قازاقتئث جارتئسئن جالماعان اشتئق پةن جذت قالاي ذيئمداستئرئلعان ةدئ؟
استانا. 1- ناؤرئز. قازاقپارات - وتكةن عاسئر باسئ ذلتقا سئن دذرمةكتئ وقيعالارئمةن باستالعانئ تاريحقا ايان. بئرةؤئ ذلئ دةپرةسسيانئث اؤئر ناؤقاسئنان ايئعا الماي، ةندئ ءبئرئ ةلدئ كئم بيلةؤئ كةرةگئن تالاس-تارتئسقا سالئپ وتئرعانئندا عاسئرلار بويئ كوشپةلئ تئرلئگئنةن اجئراماعان قازاق سوقئر ساياساتتئث كةسئرئنةن قولداعئ بار مالئنان ايئرئلئپ، موينئنا الا دوربا ءئلئپ، ءتئرئ قالعانئ ةل جاعالاپ، ولگةنئ كومؤسئز قالعان ةدئ.
ءبئر قازاق قئزئل مةن اق، باي مةن كةدةي، تورة مةن قارا، وقئعان جانة نادان بولئپ ءبولئنئپ، ءبئر-بئرئنة قئزئل قئرعئن سالعاندا بارلئعئ بئردةي جةثئلئستئث اششئ ءدامئن تاتادئ دةپ كئم ويلاعان؟ ولاردئث اشتئق دةپ اتالاتئن الاپات جذتقا، قئزئل قئرعئن - «ستاليندئك-گولوششةكيندئك» زذلماتقا، ءتذرلئ دذنيةجذزئلئك سوعئستارعا، قالا بةردئ، ةل ئشئندةگئ قئرعئنعا بةرگةن تولةؤئ - ءوز قانئ. سذراؤئ بولماعان.
«كةلةر جئلئ سذيةكتةرئث قايدا شاشئلئپ قالعانئن بئلمةسسئثدةر»، - دةپ، جئل بذرئن ءوز جانازاسئن شئعارتقان ابئز ءماشهذر ءجذسئپ كوپةيةأ بةكةر قاؤئپتةنبةپتئ. ءتئرئ پةندةنئث كوز جذمار ءساتئن وزگة ءتئرئ ولئككة قذزعئنشا كذزةتتئرگةن ول جئلداردئث اؤئرتپالئعئ قازاقتئث جانئنا اؤئر جارا سالعانئن زةرتتةپ، زةردةلةپ، سول جارانئ سئلاپ-سئيپاپ ةمدةؤگة دة مذرشا بةرگئزبةگةنئ جانة بار. «مالئم - جانئمنئث، جانئم - ارئمنئث ساداعاسئ» دةپ بئلگةن قازاق مالئنان ايئرئلعاننان سوثعئ ؤاقئتتا كذللئ دذنيةتانئمئن، قازاقئ پايئمئ مةن تابيعاتئن جوعالتئپ الا جازداعان جوق پا ةدئ؟
1920- جئلدارداعئ اشارشئلئق تاقئرئبئنا ايانباي قالام سئلتةگةن بةيئمبةت مايليننئث كةيئپكةرلةرئنئث جانئنا ذثئلسةثئز، ازا بويئثئز قازا بولادئ: قئستان اكة-شةشةمدئ امان وتكئزةتئن بولدئ دةپ، الپئستاعئ شالعا قالئثسئز كةتةتئن ون التئداعئ دامةش، استا-توك داستارقان جايئلاتئن ايت كذنئ قذرباندئققا شالئنعان مالدئث ةث بولماسا قارا قانئن دا تالعاجاؤ ةتة الماي كوز جذمعان «تئلةؤلةرئ دذرئس» باكةن مةن زةينةپ، الةمدةگئ ةث قيماس قوس جاقئنئ - بايئ مةن بالاسئن تاستاپ، اشتئقتئث ازابئنان وزگة بئرةؤدئث ةسئگئن پانالاعان، كةيئن ونئسئن قور كورئپ، ةكئ كةسةك ةتتئ پئسئرئپ قوينئنا تئعئپ الئپ، ذيئنة قاشئپ كةلة جاتقان كوثئلئ الاث كذلپاش... ولاردئث زارئ، مذثئ، قايعئسئ، ءبئر ءتئلئم ءنار تاپقانداعئ قؤانئشئ... كوزئثة جاس ذيئرةدئ، تذلا بويئث تذرشئگةدئ...
ذلئ جذت تاقئرئبئن قازاق قالامگةرلةرئ ءبئرشاما كوتةردئ، قوزعادئ. سويتة تذرا، سول زامان زذلماتتارئ سالعان جارانئث بةتئ كذلدئرةپ تذرعانداي كورئنةدئ كةيدة. بالكئم، جالپئ ذلتتئق تراگةديانئ، كذللئ قازاقتئ زار ةثئرةتكةن الاپات قايعئنئ ءالئ كذنگة جئلئكتةپ، جئكتةي الماعانئمئزدان با ةكةن؟ ولاي دةيئن دةسةك، سول زامان ايعاقتارئ تاريح، ادةبيةت سةكئلدئ سالالاردان ءذن قاتئپ-اق ءجذر عوي.
مذمكئن، سول زامانداعئ الاپات جذتتئث كةسئرئنةن قانشاما ادام، ةل قئرئلعانئن ذمئتئپ كةتةتئنئمئزدةن شئعار؟ ذلئ جذت - جةكة ادامنئث قايعئسئ ةمةس، كذللئ قازاق بالاسئنئث، وسئ دالانئث ءسولئن سورئپ، ءنارئن ةمگةن كذللئ حالئقتئث تراگةدياسئ. ءبذتئن ةل قئرئلعان سول زاماننئث اششئ ساباقتارئن جةتة تذسئندئرةتئن، بولاشاقتا (قذداي بةتئن ءارئ قئلسئن) الدئن-الاتئن ذلكةن جذمئستار جذرگئزئلةتئنئنة بةك سةنگةن كوثئلمةن، 1931-32- جئلدارداعئ اشتئقتئث سةبةبئ مةن سالدارئ جايلئ ماتةريالدار لةگئن ذسئنئپ وتئرمئز.
* * *
مذحتاربةك كارئموأ، سةمةي مةملةكةتتئك پةداگوگيكالئق ينستيتؤتئنئث تاريحي جانة الةؤمةتتئك-ساياسي زةرتتةؤلةر عئلئمي ورتالئعئنئث ديرةكتورئ، تاريح عئلئمدارئنئث كانديداتئ، پروفةسسور
ةشكئم ذمئتؤعا ءتيئس ةمةس
قازئرگئ كةزدة 1932-1933- جئلدارداعئ اشارشئلئقتئ قازاق حالقئن جويؤ ءذشئن ادةيئ ئستةلگةن شارا رةتئندة ايتؤشئلار دا، جازؤشئلار دا از ةمةس. ال ونئث شئندئعئن 70 جئلدان اسا ؤاقئت بويئ بيلئكتئث باسئندا بولعان كوممؤنيستئك پارتيا كوسةمدةرئنئث، سوناؤ كةثةستئك بيلئك ورناي باستاعان جانة ودان كةيئنگئ كةزةثدةردة ذستانعان اگرارلئق ساياساتئنان ئزدةؤ كةرةك.
لةنين جانة ونئث سةرئكتةرئنئث ءاؤ باستان-اق رةسةي شارؤالارئن ذجئمداستئرؤ - سةلونئ ورتاعاسئرلئق مةشةؤلئكتةن الئپ شئعؤدئث بئردةن-ءبئر جولئ دةپ ةسةپتةگةنئ بةلگئلئ.
شارؤالاردئ قئسئمعا الؤ 1928- جئلعئ كؤلاكتاردئ تاركئلةؤدةن الدةقايدا بذرئن باستالدئ. بذكئل ةلدة 1925- جئلدان باستالعان يندؤستريالاندئرؤدئ ئسكة اسئرؤدئث ذلكةن قذرباندئعئنا شارؤالار شالئندئ. ذلكةن قذرئلئستاردئ سالؤ ءذشئن وراسان زور ادام كذشئ جانة ازئق-تذلئك رةسؤرستارئ كةرةك بولدئ. اؤئل شارؤاشئلئق ونئمدةرئن ول كةزدة تةك شارؤا عانا بةرةتئن. سوندئقتان، ازئق-تذلئك شارؤادان الئندئ. ول ءذشئن ولارعا تولئپ جاتقان ذستةمة سالئقتار سالئنئپ، «ةندئ اياعئمئزدان تذرا باستادئق-اؤ» دةگةن ولاردئ اسا قيئن جاعدايعا دؤشار ةتتئ. 1986- جئلئ كانديداتتئق ديسسةرتاسياعا ماتةريال جيناپ جذرگةندة پاألودار وبكومئنئث پارتيا ارحيأئندة قذجاتتاردئ اراب جازؤئنان بذگئنگئ جازؤعا اؤدارئپ بةرئپ وتئرعان، ءتذبئ قارقارالئلئق قئزمةتكةر اقساقالمةن تانئستئم. ول كئسئ بئردة ذجئمداستئرؤ تؤرالئ اثگئمةگة كوشئپ: «مةنئث اكةمنئث قولئندا ءبئراز مالئ بولدئ. اؤئلدئق كةثةس ةگئن سالمايتئن بئزدةردةن ءتيئستئ سالئعئن العاننان كةيئن، ون كذن وتپةي جاتئپ، قايتا سالئق سالاتئن. وسئنداي ذستةمة سالئقتئ سالؤ ءبئر مةزگئلدئك ؤاقئتتئث ئشئندة الدةنةشة قايتالاندئ. اكةم، ءبئراز مالئن الئپ، جةر تذبئندةگئ سةمةيگة بازارعا اپارئپ ساتئپ، اقشاسئنا استئق الاتئن، نة بئردةن استئققا ايئرباستايتئن. ءسويتئپ، قولداعئ مالدئ وكئمةت ذجئمداستئرماي-اق بئتئرگةن بولاتئن»، - دةدئ.
1927- جئلعئ استئق دايئنداؤ ناؤقانئنئث ورئندالماي قالؤئ وسئ كةزدة بذتئندةي جةكة بيلةؤشئگة اينالعان ستالينگة اؤئل شارؤاشئلئعئنا قاتئستئ توتةنشة شارالاردئ ئسكة اسئرؤعا نةگئز بولدئ. ستالين وسئ ناؤقاننئث ورئندالماؤئن تئكةلةي جةكة شارؤالاردان، ونئث ئشئندة، سول كةزدة جاثا ةكونوميكالئق ساياساتتئث ارقاسئندا ءبئرشاما سانئ كوبةيگةن كؤلاكتاردان كوردئ. ونئث بذل ويئن سول جئلئ ماسكةؤگة كةلگةن اعئلشئن شاحتةرلارئ كاسئپوداعئنئث دةلةگاسياسئنا: «بئزدة سوسياليزم كذننةن كذنگة نئعايؤدا، ءبئراق ءبئز بيئل استئق ناؤقانئن ورئنداي المادئق، وعان كةسئرئن تيگئزگةن كؤلاكتار»، - دةگةنئنةن انئق اثعاراسئز. بذل جاعداي وكئمةتتئث شارؤالارعا دةگةن ساياساتئن ودان سايئن قاتاثداتؤعا يتةرمةلةدئ.
كوپ ذزاماي كؤلاكتاردئ جاپپاي تاركئلةؤ باستالدئ. بذنئ ئسكة اسئرؤ ارقئلئ، وكئمةت ةرتةثگئ كذنئ شارؤالاردئ جاپپاي ذجئمداستئرؤعا كوشكةندة، نارازئلئق تؤعاندا سولاردئ باستاپ شئعاتئن بئردةن-ءبئر توپ - باي-كؤلاكتاردئ جويؤدئ كوزدةدئ. بذل ساياسات قازاقستاندا 1928- جئلعئ 27- تامئزدا قابئلدانعان «اسا ءئرئ باي شارؤاشئلئقتارئ مةن جارتئلاي فةودالداردئ كامپةسكةلةؤ جانة جةر اؤدارؤ تؤرالئ» دةكرةت نةگئزئندة ئسكة اسئرئلدئ. وسئ دةكرةتكة سايكةس قازاقستاندا 700 گة جؤئق اؤقاتتئ شارؤاشئلئقتار تاركئلةندئ. سول كةزدةگئ سةمةي وكرؤگئنئث باي-كؤلاكتارئ سئرداريا وكرؤگئنا، ال، ءذرجار، ماقانشئ جةرئ كئرگةن جةتئسؤ وكرؤگئنئث باي-كؤلاكتارئ اقمولا وكرؤگئنا جةر اؤدارئلدئ. ءسويتئپ، قازاق حالقئنئث باسئنا زذلمات اكةلگةن ذلئ سذرگئن باستالدئ.
2009 - جئلئ موثعوليانئث بايان-ولگةي ايماعئنا بارعاندا موثعوليانئث مةملةكةت جانة قوعام قايراتكةرئ بولعان قذرمةتبةك بايتازا ذلئنئث جذبايئ ءاديا بايقان قئزئن جولئقتئردئق. ول كئسئ ءوز وتباسئنئث 1929- جئلئ تاركئلةؤگة ذشئراعانئن، اكةسئ بايقان مةن ذلكةن اكةسئ سذيگةننئث قئتاي جةرئنة ءوتئپ كةتكةنئن، اجةسئن، اناسئن جانة ةكئ قئزئمةن كذرشئمنةن ارئسقا جةر اؤدارعاندارئن، تةك م.ي.كالينينگة ارنايئ حات جازعاننان كةيئن، 1934 - جئلئ ةلگة ورالعاندارئن، وندا كوپ تذراقتاماي، شةشةسئ ءتئرئ قالعان ءبئر قئزئن ارقالاپ، قئتاي وتكةنئن، وندا دا تذراقتاي الماي موثعولياعا اسقاندارئن ايتقان ةدئ. ول كئسئ ايتقان اثگئمةدةن ءبئزدئث حالئقتئث باسئنا تذسكةن زوبالاثدئ، تالاي كورگةن قورلئقتارئن كوز الدئثا كةلتئرةسئث. ءبئر قئزئعئ، وسئ وتباسئعا قاتئستئ قذجاتتاردئ سةمةي قالاسئنداعئ شئعئس قازاقستان وبلئسئ قازئرگئ زامان تاريحئن قذجاتتاندئرؤ ورتالئعئندا ارنايئ قوردان شئپ-شئرعاسئ شئقپاعان كذيدة تاپتئق.
1928- جئلدان باستالعان ادئلةتسئز قئسئمعا قارسئ حالئق نارازئلئعئ قازاقستاننئث شئعئس وثئرئندة دة كةث ةتةك العان. ماسةلةن، 1928- جئلدئث وزئندة عانا تارباعاتايدئث اقسؤات وثئرئندة وكئمةتتئث سولاقاي ساياساتئنا قارسئ حالئقتئث بةيسةنبايةأ تولةؤباي، ماقاجانوأ مامئربةك، ماقئباي مةن راحمةت باستاعان بئرنةشة كوتةرئلئستةرئ مةن قوزعالئستارئ بولئپ ءوتتئ. باندئ دةپ ات تاعئلعان وسئ كوتةرئلئستةر اياؤسئز باسئپ-جانشئلدئ. حالئق نارازئلئعئنئث شئرقاؤ شةگئ 1931- جئلئ بولدئ. شئعئس قازاقستان ايماعئنئث بارلئق وثئرلةرئندة دةرلئك كوتةرئلئستةر بولئپ ءوتتئ. سولاردئث ئشئندة ابئرالئ، شذبارتاؤ جانة شئثعئستاؤ كوتةرئلئستةرئ رةسمي تاريحقا ةنگةن. وقئرمان شئثعئستاؤ كوتةرئلئسئ بارئسئندا قازاقتئث دانئشپان پةرزةنتئ شاكارئمنئث دة قازا تاپقانئن بئلةدئ.
حالئققا جاسالعان قئسئم مةن ويرانعا قارسئ ذلكةن كوتةرئلئستئث 1931- جئلئ كذزدة بذگئنگئ تارباعاتاي اؤدانئنئث اقسؤات وثئرئندة بولعانئن بئرةؤ بئلسة دة، بئرةؤ بئلمةيدئ. كةزئندة وسئ كوتةرئلئسكة قاتئستئ وقيعا «الاق شاتقالئندا» دةگةن اتپةن «قازاقستان چةكيستةرئ» كئتابئندا ايتئلعان. بذل كوتةرئلئستئ مئنةزئ، قابئلةتئ امانگةلدئ رةؤةشتئ، سول كةزدة پايعامبار جاسئنا كةلئپ قالعان سئدئق باتئر سةگئزباي ذلئ باستاپ شئقتئ. ناتيجةسئندة، الاق دةگةن جةردة كوكپةكتئ گ پ ؤ-نئث ناچالنيگئ كليؤكين باستاعان وترياد تالقاندالعان. ءبئراق، وكئمةت كوتةرئلئسشئلةردئ دة اياماعان. اياگوز، كوكپةكتئ، اقسؤات اؤداندارئنئث جاقئن وثئرلةرئنةن جينالعان مئثداعان ادام قئتايعا ءوتؤ ءذشئن مةملةكةتتئك شةكاراعا قاراي بةت العان. ولاردئ تارباعاتايدئث ئشئندةگئ حاباراسؤ دةگةن قئتاي شةكاراسئنا جاقئن جةردة زايساننان كةلگةن جازالاؤشئ اسكةر كذتئپ جاتقان. جازالاؤشئلار بوسقئنداردئث كوشئن بئرنةشة شاقئرئم بولاتئن ذزئن سايدئث ئشئنة كئرگئزئپ، كوشتئث الدئ اسؤدئث قايقاثئنا جةتكةندة پؤلةمةتتةرمةن قئرعئندئ سالعان. سونئ كوزئمةن كورگةندةر ءبئزدئث ةلدة ةرتةدة كوپ ةدئ. «سول جولئ مئثداعان ادام وققا ذشقان شئعار، ونئ كئم ساناپتئ»، - دةپ سولار ايتئپ وتئراتئن.
مةنئث نةمةرة تؤئسئم، سةگئزباي ذلئ ةسةنباي دةگةن اتامئزدئث بايبئشةسئ ناقيا: «وق قارشا بوراپ كةتكةندة، نة بولعانئن بئلمةي قالدئق. ادامدار اتتان ذشئپ، نة ات-ماتئمةن، تذيةسئمةن قذلاپ جاتتئ. جان-جاقتئث ءبارئ ؤ-شؤ. ول كةزدة جاسئم جيئرما بةستة ةدئ، الدئمدا بةس جاسار ذلئم وتئرعان، وق كةلئپ ونئث توبةسئن جذلئپ كةتتئ، بالانئ ةرئكسئز جةرگة تاستاي بةردئم»، - دةپ، ايتئپ وتئرؤشئ ةدئ. قولعا تذسكةندةردئ سولداتتار ايداپ كةلة جاتئپ، ةرمةك قئلئپ، اتئپ وتئرئپتئ. تذيةنئث ذستئندةگئ ادامدئ اتئپ قالسا، ول توثقالاث اسئپ، قذلايتئن بولعان. سوعان ءماز بولاتئن كورئنةدئ. كةيدة، ايداپ كةلة جاتقانداردئ توقتاتئپ، ةركةكتةردئ شئعارئپ، اتئپ وتئرئپتئ. سولاردئث بئرئندة ةگئز تؤعان اعايئندئ ةكئ شالدئث بئرةؤئن شئعارئپ اتپاقشئ بولعاندا، ةكئنشئسئ دة ونئ قذشاقتاپ، اتساث بئرگة ات دةپتئ. جةندةتتةر ةكةؤئنة ءبئر وق جذمساعان كورئنةدئ. سول جولئ ورتاعا مذباراك دةگةن مذعالئم جئگئتتئ دة اتپاققا سذيرةپ شئعارئپتئ. ونئث جاس كةلئنشةگئ «اتساثدار، بئرگة اتئثدار» دةپ، كذيةؤئن تاس قئپ قذشاقتاپ تذرئپ الئپتئ. سذيرةلةپ اجئراتا الماعان سوث، ولاردئ دا بئرگة اتئپتئ. بذل جاعداي ءبئر عانا اقسؤات وثئرئندة بولعانئمةن، بذكئل قازاق جةرئندة ورئن العان، تئلسئم دذنيةگة اتاؤسئز كةتكةن، جذرةگئثدئ سئزداتاتئن كوپ وقيعالاردئث ءبئرئ عانا.
وسئ كوتةرئلئستةردةن كةيئن 1932-1933 - جئلداردئ قامتئعان، قازاق حالقئنئث ذشتةن ءبئرئن قئرئپ سالعان الاپات اشتئق باستالدئ. ءبئز زامان اقئردان قالعاندارمئز دةپ، وزئمئزدةن بذرئنعئ ذلكةندةردئث ايتئپ وتئرعاندارئن ةستيتئنبئز. ءبئزدئث سةمةي وثئرئندة اشتئقتئث سذراپئل بولعانئ ءالئ كذنگة دةيئن ةلدئث ةسئندة. ةسئ شئققان جذرت ءبئرئ سةمةيگة، ءبئرئ قازاق ءئش جاق دةپ اتاعان سئبئرگة، ءبئرئ جةتئسؤعا، ودان ءارئ قئرعئزدارعا، وزبةكستانعا جان ساؤعالاپ كةتؤگة ءماجبذر بولعان. قئتايمةن جاپسارلاس اؤدانداردئث حالقئنئث ءتئرئ قالعاندارئ سول ةلگة بارئپ، جان ساقتاؤعا تئرئستئ. ول جاققا بارعاندا دا تالاي تةپةرئشتئ كورگةندةرئن ةلدئث ساراث دا بولسا، ايتقاندارئنان ةستيتئنبئز. وسئ جةردة ءبئر مئسال كةلتئرةيئن. مةنئث بالا كةزئمدة اكةمنئث اعاسئ التايدئث قولئندا تذراتئن، بئزبةن نةمةرة بولاتئن قاسةن دةگةن اتامئز بولؤشئ ةدئ. ول كئسئ وتباسئ جوق، جالعئز باستئ ادام بولاتئن. كوپ ةشكئممةن شةشئلئپ سويلةسة بةرمةيتئن جان ةدئ. ونئ بئلةتئندةر جاسئندا ونئث كوثئلدئ، سةرگةك بولعانئن ايتاتئن. كةيئن، ةس بئلة كةلة سول ادامنئث باسئنداعئ قاسئرةتئن ءبئلدئم.
ءبئزدئث قاسةن اتامئز دا 1932- جئلئ باس ساؤعالاپ، ايةلئ جانة كئشكةنة زامانبةك دةگةن بالاسئن الئپ، قئتايدئث دوربئلجئنئنة ءوتئپتئ. بارعاندا ولاردئ كذتئپ تذرعان ةشكئم جوق. بذلار قاتتئ جوقشئلئققا تاپ بولادئ. سوندا، ءبئزدئث قاسةن اعامئز بئرةؤ-مئرةؤ جالدامالئ جذمئسقا الار ما ةكةن دةپ، ازاننان جذمئس ئزدةپ كةتةدئ ةكةن. كةيدة بولئپ قالاتئن كورئنةدئ. كوبئنة، جذمئسسئز. ذيئندة جةيتئن تاماق تا جوق. ءبئر كذنئ وعان ايةلئ: «اشتان ءولتئرئپ العانشا، قاراعئمدئ بئرةؤگة بةرةيئك، كوشةنئث ارعئ باسئنداعئ باي ذيعئر بالام جوق، سةندةر بارئبئر ءولتئرئپ الاسئثدار، ودان دا ماعان بةرئثدةر دةپ ءجذر»، - دةيدئ. سوندا ءبئزدئث اعا تذرئپ: «قايتسةم دة جذمئس تابام، شئدا! بالامدئ ةشكئمگة بةرمة»، - دةپتئ. ةرتةثئندة، كةشكئسئن جذمئستان قايتئپ كةلسة، لاشئقتارئنداعئ ءبئر قاپ ذندئ، جارتئ قاپ بيدايدئ جانة تاندئر ناندئ كورةدئ. كورةدئ دة، مئنانئ قايدان العانسئث دةيدئ. ايةلئ بالانئ ذيعئرعا بةردئم، بارئبئر ءولئپ قالادئ عوي دةيدئ. سول جةردة ءوزئن-ءوزئ ذستاي الماعان قاسةن ايةلئن كةتپةنمةن ءبئر-اق ذرادئ. ايةلئ جان ءتاسئلئم ةتةدئ. ةسئن جيناعاندا ءوزئنئث نة ئستةگةنئن كورةدئ. جذگئرئپ جاثاعئ ذيعئرعا بارادئ. ولار ونئ مذلدةم جولاتپاي قويادئ. شاعئم ايتايئن دةسة، جةرگئلئكتئ وكئمةتتةن قورقادئ. اقئرئ، ول كئسئ قايتادان شةكارانئ اسئپ، ةلگة كةلةدئ. مةنئث بالا كةزئمدةگئ كورگةنئم، ادامنئث اؤئر تاعدئرئنان وزگةرگةن كةزئ ةكةن. ذنةمئ سول بالاسئن ايتا بةرةتئن.
ةستؤئمشة، 1963- جئلئ قايتئس بولعاندا دا بالاسئن ايتئپ جاتئپتئ. 1955- جئلئ قئتايدان ءبئزدئث ةلدئث ادامدارئ قايتا باستادئ. سوندا مةنئث اكةم سولاردان زامانبةكتئ سذراستئردئ. ولار ونئث دوربئلجئندة مة، الدة شاؤةشةكتة مة تذراتئنئن ايتقان. ول ءوزئن ذيعئردئث بالاسئمئن دةپ ءوسئپتئ. اكةم ونئث مةكةنجايئن ءبئلئپ، قئتايعا بئرنةشة رةت حات جازدئ. جاؤاپ بولمايتئن. اقئرئ، بئردة جاؤاپ كةلدئ. سوندا زامانبةك: «مةنئ بئرةؤگة نةگة بةردئثدةر، مةن سول كةزدة ءولئپ قالؤئم كةرةك ةدئ، بةرئپ جئبةرگةن وزدةرئث كئنالئسئثدةر. مةنئ مئنا كئسئلةر باسئمنان قذس ذشئرماي ءوسئردئ. سوندئقتان، مةنئث بئلةتئن اكةم دة، شةشةم دة وسئلار. ةندئ قايتئپ حات جازباثدار، مازالاماثدار»، - دةپ جاؤاپ قايتارئپتئ. مةنئث اكةم دة حات جازؤئن سونئمةن توقتاتقان ةدئ. قازئر مةن قئتايدان كةلةتئندةردةن سول زامانبةكتئ سذراپ ءجذرمئن.
1959- جئلئ حالئق ساناعئ بولعاندا ءوزئمئزدئث ةلدئث ءذشارال دةگةن جةرئندة (قازئرگئ اياگوز اؤدانئ، تارباعاتاي اؤئلئ) مةكتةپ ديرةكتورئ بولعان اكةم حالئق ساناقشئسئ بولئپ، ناؤرئز ايئنئث ئشئندة قئستاقتارداعئ ةلدئ ارالادئ. جانئندا سةگئز جاستاعئ مةن بولدئم جانة سئلامباي دةگةن جةزدةسئ بار ةدئ. كةيئننةن، ةسةيگةندة سول ساناقتئث ناتيجةسئن ادةيئ كورسةم، ءبئزدئث ذلتتئث رةسپؤبليكاداعئ ذلةسئ باردئ-جوقتئ 28،9 پايئزدئ قذراپتئ. وسئدان-اق، حالئقتئ جايپاپ وتكةن سذراپئلدئث اؤقئمئن بايقاؤعا بولاتئن سياقتئ.
* * *
أالةريي ميحايلوأ، اقئن-جازؤشئ، اؤدارماشئ،«ذلئ جذت جئلناماسئ» كئتابئنئث اأتورئ
ايتئلماي كةلگةن اقيقات
تراگةديا 30 جئلدارئ ورئن العانئمةن، ول تؤرالئ تةك سةكسةنئنشئ جئلدارئ عانا ايتا باستادئق. ونئث وزئندة ابايلاپ، اقئرئنداپ.
وسئ تاقئرئپقا ماتةريال ئزدةستئرگةنئمدة كوپتةگةن دةرةكتةردئث بذگؤلئ قالعانئن بايقادئم. قازاقتاردئث ةث اؤئر ازابئ، شامامةن 40 پايئز حالئقتئ باؤداي تذسئرگةن اشتئق تؤرالئ ةشقانداي كؤاگةرلةر ةشتةمة دةمةپتئ. بولماشئ عانا، جاناما تذردةگئ ةمةؤرئندةر بار. 1988-89- جئلدارئ باسئلئمئ ازداؤ قازاق باسپاسوزئندة بذل اؤئر قازا تؤرالئ تئكةلةي ايتئلعان بئرنةشة ةستةلئكتةردئث جارئق كورگةنئن ايتؤعا ءتيئسپئز. ونئث ئشئندة عابيت مذسئرةپوأپةن اثگئمةلةسكةن عافؤ قايئربةكوأتئث ةستةلئگئ دة بار ةدئ. 60 جئل بويئ بذل تاقئرئپتئ قوزعاؤعا تئيئم سالئندئ. الايدا اشتئقتئث ازابئن ءوز كوزئمةن كورگةن ءتئرئ كؤاگةرلةر ونئ عذمئرئندا ذمئتا قويسئن با؟! ولار تةك وتباسئ، وشاق قاسئندا، ونئث وزئندة سئبئرلاپ قانا، تارتقان اؤئر ازابئن سئر عئپ شةرتةتئن. كةثةستةر وداعئ قذلاعان كةزدة اشارشئلئق جايلئ اشئق ايتا باستادئق. ونئث وزئندة - كذللئ ةلدئث باسئنا تونگةن زذلماتتئث سةبةپ-سالدارلارئن ةمةس، جةكة باسئنان كةشكةن قايعئنئ.
بذل ذلتتئق ذلئ تراگةديا ةدئ.
ءبئر ادامنئث ءولئمئ - ذلكةن تراگةديا، ال مئثداعان، ون مئثداعان، ءجذز مئثداعان ادام ءولئم قذشسا شة؟
اؤئل تذرعئندارئ ءذشئن ذجئمداستئرؤدئ كذشتةپ، ةرةكشة زورلئقپةن ةنگئزؤ ك س ر و-نئث 10 ميلليون ادامئن ومئردةن اكةتتئ - بذل دةرةكتئ ستاليننئث ءوزئ ايتقان. قازا تاپقاندار اؤئلشارؤالئعئنئث، مال شارؤاشئلئعئنئث، وسئمدئك ءوسئرؤدئث بئلگئرلةرئ، ياعني شاؤارشئلئقتئث ةث بئلئكتئ ادامدارئ. ك س ر و حالئقتارئنئث ئشئندة قازاقتار وزگةلةردةن كوبئرةك قيئنشئلئق كوردئ، سةبةبئ ولار قيئن جاعدايدا قالئپ قويعان ةدئ: جارتئلاي كوشپةلئ شارؤاشئلئقتئ، جةر وثدةؤ ءئسئنئث دامئماعاندئعئن، كليماتتئث قولايسئزدئعئن قوسئثئز. قوعامداستئرؤ قارقئنئ، ذجئمداستئرؤ ءادئسئنئث ازابئن ايؤاندئق دةپ اتاماسقا بولماس.
ةلدة يندؤسترياليزاسيانئ جةدةل تذردة جذرگئزؤ كةرةگئن تذسئنؤگة بولار، باتئستا تذتانعان سوعئس ءورتئ وسئ ايماققا دا قاؤئپ كةلتئرة باستاعان ةدئ. الايدا، شارؤانئ سوقئر تيئنئن قالدئرماي توناؤ مةن ةلدئث ةث شذرايلئ ولكةسئن جاپپاي اشارشئلئققا ذشئراتئپ، ميلليونداعان جازئعئ جوق ادامداردئ قذرباندئققا شالؤ - سوعئسقا دةگةن شئنايئ دايئندئقتئث كورسةتكئشئ مة؟
شارؤاعا دةگةن بولشةأيكتئك ساياسي ذستانئم تذرعئسئنان، ياعني، كةز كةلگةن جةكة شارؤا، ول مةيلئ، ورتا شارؤا بولسئن، كةثةس بيلئگئنئث قاس جاؤئ سانالعان كةزةثدة ذلئ جذتتئث الدئن الؤ مذمكئن ةمةس ةدئ. ازامات سوعئسئ جئلدارئ شارؤالاردئ تروسكيدئث يدةياسئمةن ارزانقول جذمئس كذشئنئث ارمياسئنا اينالدئردئ، ولاردئ تئركةپ الئپ ةلدئث كةز كةلگةن بولئگئنة اپارئپ تاستاي سالئپ، ءئرئپ-شئرئگةن قذرئلئسقا جةگئپ، بولماشئ تيئن-تةبةنگة كذندئز ءتذنئ دامئلداتپاي جذمئس ئستةتتئ.
قازاقستاننئث، سونئمةن قاتار، پارتيالئق مئندةتتةردئ ورئنداؤشئدان دا جولئ بولمادئ: گولوششةكين وزگة قانئپةزةر كوسةمدةردئث ئشئندة ءوزئنئث شةكتةن تئس جاؤئزدئعئمةن ةرةكشةلةندئ.
ءبئز اشتئق تؤرالئ اثگئمة قوزعاعاندا، بئردةن 1930- جئلدار ةسكة تذسةدئ. الايدا، قازاقستان ودان بذرئنئراق، 1920- جئلدارئ دا اشتئق زاردابئن تارتتئ عوي. سوندئقتان، زةرتتةؤشئلةر وسئ ماسةلةمةن اينالئسقاندا، ونئ ءبئرئنشئ جانة ةكئنشئ اشتئق دةپ ءبولئپ قاراستئرؤئ كةرةك شئعار. ءبئرئنشئ اشتئقتئث زذلماتئ دا اؤئر بولدئ. ول اشتئقتان كذللئ ةل زارداپ شةككةنئمةن، جذت كوبئنةسة وثتذستئك ايماقتئ قامتئدئ. 30-جئلدارئ، ءارتذرلئ دةرةكتةر بويئنشا، 1،5 ميلليوننان 2 ميلليونعا دةيئن ادام مةرت بولسا، ءبئرئنشئ اشتئقتا ميلليونعا جؤئق حالئق كوز جذمدئ. باس-اياعئ 10-15 جئلدا قازاقتاردئث تةث جارتئسئ باؤداي ءتذستئ. الةمدئك تاريح مذنداي اؤقئمداعئ تراگةديامةن تانئس ةمةس. سوندئقتان، ءاربئر قازاق بذل تراگةديانئ ءبئلؤئ، ةستةن شئعارماؤئ ءتيئس.
مومبةك ابداكئم ذلئ، جازؤشئ
قامئستئ كةلئگة ءتذيؤ نةمةسة سانسئز سالئق تذرلةرئ
زةرتتةؤشئلةردئث تذجئرئمداؤلارئنشا، 1931-33- جئلدار اراسئندا قازاق دالاسئندا وتكةن اشارشئلئق ناؤبةتئ كةزئندةگئ ادام شئعئنئ 2 ميلليوننان كةم ةمةس. ءبئر جارئم جئلدئث ئشئندة قازئرگئ وثتذستئك قازاقستان وبلئسئنئث تذرعئندارئنئث سانئنا پارا-پار حالئقتئ (قازاقتئ) جوق قئلعان سول اشارشئلئقتئث ناؤبةتئ مةن زذلماتئ سذمدئق بولعانئ انئق.
1930-31 - جئلدارداعئ كولحوزداستئرؤ كةزةثئندة امئرشئلدئك-اكئمشئلئك بذيرئقشئل جذية كةثئنةن ةتةك الئپ، جةرگئلئكتئ بةلسةندئلةر مةن و گ پ ؤ، ن ك أ د قئزمةتكةرلةرئ بارلئق جةرلةردة جذرتتئ جاپپاي ذجئمداسؤعا كذشتةپ كوندئرؤگة كئرئستئ. ءبئر-بئرئنةن بئرنةشة ءجذز شاقئرئم شالعايدا جاتقان اؤئلدار 1929-30- جئلدارعئ قئس مةزگئلئندة كوشئرئلئپ، ءبئر ورتالئققا توپتاستئرئلدئ. مال اتاؤلئنئث 70-80 پايئزئ كولحوز مةنشئگئنة وتكئزئلدئ. ةگئس القاپتارئنان ورئلعان ةگئن ذجئمشارلاردئث قويمالارئنا جينالئپ، ءار ةثبةكشئگة ةثبةگئنة قاراي ذلةس بةرئلة باستادئ. 1930- جئلدئث جازئنا قاراي ءار ةثبةكشئ ءتورت قوي مةن ءبئر سيئردان ارتئق مال ذستاؤعا قذقئ بولمادئ. جوعارعئ جاقتئث بذيرئعئن تةزئرةك ورئنداؤعا كئرئسكةن اؤپارتكوم، اؤاتكوم حاتشئلارئ مةن ءتوراعالارئ، ءتذرلئ دةثگةيدةگئ كةثةستئك ذيئمداردئث باسشئلارئ حالئقپةن ساناسپاي، ءتورت قوي، ءبئر سيئرئ بارلاردئ دا باي ساناپ، مالدارئن كولحوز مةنشئگئنة وتكئزؤدئ تالاپ ةتتئ. تالاپتارئ ورئندالماعان جاعدايدا مالئن بةرمةگةن ادامداردئ جاؤ ساناپ، سوتتاؤعا، جةر ايداؤعا دةيئن باردئ. ادئلةتتئككة جذگئنبةك بولعاندارعا: «شئن سوسياليزمگة كوشؤ جولئندا سوتتالماعان ةشكئم بولمايدئ»، - دةگةن جاؤاپ بةرئلدئ.
جةرگئلئكتئ بةلسةندئلةر وزدةرئنة ءسال قارسئ سويلةگةندةردئ تاياقتاؤ تذرماق، اتؤعا دةيئن باردئ. ءبئر ورتاعا جينالعان مالدار مال جايئن بئلمةيتئن قولدارعا ءوتئپ، ءتورت تذلئك ءار ءتذرلئ سةبةپتةرمةن قئرئلا باستادئ. بئرئگئپ ةثبةك ةتؤدئث ءمانئسئن ذقپاعان، ءارئ كولحوز قويمالارئندا جةر جئرتاتئن، ءشوپ وراتئن، بيداي ةگةتئن قذرال-سايمانداردئث تاپشئلئعئنان ةثبةكشئلةر دةر كةزئندة ماؤسئمدئق جذمئستاردئ اتقارا المادئ. 1929 - جئلئ بوستاندئقتا ئباقذل مةن قارامان باستاعان، 1930 - جئلئ سوزاقتا اللاقذل باس بولعان كوتةرئلئستةر قازاقتئث قايمانا تئرلئگئن بذزعان گولوششةكيندئك سولاقاي ساياساتقا قارسئ كوتةرئلگةن سوعئستار ةدئ. دةگةنمةن، ول كوتةرئلئستةر مذزداي قارؤلانعان اسكةردئث كذشئمةن باسئپ-جانشئلدئ.
1931 - جئلدئث جازئنا تامان جذرتتئ كولحوزداسؤعا ذيئمداستئرؤ ناؤقانئ ةرةكشة ءورئس الدئ. ولكةلئك پارتيا ذيئمئ اؤدان-اؤدانداردا ذجئمداسؤ پروسةسئ وتة ناشار جذرگئزئلئپ جاتقانئنا دابئل كوتةرئپ، جةرگئلئكتئ باسشئلاردئ قاتاث جازالاؤعا دةيئن باردئ. بذدان ذرئككةن اؤدان، كةثةس جانة كولحوز باسشئلارئ قالايدا بذل ناؤقاندئ شاپشاث جذرگئزؤگة تئرئستئ. ناتيجةسئندة ءبئر كولحوز ءبئر كولحوزدان مال، استئق، سونداي-اق ءار ءتذرلئ شارؤاشئلئق زاتتارئن ارتئق ةنشئلةؤدئث جولئندا باسةكةگة ءتذستئ. كولحوز قوراسئنداعئ مالدئث سانئ، قامباداعئ بيدايدئث كولةمئ وزگةدةن ارتئق بولؤئ ءذشئن جةكة شارؤالاردئث ةنشئسئندةگئ مال مةن استئقتئ تارتئپ الئپ، ءبئر ورتاعا جيناؤ ءذردئسئ وسئنداي ارةكةتتةردةن تؤعان. بةلسةندئلةر مةن باسشئلارعا ولاردئث سانئن ارتتئرؤعا باسقاداي جول دا جوق ةدئ.
ءار بةلسةندئنئث جانئندا بةلئندة بةساتارئ، ارقاسئندا مئلتئعئ بار ميليسيونةرلةر ةرئپ جذرةدئ. قارؤ كورسة جاندارئ قالمايتئن جازعان قازاق سوثعئ لاعئنا، قابئنئث تذبئندةگئ ءبئر ؤئس استئعئنا دةيئن كولحوزعا وتكئزئپ، ةكئ قولدارئن مذرئندارئنا تئعئپ قالا بةردئ. البةتتة، ةل بولعاسئن، كوپشئلئك اراسئنان جذرةكتئلةر دة تابئلئپ، بةلسةندئلةرگة ايبات شةككةندةر دة بولدئ. وندايلار قاتاث جازالاندئ. قالعاندارئن شولاق بةلسةندئلةر: «كولحوز مةنشئگئنة وتكئزئلگةن مالدارئثنان سةندةرگة اي سايئن ذلةس بةرئلةدئ. استئق ذلةسئ دة اي سايئن تاراتئلادئ. تةك سةندةر كولحوزدئث ةگئنئن ةگئپ، ءشوبئن ورئپ، جةرئن جئرتساثدار بولدئ. كذنكورئس ماسةلةلةرئثدئ وكئمةتتئث ءوزئ شةشةدئ»، - دةپ الدادئ. شئنتؤايتئنا كةلگةندة جوعارئداعئ باسشئلار بةلسةندئلةرگة كولحوزداسؤدئث ءمانئسئن وسئلاي تذسئندئرگةن بولاتئن. وزدةرئنة دةم بةرئپ، ايتاقتاعان وكئمةتكة قذلاي سةنگةن سول بةلسةندئلةر، راسئندا دا، كةلةشةكتة ءبئر ورتاق قازاننان، ياعني كولحوز قازئناسئنان ذلةس الئپ، كذن كورةمئز دةگةنگة قاتتئ يلانعان. مذنداي باستامانئث نةگة اپارا جاتقانئن ذققان، وعان قارسئ تذرعان كةيبئر كولحوز باستئقتارئ مةن ويلئ بةلسةندئلةر دة بولعان. الايدا، شئن مانئندة حالئقشئل ونداي ازاماتتاردئ ءبئر تذندة تذتقئنداپ، الئس اباقتئلارعا ايداپ اكةتئپ وتئرعان.
1931- جئلدئث كذزئنة تامان گولوششةكين ءار اؤدان، ءار كولحوزعا بذرئن-سوثدئ بولماعان مولشةردة مةملةكةتكة ةت سالئعئن وتكئزؤدئ بذيئرعان. ةتتةر پويئز توقتايتئن ستانسالارعا جةتكئزئلئپ، أاگون-أاگوندارعا ارتئلئپ، رةسةيدئث ورتالئق قالالارئ مةن سئبئرگة، قيئر شئعئسقا جونةلتئلگةن.
وسئ جةردة جةرگئلئكتئ باسشئلارعا تاعئ دا قيئندئق تؤدئ. كولحوزداسؤ ذرانئنا ةرئپ، جوعارئ جاققا ءوز اؤئلدارئ مةن كولحوزدارئنداعئ مالداردئ وتئرئك اقپارمةن ةسةلةپ كوبةيتة كورسةتئپ، راپورت بةرگةندةر ةت سالئعئن ورئندايمئز دةپ، قورالارئندا بئردة-ءبئر مالدئث قالماعانئن كةيئن بئلگةن. ويتكةنئ، ةت سالئعئ ءار اؤدان، ءار كولحوزدئث مةنشئگئندةگئ مال باسئنا ةسةپتةلئپ سالئنعان بولاتئن. قاعازداعئ ءتئزئمئ بويئنشا مالداردئث 50 پايئزئ ةتكة وتكئزئلسة، قالعان 50 پايئزئ كولحوز قورالارئندا قالؤئ ءتيئس-تئن. كوپتةگةن اؤداندار مةن كولحوزداردئث ورتالئق كوميتةتكة وتئرئك ةسةپ بةرگةنئ سونشالئق، كةيبئرةؤلةرئ ةت سالئعئن تذگةل ورئنداؤعا دا شامالارئ كةلمةي قالعان. گولوششةكين باستاعان پارتيا كوميتةتئنئث قاهارئنان ئققان تومةنگئ دارةجةدةگئ باسشئلار مذندايدا نة ئستةسئن؟ تاعئ دا حالئقتئ سورلاتؤعا كئرئسةدئ دة.
1931- جئلدئث 1- جةلتوقسانئندا بارشا قازاقتئث ذلكةن باقئتسئزدئعئنا وراي قالئث قار ءتذسئپ، كذن بئردةن سؤئتقان. جئلئ بولادئ دةگةن وثتذستئكتئث وزئندة كذننئث سؤئقتئعئ 10-15 گرادؤسقا تومةندةگةن. الا جازداي جذرتتئث بار مالئ مةن استئعئن الاشاپقئن بولئپ ءبئر ورتاعا جيناعان وكئمةتتئث جاؤاپتئ ادامدارئ سول كةزدة قئستا قولدا ذستالئناتئن ءتورت تذلئكتئث جةم-ءشوپ بازاسئن جاساؤدئ ةسكة دة الماعان عوي. قالئث قار جاؤئپ، كذن بئردةن سؤئتقاندا مالعا بةرةتئن ازئق تاپپاي قاتتئ قئسئلعان اؤدان باسشئلارئ مةن كةثةس بةلسةندئلةرئ كذندة جيئن جاساپ، تئعئرئقتان شئعؤدئث جولئن ئزدةي باستايدئ.
سول جولدا مالدئ امان الئپ قالؤدئث ادام كذلةرلئك امالدارئن قاراستئرادئ. مئسالئ، لةنگئر اؤپارتكومنئث حاتشئسئ سأويك دةگةن وسئ ماسةلةگة قاتئستئ وتكةن جيئندا: «جولداستار، قار جاؤئپ، اياز ذرعالئ بةرئ ازئقسئز قالعان مالداردئ اشتان قئرئپ الماؤدئث جولئن قاراستئرؤدا ةدئك. ءبئز بذگئن ونئث كوزئن تاپتئق. ةرتةثنةن باستاپ ءوز كولحوزدارئثئزداعئ شارؤا-جذمئسشئلاردئ وزةن جاعاسئنداعئ، تاؤ ةتةگئندةگئ اعاشتاردئث مايدا بذتاقتارئن كةستئرؤگة، ساي-سايداعئ قالئث قامئستاردئ ورعئزؤعا جذمئلدئرئثئزدار. ءبئز قئستاي مالدارعا اعاشتاردئث بذتاقتارئ مةن قامئس بةرئپ اسئراپ شئعامئز» ، - دةپ بذيرئق بةرةدئ.
ءبئراق مالدئث سئرئن بئلةتئن قازاق ءتورت تذلئكتئث قاي ءتذرئن بولماسئن، ئلعي اعاشتاردئث شئبئقتارئمةن، قامئسپةن ذزاق ساقتاپ قالا الماسئن جاقسئ بئلگةن. شئبئق پةن جذمساق بذتاقتاردئ ذنةمئ جةي بةرگةن مال، اسئرةسة، قوي-ةشكئ ءئش تاستاپ، تئشقاق كةسةلئنة ذشئرايدئ دا، ءتذبئ وپات بولادئ. ال قوي-ةشكئ جةي الاتئن مايدا بذتاقتاردئ قارا مال، ياعني سيئر جةي المايدئ. ال قامئستئ جئلقئ عانا جةي الادئ. ءبئراق وعان دا ذزاق ؤاقئت قامئس بةرؤگة بولمايدئ. ال سيئر مةن قوي-ةشكئ قامئستئ جةسة، ئشتةرئ ءتئلئنئپ ولةدئ.
جينالئستا الگئندةي ذسئنئس كوتةرگةن سأويككة ءبئراز بةلسةندئلةر وسئنداي سةبةپ-سالدارلاردئ كولدةنةث تارتئپ، بذنداي تاسئلمةن مالداردئ ؤاقئتشا عانا امان ساقتاؤعا بولاتئنئن، ال قئسقئ بؤئنئ قاتقان قامئستئ ةشقانداي مالعا بةرؤگة بولمايتئنئن، تةك جازدئث باسئندا كوك قذراق كذيئندة ورئلعان قامئس قانا ءتورت تذلئكتئث ازئعئنا جارايتئنئن ايتئپ، قارسئ شئعادئ. وزئنة قارسئ ءسوز ايتقاندارعا سأويك ئلة-شالا: «ءبئر جولداستار «قامئستئ بذتئندةي مالعا بةرؤگة بولمايدئ» دةدئ. ةگةر ونئ ذنعا ذقساتئپ، ابدةن مايدالاپ بةرسة، ونئ جةگةن مال ولمةي مة؟»، - دةيدئ. «وندا ولمةيدئ، - دةيدئ ءبئر توپ قازاقتار. - ءبئراق قامئستئ ذنعا ذقساتئپ مايدالايتئن قذرال جوق». «اؤئل، كولحوزدارداعئ ءار قازاقتئث ذيئندة بيدايدئ ذن قئلئپ تارتاتئن قولديئرمةن بارما؟ ءار شارؤا ون-جيئرما باؤ قامئس ورئپ كةلسئن دة، ونئ ذيئندةگئ قول ديئرمةنمةن ذنعا ذقساتئپ، مايدالاپ بةرسئن. ذنعا ذقساپ ذنتاقتالعان قامئستئ سةندةر مالدارعا بةرئثدةر»، - دةگةن...
بذل ءتارئزدئ كورسوقئرلئق تذجئرئم ءبئر لةنگئر اؤدانئندا ةمةس، توثئرةگئندة قامئس وسةتئن كذللئ قازاقستانداعئ اؤئلداردا ايتئلعانئ كامئل. ءبئراق قامئستئ ةشكئم قولديئرمةنگة سالماعانئ اقيقات. قامئس بيداي ةمةس، قولديئرمةنگة جذرمةيدئ. سوعان قاراماي سأويك سياقتئلار «وسئنداي شارؤانئ اتقارئپ جاتئرمئز» دةپ جوعارئعا ماعلذمات بةرگةنئ انئق.
كوپتةگةن كولحوزداردا ةتكة وتكئزئلؤدةن امان قالعان مالداردئ جةم-ءشوپتئث جوقتئعئنان قولدان ادةيئ قئرؤ ؤاقيعالارئ دا ورئن العان. اتاپ ايتار بولساق، قاراتاس اؤدانئندا 112 سيئردئ، مةركة اؤدانئندا 107 سيئردئ، جؤالئ اؤدانئندا 29 سيئردئ قاراسان دةرتئ جذقتئ دةگةن سئلتاؤمةن ؤلاپ ولتئرگةن. لةنگئر اؤدانئندا 300 جئلقئنئ ماثقا اؤرؤئنا شالدئقتئ دةپ، اتئپ تاستاعان. قولدان ولتئرئلگةن مالداردئ كوزدةرئ قاراؤئتئپ جذرگةن اشتار جةپ قويماسئن دةگةن نيةتپةن جةرگة كومگةن نةمةسة جاعارماي شاشئپ ورتةگةن.
جارتئ جئلدئث ئشئندة قازاقستانداعئ بارلئق مالدئث 70-80 پايئزئنا دةيئن سويعئزئپ، ةتكة وتكئزدئرگةن گولوششةكين قئس قاهارئنا مئنگةن جةلتوقساننئث باسئندا، ناقتئلاپ ايتقاندا، 9 ئ كذنئ اؤپارتكوم حاتشئلارئ مةن شارؤاشئلئق باسشئلارئنا «ةلئمئزگة ءجذن كةرةك. تةز ءارئ قئسقا مةرزئمدة وتانعا 100 مئث توننا ءجذن وتكئزئثدةر!» دةپ نذسقاؤ بةرگةن. 1931- جئلدئث جةلتوقسان ايئندا قازاق ةلئندةگئ شارؤاشئلئقتاردا قالعان قويلاردان مذنشا مولشةردةگئ ءجذندئ قئرقئپ، وتكئزؤ مذمكئن ةمةس ةدئ. ويتكةنئ سونشا توننا ءجذن بةرةتئن قوي دا جوق-تذعئن. سوعان قاراماي ءارئ قئستا قازاق ةشقاشان دا قوي قئرئقپايتئنئن بئلة تذرا، جوعارئداعئداي نذسقاؤ بةرگةن. ونسئز دا تال-داراقتئث بذتاعئ مةن قابئعئن كةمئرئپ اشتان قئرئلؤعا شاق تذرعان قويلاردئ قئرقؤ تؤرالئ حاباردئ ةستئگةندة مالعا جانئ اشئعاندار باس كوتةرئپ، ءبئر دذرلئككةن. دذرلئگؤ اؤئل اراسئنان اسپاي، وكئمةت شةشئمئنة قارسئ ءسوز ايتقاندار وثباي جازالانعان.
«گولوششةكين مةن وكئمةتتئث ءبئر بئلةتئنئ بار» دةپ نذسقاؤعا مويئنسذنعان بةلسةندئلةر اؤئل تذرعئندارئن كولحوز قورالارئنداعئ قويلاردئ قئرقؤعا ذگئتتةگةن. ذگئتتةگةننةن بذرئن، سولاي ةتؤگة ماجبذرلةگةن. كذنئنة ءتورت قوي قئرئققانعا بولماسا قئرقئمشئعا جاردةمشئ بولئپ، ءجذن تاسئپ، قوي جئعئپ بةرگةنگة «ءبئر بولكة نان تذتاس كذيئندة بةرئلةدئ» دةپ، اش قازاقتاردئ دامةلةندئرئپ تة قويعان. ءوزئ اش، ءارئ ءجذنئ قئرقئلعان قويلار، ايازدئ كذندة وثسئن با، سؤئق قورالاردا ارام قاتقان. وسئنداي ارام قاتقان قويلاردئث دا ولئكتةرئ جذرتقا بةرئلمةي، جةرگة كومئلگةن، ورتكة ورانعان.
1929-30- جئلدارئ قارا حالئققا ةسةپسئز سالئق سالدئ. بذل دا قازاقتئ رؤحاني جانة مورالدئ، ماتةريالدئ تذردة السئرةتؤدئث ءبئر جولئ-تذعئن. سالئقتئث كوپ بولعانئ سونشالئق، جذرت ولاردئث ةسةبئنةن جاثئلئستئ. شذبةرةك سالئق، ءمذيئز سالئق دةگةندةر شئقتئ. شذبةرةك سالئققا - ةسكئ كيئمدةردةن باستاپ، الاشا، سئرماق، كيئز، قئل-ارقانعا دةيئن وتكئزؤ جاتتئ. ءمذيئز سالئققا - ةشكئنئث، قوشقاردئث، سيئردئث مذيئزدةرئ جاتتئ. ءبئراق جازعان قازاق وسئنشا سالئقتئث نةگة كةرةك ةكةنئندة، ولاردئث وكئمةتتئث قاي كادةسئنة جاراپ جاتقانئندا شارؤاسئ بولمادئ. شئندئعئنا كةلگةندة، شذبةرةك سالئق تا، ءمذيئز سالئق تا ةش كادةگة جاراماي، جينالئپ الئنعان سوث ورتةلئنئپ وتئرئلدئ.
1927 - جئلئ بذكئل قازاقستاندا مال سانئ 42 ميلليون بولسا، 1933- جئلئ 3 ميلليون 989 مئثعا تذسكةن. دةمةك، 6 جئلدئث ئشئندة 38 ميلليون باس مال قذرئعان. وسئ ةسةپتةردةن-اق ذجئمداستئرؤ مةن اشارشئلئقتئث قازاققا تيگئزگةن زذلماتئنئث قانداي بولعاندئعئن كورة بةرئثئز.
1926 - جئلئ سئرداريا وكرؤگئندة 6 ميلليون 680000 باس مال بولسا، 1933- جئلدئث اياعئندا بارلئق ءتورت تذلئكتئث سانئ 800 مئثعا تذسكةن. بةس-التئ جئلدئث ئشئندة مال مةن جاننئث باسئ ءوسؤدئث ورنئنا قانشاما ةسة كةمئپ كةتكةن دةثئز. وثتذستئك قازاقستاننئث باسئم بولئگئ تاؤلئ ايماق بولعاندئقتان، جةمئس-جيدةگئ بار، اؤلانار اثئ بار بولسا دا، 200 مئثنان اسا قازاقتان ايئرئلعان. ال ةندئ قؤ جازئق پةن شولةيتتئ دالانئ مةكةندةگةن قازاقتاردئث حالدةرئ نةشئك بولعانئن ءوزئثئز پايئمداي بةرئثئز. قؤ تاماققا سةپ تاپپاعان اش قازاقتار نةنئ تالعاجاؤ ةتپةگةن دةثئز. ءشوپ-شالام، ولةكسة جةپ، قالعانئ قالئپ، قالماعانئ ءئسئنئپ-كةؤئپ، ايدالادا قاثعئپ ولگةن عوي...
دايئنداعان قاراگوز سئمادئل
دةرةككوز: «قازاق ادةبيةتئ» گازةتئ