ياساؤيدئث قاسيةتتئ ءمورئ قالاي ساقتالعان؟
استانا. 7 - ناؤرئز. قازاقپارات - «ارئستانبابقا تذنة، قوجا احمةتتةن تئلة» دةگةن حالئق ناقئلئ بار.
ارئستانباب - ازئرةتئ سذلتاننئث ذستازئ. سوندئقتان، تذركئستانعا كةلگةندة ارئستانبابقا سوعئپ كةتؤ كةرةك. ال، بابتار بابئ - ارئستانبابقا زياراتقا كةلگةندة، جاثئل اپاعا امانداسئپ كةتؤگة تئرئسئثئز دةيدئ بئلةتئدةر. "نةگة؟" دةسةثئز، ول كئسئدة بذكئل تذركئنئث ءپئرئ - قوجا احمةت ياساؤيدئث ءمورئ ساقتالعان.
دةرةك:
ارئستانباب كةسةنةسئنئث ئشئنة جةرلةنگةن لاشئنباب پةن قارعابابتئث قاسئندا ءذشئنشئ قابئر بار. ول - شةرئمبةت ءاز قابئرئ. جاثئل اپا وسئ كئندئكتةن تارايتئن شئراقشئلار اؤلةتئنئث كةلئنئ. شةرئمبةت ازدةن نارئمبةت ءاز، ودان باباحان قارئ، باباحان قارئدان - ماماسادئق. ال، جاثئل اپا ماماسادئق اتانئث جذبايئ.
«اللانئث قالاؤئمةن كةلگةن التايدئث ارعئنئمئن»
- جاثئل اپا، ءسئز ءموردئ ساقتاؤشئ، كوزئ ءتئرئ تاريحي ادامسئز، اؤةلئ اثگئمةنئ ءوزئثئزدئ تانئستئرؤدان باستاساق.
- كوكشةتاؤدئث قازاعئمئن. اتباسار، قاراكولدةنبئز دةگةندئ ذلكةندةردةن تالاي ةسئتكةنمئن. سذيةك بويئنشا التاي ارعئنئمئن. اكةم سذيئنباي جانة دة وسئ «قوجا اؤلةتئنة كةلئن بولئپ ءتذستئم...» وتئرارداعئ باسقا دا ارعئندار 1917 - جئلئ سارئارقاداعئ تولقؤلارعا قاتئسئپ، سودان اؤئپ وسئندا كةلگةن. قازئرگئ شئلئكتئث نةگئزئن سولار سالعان. ءوزئم وسئندا تؤئلعانمئن، وتئرارلئقپئن.
- اؤليةنئث ذرپاعئ ماماسادئق اقساقالمةن قالاي تاعدئر قوستئثئز؟
- 1941 - جئلئ سوعئس باستالعاندا تةمئر اؤئلئندا تةلوپونشئ بولئپ جذمئس ئستةي باستادئم. وندا جاسئم 12 دة بولاتئن. 1945 - جئلئ تاعدئردئث جازؤئمةن شةرئمبةت ازدةر تةگئ، باباحان قارئ ذرقئ ماماسادئققا باسئمدئ بايلادئم. ول كةزدة دة سول قئزمةتتئ جاساپ ءجذر ةدئم. سوعئستئث باستالؤئن دا، ءبئتؤئن دة اؤدانعا ءوزئم حابارلادئم. اقساقال سةيئتقوجادان تارايتئن. مةن وسئنئ بئلةمئن. ارعئ-بةرگئسئنةن ونشا حابارئم جوق.
- قوجا دةمةكشئ، قوجالئق ءسئزدئث جاس كةزئثئزدة بةتكة شئركةؤ بولدئ ةمةس پة؟ قئزئلدار «قوجا مةن مولدانئ، قويداي قؤ قامشئمةن» دةپ ذرانداتئپ ةدئ...
- قوجامئن دةپ ايتؤ بذگئنگئگة وثاي عوي. ول زاماندا وثاي بولمادئ. ءتئپتئ، ءبئر قئزئمنئث «نةگة قوجاعا ءتيدئث؟» دةپ جئلاعانئ بار. ول شاقتا ءبئزدئ «دؤانا قوجا» دةپ ءبئر ةلسئز-جةرسئز، كةم جذرتشا كةمسئتةتئن.
«ءموردئ استانانئث باس مةشئتئ دة سذراتئپ جاتئر»
- اپا، بئزگة ةندئ وسئ نارئمبةتوأتار اؤلةتئنئث اتادان بالاعا ميراس بولئپ، كوزدئث قاراشئعئنداي ساقتالئپ جةتكةن جادئگةرئ، قاسيةتتئ ءمور تؤرالئ ايتئپ بةرسةثئز. اؤليةلةردئث كوزئندةي دذنية ايةل دة بولساثئز، باسقا ةمةس، ءسئزدئث قولئثئزعا قالاي ءتذستئ؟
- مةن بذل شاثئراققا كةلئن بولئپ تذسكةننةن 5 جئل وتكةننةن كةيئن باباحان اتام 2 قذران كئتاپپةن بئرگة وسئ ءمورئن قولعا بةرئپ: «ةشكئمگة بةرمة، قئزئلدار ءبارئن قذرتادئ»، - دةدئ. جولداسئما اماناتتاماعانئ، ونئث وكئمةتتئث جذمئسئن اتقاراتئندئعئنا سةنئمسئزدئك بئلدئرگةنئنةن تؤئنداسا كةرةك.
- جذرت بذل ءموردئث قاسيةتئ ةرةكشة دةيدئ. «جولئث وثعارئلادئ، كةلةشةكتة اسئعئث الشئسئنان تذسةتئن بولادئ» دةسةدئ. ءوزئثئزدئث يةلئك ةتكةن عذمئرئثئزدا ءموردئث قانداي دا ءبئر قاسيةتئنة كؤا بولا الدئثئز با؟
- ونداي جولئ وثعارئلئپ كةتئپ جاتقاندار كوپ. كوبئسئ «اپا، ءسئزدئث باتاثئزدان كةيئن تاسئم ورگة دومالاي باستادئ» دةپ راحمةتئن ايتئپ، كةلئپ جاتادئ. پاتشامئزدئث قئزئ داريعادان باستاپ، بئرنةشة بةلگئلئ ازاماتقا دةيئن الدئمنان وتكةن. كذنئ كةشة ءبئر بالا كةلئپ «ءسئزدئث ارقاثئزدا جولئم وثعارئلا باستادئ، شئعئس قازاقستاندا بةلدئ قئزمةتكة تذردئم» دةپ، قازاقئ ويؤمةن كومكةرئلگةن مورئمة سونداي شاپ-شاق ادةمئ قاپ سئيلاپ كةتتئ. ولاردئث قايسئ ءبئرئن ايتا بةرةرسئث. ءبارئ وسئ ءموردئث قاسيةتئ دة...
- ةستة قالارلئقتاي ءبئر كةرةمةتئن ايتساثئز...
- كةرةمةت دةؤگة ارتئعئراق بولار. باياعئدا ءبئر قئزئقتئث بولعانئ بار. 1969 - جئلدئث قئسئ قاتتئ بولئپ، سؤ تاسقئنئنا ذلاستئ. ءبئزدئث ءذي ول كةزدة ارئس وزةنئنئث جاعاسئندا ةدئ. شاثئراعئمئزدئ سؤ الاتئن حالگة جةتتئ. ساقشئلار (ميليسيا) كوپ ادامدئ قاؤئپسئز جةرگة الئپ كةتئپ جاتقاندا، مةنئ قوسقاندا مانزؤرا دةگةن اپا ةكةؤمئز عانا سول ماثدا اينالشئقتاپ كةشكة دةيئن جذردئك. مئليسالاردئث ءبئرئ تذرتئنةكتةگةن ءبئزدئ كورئپ: «التئن كومدئث بة، اقشاث بار ما؟» - دةپ زئركئلدةپ قؤدئ. ءجذرئسئمئزدئث ءمانئ جايدان جاي ةمةس، ذيدة، جذكتئث استئندا كيئكتئث تةرئسئنة وراتئپ باباحان اتا كومدئرگةن وسئ قازئرگئ قولئمداعئ ءمور بولاتئن. سودان الئبةك ماسانوأ دةگةن اؤئلداسئمئز «قايت، بالةگة قالاسئث» دةپ الئپ كةتتئ. قذدايدئث قذدئرةتئ، ةرتةثئنة ول جةرگة قايتا بارساق، سول ايماقتاعئ 500 ذيدةن سؤ الماعان، قذلاماعان جالعئز ءبئزدئث ءذي عانا. قالعاندارئ بئت-شئت، جةرمةن-جةكسةن بولعان. كةيئن ةستئدئك، وبكومنئث حاتشئسئ تاشةنوأ أةرتولةتپةن ذشئپ بارا جاتئپ، سؤعا جاؤلانعان الئپ كةثئستئكتةگئ قالقايعان جالعئز تامدئ كورئپ، تاث قالئپ: «مئناؤ نة؟» دةپتئ. جانئنداعئلار: «بذل جةرگة ءبئر قوجا كئتاپ كومگةن» دةيدئ. ءسويتئپ، جوعارئداعئ باسشئلاردئث پارمةنئمةن ءبئرئنشئ ءبئزدئث اؤلةتتئث شاثئراعئ ةلدةن بذرئن كوتةرئلئپ، وسئ اؤماقتا ءبئرئنشئ رةت شيپئرمةن شاتئرلاندئ.
- اپا، ءسئز بذل ءموردئ كورئنگةنگة باسئپ بةرة بةرمةيتئن كورئنةسئز. مذنئث سئرئ نةدة؟
- ةندئ شة؟!. ارئستانباب باسئندا قالقايئپ ارةث جذرگةن كةمپئردئ ءبئر سوعئپ، الئپ كةتسة نة ئستةي الامئن. ونسئز دا «قالاعانئثدئ بةرةيئك، ءموردئ بةر» دةپ جذرگةندةر جةتةدئ. ءتئپتئ، استاناداعئ باس مةشئتكة دة سذراتئپ جاتئر. مةن بذعان دةيئن تالاي دذنيةنئ مذراجايعا تاپسئردئم. «زةرتتةيمئن، قارايمئن» دةپ الداپ الئپ كةتكةندةر دة بارشئلئق. قالعانئ: وسئ ءمور مةن ةكئ قذران كئتاپ، سوسئن ءبئر اساتاياق. سونداي-اق، ارئستانباب عيماراتئنئث 1911 - جئلعئ سئزبا جوسپارئ دا بئزدة ساقتاؤلئ. جالپئ، ءموردئ، پةيسةمبئ، جذما كذندةرئ عانا باسامئز. باسقاندا دا دارةتپةن. انشةيئن كذندةرئ باسسا، جاقسئ تذسپةيدئ. بار قذپيامئز وسئ.
«ذلكةندةر «كةپتةر بذلكئلدةدئ مة؟» دةپ سذراساتئن»
- وتئراردئث تاريحئ ارئستانباب كةسةنةسئمةن تئكةلةي بايلانئستئ. ةسكئنئث كوزئسئز، اؤليةلةرگة قاتئستئ جاستئق شاعئثئزدان ءبئر ةستةلئك ايتا كةتسةثئز.
- ول كةزدة اؤلية كةسةنةسئ ماثئندا تةرةث جةركةپة بار ةدئ. ءاربئر 10-15 كذندة سول جةرگة جان-جاقتان حالئق اعئلادئ دا تذرادئ. كةثةستئث قئلئشئنان قان تامئپ تذرعان قئسئلتاياث شاق. ءبئز سةكئلدئ كوكورئم جاستاردئ اينالا شةثبةرلةي قاراؤئل قويعئزئپ بارئپ قانا ذلكةندةر جاعئ زئكئرگة كئرئسةتئن. ةسئمدة قالعانئ: سوناؤ تذركئستاننان شاهئسلام دةگةن مولدامةن شةرئمبةت ءئنئسئ ايتقوجالار كةلةتئن. سذلةيمةن داموللا، ءالئم داموللا، جولداس قارئ، ءذباي دةگةندةرئ بار ةدئ. ءبارئ جيئلئپ بولعاسئن «لا يلاها يللاللا، گاؤهي تاؤهي هايروللا، حاسبي راببي جالاللا» دةپ، ايقايلاپ باستارئن ةكئ جاققا شذلعئپ، «هؤ، هؤ، حاي» دةپ شؤلاساتئن. ءراسئم بئتكةسئن ءبئر-بئرئنةن: «كةپتةر بذلكئلدةدئ مة؟، بودةنة بذلكئلدةدئ مة؟» دةپ سذرايدئ. «بذلكئلدةدئ» دةگةنئنة: «جةتئلدئث» دةپ، ءماز بولئپ، سئرتقا شئعاراتئن. وندا ءالئ بالامئز، «بذلكئلدةدئ» دةپ جذرةكتئث لذپ-لذپ ةتئپ ءبئلئنؤئن ايتاتئنئن قايدان بئلةيئك. «بذلكئلدةمةدئ» دةگةنئنة قذدايئم ساقتا، قاهارلانئپ: «و نادان، نادان!» دةپ ذرئساتئن. وسئلايشا سول ءتذنئ-اق تاث اتپاي، سئبدئرئن دا سةزدئرمةي، ةشتةثة بولماعانداي جان-جاققا بئتئراپ، اركئم ءوز جونئمةن كةتةتئن. كةيئن سول ذلكةندةردئث كوزئنئث كةتئسئمةن بذل ءذردئس توقتاپ قالدئ عوي.
-ةگةمةندئك العانعا دةيئن ارئستانباب كةسةنةسئ كذتؤسئز بولعانئ ءمالئم. اؤلية شئراقشئلارئنئث ذرپاعئ رةتئندة سئزدةر سول كةزدة نة ئستةدئثئزدةر؟
- ءبئز شالئمئز ةكةؤئمئز العاش كةسةنةنئث ةسئگئن اشئپ، باسئنا كيئز ءذي تئكتئك. قذرئلئسقا قاراپ، باس-كوز بولؤعا تئرئستئق. قازئر عوي، ول جةرگة قوجايئن دا كوپ. سولاردئث ةشقايسئسئ دا اؤليةنئث باسئن ءبئزدئث العاش قولعا العانئمئزدئ مويئنداعئلارئ كةلمةيدئ.
«2000 جئلدان ءارئ قاراي مذسئلماندئق كئرةدئ»
- باباحان قارئ جونئندة بئرةر اؤئز ءسوز ايتا كةتسةثئز. ويتكةنئ ول ادام تؤرالئ اثئز كوپ ةكةن...
- ول كئسئ قارئ (قاري - قذراندئ جاتقا وقؤشئ، -- اأت.) بولعان. ءبئزدئ ئلعي دا پارتياعا كئرمةؤگة ؤاعئزدايتئن. «پارتياعا كئرسةث كاپئرسئث، ويتكةنئ وعان «قذداي جوق» دةپ كئرةسئث» دةپ ةسكةرتئپ وتئراتئن. باباحان اتا مةككةگة بارعان. كةزئندة سوأةتتةن قاشئپ، وزبةكستاندا ءبئر قاپ كئتاپ كومئپ كةتكةن ةكةن. ول دا سول كذيئ تابئلمادئ. سوندا تروسكيدةن قاشئپ بارا جاتئپ وسئ ءموردئ كومدئرگةن ءوزئ ةدئ.
- وسئ جةرگئلئكتئ ةل اؤزئندا باباحان قارئ ايتئپ كةتئپتئ دةگةن ءسوز ةستئدئك. سونئ ءوز اؤزئثئزدان ةستئسةك.
- باباحان اتام ايتاتئن: «شاريعاتئم جةتئم قالئپ بارادئ. ارعئن قئزئسئث، ذعئپ ال. 2000 - جئلعا شةيئن ءوزئمئزدئث مذسئلمان تارتئسادئ. 2000 - جئلدان ءارئ قاراي مذسئلمان ءدئنئ كئرةدئ.
مذسئلمانشئلئق جاقسئ كةلة جاتئر. ادام-اتادان ارتئق ءبئر عالئم تؤدئ. الايدا، ءبئزدئث قازاق ءار دئنگة كئرةدئ. ورئس كئرمةيدئ، بئزدةن كئرةدئ. سونداي زامان كةلةدئ. ءتاؤئپ، كورئپكةل كوبةيةدئ. ءبئراق قذدايدئث سذيگةنئ عانا وسئ ءبئزدئث مذحاممةد پايعامبار جولئن تاثدايدئ. «كاپئر تارتسا، مومئن ارالاس، مومئن تارتسا، كاپئر ارالاس، وقتاؤ-تاقتاي جيئلدئ، نان شايام عانيبةت» دةيتئن. «كاپئرئ دة، مومئنئ دا وزئمئزدةن بولادئ»، - دةيتئن. مةن سونداعئ «ذلكةن عالئم» دةگةنئ وسئ ءوزئمئزدئث پاتشامئز نذرسذلتان نازاربايةأ پا دةيمئن، كئم بئلةدئ؟! ايتةؤئر زامان استة-استة تذزةلئپ كةلةدئ ةمةس پة؟!
انئقتاما: ءموردئث ديامةترئ - 11،5 س م. اعاشتان جاسالعان. بذل ءمور زياراتشئلارعا تذمار رةتئندة باسئلئپ بةرئپ وتئرعان. ءمور ورتاسئندا: «سذلتان قوجا احمةت ياساؤي»، اينالاسئنداعئ جاپئراقتارعا وثعا قاراي رةتئمةن:
شايقئ احمةت راأاندة
شايقئ احمةت جامي
شايقئ احمةت مارجان
شايقئ احمةت كابير
شايقئ احمةت اركام
شايقئ احمةت ساححاك
شايقئ احمةت حارب
شايقئ احمةت ... (تولئق وقئلمايدئ)
شايقئ احمةت مارسال».
دةگةن سوزدةر جازئلعان (اؤدارعان: لةنينگرادتئق عالئم - ا.يأانوأ). بذل ازئرةت سذلتاننئث ةسئمئ جازئلعان كونة مورلةردئث ئشئندة بئزگة جةتكةن جالعئز ذلگئسئ («ارئستانباب» كئتاپشاسئنان، 11- بةت، الماتئ «دةمةؤ» 1992 ج).
اثگئمةلةسكةن ابئلاي مامئرايحان
دةرةككوزئ: baq.kz سايتئ