمئن، قازاقتئث تئلئمةنةن وقؤدئ ايتامئن» دةپ، تازا ارابشامةن ءتئل سئندئرؤشئلاردئث دا انا تئلئنةن اجئرايتئنئن، قازاقشا بولمئسئن جوعالتاتئنئن جانايقايمةن ايتئپ وتئر. اعارتؤشئ «قازاقتئث تئلئمةنةن وقئتؤدئ» كوكسةيدئ، سول قازاق تئلئندة وقئتؤدئث امال-تاسئلدةرئن سوقئرعا تاياق ذستاتقانداي كورسةتئپ تة بةردئ. ةث باستئسئ، «ءالئپبي تذزةلمةي، ءئس وثالمايتئنئن» بئلگةن اعارتؤشئ، ءالئپبي تذزةپ، تذرلةؤدئ قولعا العان!

احمةت بايتذرسئن ذلئ الئپبيئندةگئ عئلئمي جةتئستئكتةردئ لينگأيست-عالئم قذدايبةرگةن جذبانوأ وتة جوعارئ باعالاعان. قذدايبةرگةن احمةتتئث سول تذستا «حالئق جاؤئ» دةپ قؤدالانعانئنا قاراماستان، ونئث ةثبةگئن «اسئل مذرا» دةپ تانيدئ، «ذرپاق قاجةتئن وتةؤگة لايئق پايدالئ ءئس» دةپ بئلةدئ.

كةثةس ءداؤئرئ تذسئندا ا.بايتذرسئن ذلئ مذراسئنئث نةگئزئندة مةكتةپ وقؤلئقتارئ - قازاق ءتئلئ مةن ادةبيةتئنئث جازئلئپ ءارئ وقئتئلئپ كةلگةنئ انئق. الاش ارداگةرئ احمةتتئث اتئن اتاؤعا كةثةس ذكئمةتئ تئيئم سالعانئمةن، ونئث «زاتئن» قولدانؤعا تئيئم سالا الماعانئ دا - بذل كذنئ بارشامئزعا بةلگئلئ تاريحي اششئ شئندئق. بذعان دالةل رةتئندة عالئم-رةفورماتور قالئپتاستئرعان قازاق ءتئلئ مةن ادةبيةتئ پاندةرئنة قاجةتتئ ذعئم-اتاؤلار مةن ولارعا بةرئلگةن ةرةجةلةر مةن قيسئنداردئث كذنئ بذگئنگة دةيئن قولدانئستا بولؤئن اتاساق تا جةتكئلئكتئ!

قازاق مةكتةبئنئث نةگئزئن سالعان تذثعئش اعارتؤشئ ئ.التئنسارين ورئس تئلئندةگئ «يميا سؤششةستأيتةلنوة» دةگةندئ «نارسةلةردئث اتاؤئ» دةسة، ا.بايتذرسئن ذلئ «زات ةسئم» دةگةن اتاؤ بةرةدئ. «يميا پريلاگاتةلنوة»، «يميا چيسليتةلنوة» ءسوز تاپتارئنا تذثعئش اعارتؤشئ «زات-ماقذلئقتئث قاسيةتتةرئنئث اتتارئ»، «ةسةپ اتتارئ» دةپ بالاما بةرسة، احمةت «سئن ةسئم»، «سان ةسئم» دةگةن اتاؤ-ذعئم بةردئ. «نارةچية» دةگةن ورئس تةرمينئن العاشقئ ذستاز «اقئرئ وزگةرئلمةيتئن سوزدةر» دةپ اؤدارسا، كةيئنگئ ادئسكةر-عالئم «ذستةؤ»، «دةمةؤ» دةيدئ. بذگئندة بذلار - قازاق تئلئندة قالئپتاسئپ كةتكةن اتاؤ-ذعئمدار. وسئ اتاؤلاردئث قالئپتاسؤئ ءذشئن الدئثعئ بؤئن وكئلدةرئنئث جئبةرگةن كةمشئلئكتةرئن تذزةپ-تذرلةؤ ارقئلئ ХХ عاسئردئث باسئندا قازاق مةكتةبئنئث كةرةگئن جاساؤشئ، قازاق وقئعاندارئنئث كوشباسشئسئ ا.بايتذرسئن ذلئ بولعانئ داؤسئز.

قازئرگئ كذنئ باستاؤئش مةكتةپتةرگة ارنالعان 1-سئنئپ الئپپةسئندةگئ «قازاق الفاأيتئنئث» اأتورئن اجئراتا المايتئن وقئتؤشئلار بار ةكةنئ دة جاسئرئن ةمةس. اقيقاتئندا، ةسئمئ اتالماسا دا، بايتذرسئن ذلئنئث توتة جازؤداعئ تذزئلگةن ءالئپبيئ از عانا وزگةرئسپةن كةثةس كةزةثئندةگئ مةكتةپكة، ياعني العاشئندا - لاتئن، سوثئرا كيريلل ارپئنة قوپارئلئپ، كوشئپ وتئردئ... وسئلايشا عالئمنئث ةثبةگئ ذرپاعئنا قئزمةتئن كورسةتة بةردئ. جالپئ، «قازاق ءالئپبيئ نةمةسة ذلت جازؤئن جةتئلدئرؤدةگئ احمةت بايتذرسئن ذلئنئث رولئ» دةگةن تاقئرئپ اياسئندا ارنايئ ساعات بولئپ، ونئ ورتا مةكتةپتةردئث جوعارئ سئنئپتارئندا وقئتؤ وزةكتئ ماسةلةلةردئث ءبئرئ دةپ بئلگةن ءجون.

ورئستئث ءتئل زةرتتةؤشئ عالئمدارئ توتة جازؤداعئ الئپبيگة 1924، 1931- جئلدارئ «بايتؤرسئنوأسكايا گرافيكا»، «بايتؤرسئنوأسكي الفاأيت» دةگةن اتاؤ بةرگةن. ءبئزدئث بذگئنگئ جةتئلگةن قازاق تئلئندةگئ 40 (جؤان، جئثئشكة بةلگئنئ ةسةپتةؤ شارت ةمةس) ءارئپتئث ءتذپ نةگئزئ ا.بايتذرسئن ذلئ ةملةسئمةن تئعئز بايلانئستئ ةكةنئن تذسئنة بةرمةيمئز. جانة عاسئر باسئندا بايتذرسئن ذلئ تاثداعان توتة جولدئث بايئبئن دذرئس ذعئنباؤدئث سالدارئنان جازؤ مادةنيةتئندة وركةنيةتتئ ةلدةردةن كةيئن قالئپ، ءالئ كذنگة «قاي جازؤدئ الؤ كةرةك» دةگةن داؤاسئز ماسةلةنئث جةتةگئندة لاعئپ ءجذرمئز. توتة جازؤعا تذراقتاماؤعا، مذمكئن، سول تذستاعئ ساياسات اسةر ةتكةن بولؤئ كةرةك. دةگةنمةن وركةنيةتتئ ةلدةردئث زةرتتةؤشئلةرئ ءادئل باعالاعان ا.بايتذرسئن ذلئ ةملةسئندة تذراقتئلئق تانئتقان بولساق، وثئنان جازئلاتئن حارئپتئث قاسيةتئن باسقاشا ذعار ما ةدئك... يسلام دئنئمةن بئرگة كةلگةن ءارئپتئث ادامزات بالاسئن يگئلئكتئ ئستةرگة جةتةلةرئ حاق ةكةنئن وي-تذيسئگئمئزبةن قابئلداعانمةن، ذزاق جئلدار كيريلل ارپئمةن قذرساؤلانعان قذلدئق سانا شئرماؤئنان شئعا الماي جذرگةنئمئز اششئ بولسا دا اقيقات.

قورئتا ايتقاندا، قازاق ءتئل ءبئلئمئ مةن ادةبيةتتانؤ تةورياسئنئث نةگئزئن سالؤشئ، ذلت مةكتةبئنئث ذلئ ذستازئ احاث ءالئپبيئن ذلتتئق مذرامئز دةپ ماقتان تذتؤ ذرپاق پارئزئ ةكةنئن ذمئتپايئق! ءارئ عالئم مذراسئنا مةيلئنشة ادالدئق تانئتئپ، قاجةتتئ دةثگةيدة قادئرلةي بئلسةك ةكةن. ا.بايتذرسئن ذلئنئث ءتئل سالاسئنداعئ مذراسئن بذگئنگئ تاثداعئ مةملةكةتتئك ءتئلدئ وقئتؤ ءادئسناماسئنئث نةگئزئنة اينالدئرا الساق، قازاق ءتئلئ كاسئپ ءتئلئ عانا ةمةس، ءئس جذرگئزؤ تئلئنة اينالارئ انئق.

 رايحان يماحانبةتوأا، احمةت بايتذرسئن ذلئ مذراجاي-ذيئنئث ديرةكتورئ، ح ب ؤ  (UIB) دوسةنتئ

دةرةككوزئ:«الاش ايناسئ» گازةتئ 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى