قئتاي-قازاقستان: تذسئنئستئك تذعئرئ
استانا 28- اقپان. قازاقپارات. جاقئندا استاناعا ق ح ر-دان ءبئر توپ دةلةگاسيا كةلدئ. ولاردئث اراسئندا ق ح ر سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئندةگئ قئزمةتئن 1958- جئلدان اؤدارماشئ رةتئندة باستاعان، 1988-1998- جئلدار ارالئعئندا قئتايدئث بولگارياداعئ، رؤمئنياداعئ، مولداأياداعئ جانة رةسةيدةگئ ةلشئسئ قئزمةتتةرئن اتقارعان، ال 2008- جئلدان باستاپ ق ح ر سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئ جانئنداعئ سئرتقئ ساياسي-كونسؤلتاتيأتئك كوميتةتئنئث مذشةسئ لي فةنلين،
سونداي-اق، ق ح ر-دئث گةرمانياداعئ بذرئنعئ ةلشئسئ، بذگئندة سئرتقئ ساياسي-كونسؤلتاتيأتئك كوميتةتئنئث مذشةسئ لؤ سيؤتيان جانة قوعامدئق عئلئمدار اكادةمياسئنا قاراستئ ةكونوميكا جانة ساياسات ينستيتؤتئنئث ديرةكتورئ چجان يؤيان بار. بئزگة شةتةلدئك قوناقتارمةن اثگئمةلةسؤدئث ءساتئ تذسكةن ةدئ.
ءتئلشئ: قازاقستانعا حوش كةلدئثئزدةر! ةث الدئمةن، ةلئمئزگة كةلگةن ساپارلارئثئزدئث ماقساتئمةن بولئسسةثئزدةر.
لي فةنلين: ءبئز رةسمي دةلةگاسيا وكئلدةرئ ةمةسپئز. ءبئز قئتايدئث سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئنة قاراستئ سئرتقئ ساياسي-كونسؤلتاتيأتئك كوميتةتئنئث مذشةلةرئمئز. قازاقستان ةلورداسئ - استاناعا وسئ ةلدئث عالئمدارئ مةن جوعارئ لاؤازئمدئ ازاماتتارئمةن كةزدةسئپ، بذگئندة قالئپتاسئپ وتئرعان حالئقارالئق جاعدايلار جانة ةكئجاقتئ بايلانئستار جونئندة وي-پئكئر الماسؤ ءذشئن كةلدئك.
ءتئلشئ: قازاقستان مةن ق ح ر ةجةلدةن كورشئلةس جاتقان ةلدةر. تيئسئنشة قوس مةملةكةت اراسئنداعئ دوستئق بايلانئستار جانة ئنتئماقتاستئق قارئم-قاتئناستاردئث تامئرئ دا تةرةثدة جاتقانئ ءسوزسئز. ةكئ ةلدئ جاقئنداتاتئن تاريحي تامئرلاستئق جونئندة اثگئمة وربئتسةثئزدةر...
لي فةنلين: بيئلعئ جئل - قوس مةملةكةت ءذشئن دة ايتارلئقتاي جئل. ايتارلئقتاي بولاتئن سةبةبئ، قازاقستان مةن ق ح ر اراسئنداعئ ديپلوماتيالئق بايلانئستاردئث ورناعانئنا 20 جئل تولدئ. ال نةگئزئنةن العاندا، ءبئزدئث ةلدةرئمئز سان عاسئرلاردان بةرئ ءوزارا تذراقتئ تذردة بايلانئس ورناتئپ كةلةدئ. كةثةس وداعئ ئدئراعاننان كةيئن قازاقستان ءوزئنئث تاؤةلسئزدئك تئزگئنئن قولئنا الدئ. سوعان سايكةس، سوثعئ 20 جئلدان بةرئ ءبئزدئث ئنتئماقتاستئعئمئز تاؤةلسئز مةملةكةتتةر اراسئنداعئ بايلانئس رةتئندة تذراقتئ تذردة دامئپ وتئر. ارينة، ةكئ ةل اراسئنداعئ ديپلوماتيالئق قارئم-قاتئناستاردئث دامؤئندا بةلگئلئ ءبئر ذدةرئستةر، ءارتذرلئ كةزةثدةر بار. سولاردئث ئشئندة ق ح ر مةن جاس مةملةكةت - قازاقستاننئث جاثا جاعدايلارعا بايلانئستئ قالئپتاسقان «اداپتاسيالئق ذدةرئسئن» ايرئقشا اتاپ ءوتؤئمئز كةرةك.
بذدان دا باسقا بةلگئلئ ءبئر ذدةرئستةر بار. بذل ذدةرئستةرگة بايلانئستئ ةكئ ةل ءبئر-ءبئرئن جاقئنئراق تانئپ، ةكئجاقتئ قارئم-قاتئناستئ بولاشاقتا قالاي دامئتؤعا بولاتئنئن دا بئلة تذسةدئ. مةنئث ويئمشا، قازاقستان مةن ق ح ر-دئث بذگئنگئ ئنتئماقتاستئعئنا قوس تاؤةلسئز مةملةكةتتئث «تولئق قالئپتاسقان قارئم-قاتئناسئ» دةپ باعا بةرؤگة بولاتئن سةكئلدئ.
مةن قازاقستان باسشئسئ نذرسذلتان نازاربايةأتئث ةل حالقئنا ارناعان جولداؤئمةن تانئسئپ شئقتئم. بذل رةتتة مئناعان كوز جةتكئزدئم: ءبئزدئث ةلدةردئث الدئندا ورتاق جانة ذقساس ماقساتتار مةن مئندةتتةر تذر ةكةن.
ءتئلشئ: قوس مةملةكةتتئث ساياسي ارئپتةستئك بايلانئسئنا بذگئنگئ ولشةم تذرعئسئنان قانداي باعا بةرةر ةدئثئزدةر؟
لي فةنلين: قئتاي مةن قازاقستاننئث ساياسي ارئپتةستئك بايلانئسئ جوعارئ دةثگةيدةگئ ءوزارا سةنئم ولشةمئنة ساي قذرئلعان. ءبئزدئث ةلدةردئث جوعارئ باسشئلارئ اراسئندا تذراقتئ تذردة بايلانئس ورناپ، ءوزارا كةلئسسوزدةر جذرگئزئلئپ كةلةدئ. قوس مةملةكةتتئث ئنتئماقتاستئعئ بةلگئلئ ءبئر قالئپقا تذسؤئمةن، سونداي-اق جوعارئ دارةجةگة كوتةرئلگةن قارئم-قاتئناس تةتئگئنئث ئسكة قوسئلؤئمةن ةرةكشةلةنةدئ.
ءتئلشئ: تاؤار اينالئمئ، ساؤدا-ةكونوميكالئق سالاداعئ بايلانئستئث بذگئنگئ دامؤ دةثگةيئنة قانداي باعا بةرةسئز؟
لي فةنلين: ةكئجاقتئ تاؤار ايلانئمئنا كةلةر بولساق، 20 جئل ئشئندةگئ ساؤدا جانة تاؤار اينالئمئ كوپ ةسةگة ارتتئ. بئلتئرعئ جئلئ بذل كورسةتكئش 30 ميلليارد ا ق ش دوللارئن قذرادئ. قازاقستان - قئتايعا كورشئلةس جاتقان ةل. 20 جئلدئث ئشئندة قازاقستان بارلئق اسپةكتئلةر بويئنشا جوعارئ جةتئستئكتةرگة قول جةتكئزدئ. قازاقستان ت م د كةثئستئگئ بويئنشا ةكونوميكاسئ رةسةيدةن كةيئنگئ مئقتئ ةل رةتئندة ءوز ورنئن ايقئنداپ ذلگةردئ. سول ارقئلئ ول ءوزئن تةز دامئپ كةلة جاتقان ةل رةتئندة دة تانئتؤدا. ال بذل وز كةزةگئندة قازاقستان مةن قئتايدئث كوپ جوسپارلئ جانة سان ءتذرلئ سالاداعئ جان-جاقتئ دامؤئ ءذشئن دة مئقتئ ةكونوميكالئق نةگئز قالايدئ.
ساؤدا-ةكونوميكالئق بايلانئستار جونئندة ايتاتئن بولسام، مئنا ماسةلةلةرگة ايرئقشا توقتالار ةدئم. قازاقستاندا مئنانداي پئكئر-كوزقاراس كةث تاراعان. ونئث وزةگئ: «قازاقستان قئتايدئ شيكئزاتپةن قامتاماسئز ةتئپ وتئر. وسئعان بايلانئستئ قازاقستان قئتايعا شيكئزات تاسئمالدايتئن ةلگة، ياعني «شيكئزات شئلاؤئنا» اينالعان» دةگةنگة سايادئ.
وسئ ورايدا، مئناداي سذراق تؤئندايدئ: ياعني، «شيكئزات شئلاؤئ» دةگةننئث ءوزئ نةنئ بئلدئرةدئ؟ بذل ذعئم كولونيالدئق، ياعني وتارلئق داؤئردة پايدا بولعان ةدئ. ال قازئرگئ تاثدا ءبئز مذلدةم باسقا داؤئردة، ياعني ةكونوميكالئق جاهاندانؤ داؤئرئندة ءومئر ءسذرئپ جاتئرمئز. جاهاندانؤ ءداؤئرئ جاعدايئندا ينتةگراسيانئث سان ءتذرلئ ذدةرئستةرئ پايدا بولادئ. ال ينتةگراسيا ذدةرئستةرئ دةگةنئمئز نة؟ بذل ءار ءتذرلئ ةلدةر وزدةرئنئث جةكة قئزئعؤشئلئقتارئ مةن مذددةلةرئنة سايكةس، ةرئكتئ تذردة ءتذرلئ ينستيتؤتتار مةن مةحانيزمدةردئ جذزةگة اسئرادئ دةگةندئ بئلدئرةدئ. ونئث نةگئزگئ مازمذنئ مئنادا: ارتئقشئلئقتاردئ ءوزارا تولئقتئرؤ جانة بايئتؤ. ءبئر ةلدة بئردةن بارلئعئ بولؤئ، بارلئعئنا بئردةي يةلئك ةتؤ مذمكئن ةمةس. ءار ةلدئث ءوز ارتئقشئلئعئ مةن كةمشئلئگئ بولادئ. ال ينتةگراسيا اياسئندا ءتذرلئ ةلدةر وزئندة جوقتئ وزگةنئكئمةن تولئقتئرئپ جاتادئ، ياعني ءوزارا ئقپالداستئق ارةكةتتةرگة بارادئ.
الةمنئث كوپتةگةن ةلدةرئنئث ةكونوميكالئق دامؤ ذدةرئستةرئنة سايكةس، شيكئزات - ول بايلئق بولئپ سانالادئ. نةگئزئنةن العاندا، دذنية جذزئندة شيكئزاتتئق رةسؤرستارعا باي بئرنةشة عانا ةل بار. ماسةلةن، كانادا جانة اأستراليا. بذل ةلدةردئث شيكئزاتتئق رةسؤرستارئنئث ةكسپورتئ ولاردئث جالپئ ةكسپورتئنئث باسئم بولئگئن قذرايدئ. الايدا، ولار ةشقاشان دا وزدةرئن بةلگئلئ بئرةؤلةردئث «شيكئزات شئلاؤئ» دةپ ساناماعان.
قازاقستان ةكونوميكاسئنئث سوثعئ جئلدارداعئ دامؤئ مئنا ءبئر شئندئقتئ نئقتاي تذسةدئ: قازاقستان ءوزئنئث شيكئزاتتئق ارتئقشئلئعئ مةن مذمكئندئگئن يننوأاسيالئق ةكونوميكانئث نةگئزئن قالاؤ ءذشئن پايدالانئپ وتئر. مذنئ پرةزيدةنت نازاربايةأتئث ءوزئ ايتقان بولاتئن. شيكئزاتتئق رةسؤرستاردئث ةكسپورتئ قازاقستان ةكونوميكاسئنئث دامؤئ ءذشئن مئقتئ ماتةريالدئق نةگئزگة اينالعان. سئزدةر از عانا مةرزئم ئشئندة مذلدةم جاثا قالا، جاثا استانانئ سالدئثئزدار. ال بذل جوبانئ جذزةگة اسئرؤ مئقتئ ةكونوميكالئق كذش-قؤاتسئز، مئقتئ ةكونوميكالئق نةگئزسئز مذمكئن بولماس ةدئ. سوندئقتان، قازاقستان، قازاق جذرتئ وزئندة بار باي شيكئزات رةسؤرستارئمةن ماقتانؤئ قاجةت دةپ ويلايمئن.
ءتئلشئ: قئتاي مةن قازاقستاننئث گؤمانيتارلئق سالاداعئ بايلانئستارئنئث دامؤ بارئسئ قانداي دةثگةيدة؟ قازاق تاريحئنا قاتئستئ قذجاتتاردئث باسئم بولئگئ قئتايدا ساقتالعانئ بةلگئلئ. بذعان قئتاي مذراعاتئنان قازاق ةلئنئث مةملةكةتتئك تاريحئ ءذشئن ايرئقشا ماثئزدئ كوپتةگةن قذجات پةن دةرةكنامانئث تابئلئپ، زةرتتةلؤئ دالةل بولا الادئ. وسئ جونئندة قانداي وي قوسار ةدئثئزدةر؟
لي فةنلين: قوس حالئق اراسئنداعئ تاريحي بايلانئس مئث جئلدان استام مةرزئمدئ ارتقا تاستايدئ. وسئعان سايكةس، قئتايدئث كوپتةگةن ةجةلگئ جازبا دةرةككوزدةرئندة قازاق حالقئنئث دامؤئنا قاتئستئ مالئمةتتةر جازئلعان. بذل باعئتتا دا ءبئزدئث ةلدةرئمئزدئث اراسئندا جاقسئ بايلانئس ورناعان. مةنئث بئلؤئمشة، قازاقستان شئعئستانؤ ينستيتؤتئنئث عالئمدارئ قئتايعا بارئپ، بئزدةگئ مذراعاتپةن تانئسئپ شئققان. وسئ ساپاردان كةيئن ولار بئرنةشة ةثبةكتئ جارئققا شئعارعان. ياعني، قازاقستان عالئمدارئ قئتايدئث ةجةلگئ جازبا مذرالارئندا قازاق حالقئنئث تاريحئنا قاتئستئ دةرةكتةردئث بار ةكةنئنة كوز جةتكئزگةن. بذل - قازاق حالقئ مةن قازاق ذلتئنئث تاريحئ جايلئ تولئق اقپارات الؤ ءذشئن وتة ماثئزدئ قادام. سوندئقتان، مةن بذل باعئتتا قوس مةملةكةت اراسئندا جاقسئ بايلانئس ورناتئلعان، بولاشاقتا دا بذل ئنتئماقتاستئق ودان ءارئ دامي بةرةدئ دةپ ويلايمئن.
ءتئلشئ: قازاقستان، رةسةي فةدةراسياسئ جانة بةلارؤس مةملةكةتتةرئ بئرئگئپ قذرعان كةدةن وداعئنا جانة ءبئرتذتاس ةكونوميكالئق كةثئستئككة قاتئستئ نة ايتار ةدئثئزدةر؟
لي فةنلين: كةدةن وداعئ - وثئرلئك ينتةگراسيا ذدةرئستةرئ پئشئندةرئنئث ءبئرئ دةپ ايتار ةدئم. بذل ورايدا ءبئزدئ، ياعني قئتايدئ نة قئزئقتئرادئ؟ قئتاي مةن وسئ وداق اراسئنداعئ بايلانئستئ قالاي ورناتقان دذرئس؟ بذل ساؤالدارعا جاؤاپ ئزدةيتئن بولساق، ءبئز ءوزارا ساؤدانئ وسئ «ذشتئكپةن» بذكئل الةمدئك ساؤدا ذيئمئ ةرةجةلةرئنة سايكةس دامئتاتئن بولامئز دةپ ويلايمئن. بذل، ةث الدئمةن، كةدةندئك باج سالئعئ سالاسئنا قاتئستئ ةرةجةلةرگة قاتئستئ تؤئندايتئنئ بةلگئلئ. بئزگة قازاقستاننئث بيئلعئ جئلئ بذكئل الةمدئك ساؤدا ذيئمئنا مذشةلئككة ةنةتئنئ دة بةلگئلئ.
ءتئلشئ: قازاقستاننئث يادرولئق قاؤئپسئزدئك، جاپپاي قئرئپ-جوياتئن قارؤلارعا قارسئ كوتةرگةن باستامالارئنا قئتاي تاراپئنئث كوزقاراسئ قانداي؟
لي فةنلين: مةن بئردةن ايتايئن، مذنداي باستامالار وتة-موتة قاجةت. بذل باستامانئ تةك قئتاي عانا ةمةس، الةمنئث كوپتةگةن ةلدةرئ قولداپ وتئر. سوندئقتان، ورتالئق ازيا وثئرئندة «يادرولئق قارؤدان ازات ايماق» قذرؤ يدةياسئ - الةمدةگئ جالپئعا ورتاق ذستانئم.
ءتئلشئ: ةندئ سيرياعا قاتئستئ بئرةر ساؤال قويعئمئز كةلئپ وتئر. ب ذ ذ-نئث قاؤئپسئزدئك كةثةسئ سيريانئث پرةزيدةنتئ ءوز تاعئنان باس تارتئپ، ءوزئنئث بيلئك تئزگئنئن وپپونةنتتةرئنة بةرؤئنة قاتئستئ ارنايئ قارار قابئلداعئسئ كةلگةنئ، الايدا رةسةي مةن قئتاي بذل ماسةلةگة أةتو قويئپ، قاراردئ قابئلداتپاي تاستاعانئ بةلگئلئ. قئتايدئث بذل ذستانئمئن قالاي تذسئندئرةر ةدئثئزدةر؟
لؤ سيؤتيان: ءيا، قئتاي ب ذ ذ قاؤئپسئزدئك كةثةسئنئث قارارئنا أةتو قويدئ. جاقئندا ق ح ر ب ذ ذ-نئث بذل قارارئنا تاعئ دا قارسئ داؤئس بةرئپ، وعان ةكئنشئ مارتة أةتو قويدئ. ةگةر قئتاي ةكئ مارتة قارسئ داؤئس بةرةتئن بولسا، بذل ق ح ر-دئث ذلكةن جاؤاپكةرشئلئك جذگئن ارقالاعان ةل ةكةندئگئن ايعاقتايدئ. بذل ءوز كةزةگئندة قئتايدئث سئرتقئ ساياساتتاعئ ذستانئمدارئن دا بايقاتادئ. ال بذل ذستانئمدار ءبئرئنشئ كةزةكتة مئناعان سايادئ: قئتايدئث سئرتقئ ساياساتئ - ءوز الدئنا دةربةس جانة تاؤةلسئز ساياسات. ءبئز ءاردايئم ب ذ ذ-نئث جارعئسئن قابئلدايمئز جانة ءتيئستئ قاعيداتتارئن ذستانامئز. ونئث ئشئندة «وزگة ةلدةردئث ئشكئ ماسةلةلةرئنة ارالاسپاؤ كةرةك» دةگةن ذستانئمئن باسشئلئققا العاندئ ءجون سانايمئز. ءبئز الةمنئث كةز كةلگةن ةلئنئث ةگةمةندئگئنة قذرمةتپةن قاراؤعا شاقئرامئز.
سيرياداعئ جاعدايعا قاتئستئ ايتار بولسام، ءبئز بذل ماسةلةگة ءاردايئم وبيةكتيأتئ جانة ادئلةتتئ قاعيدات تذرعئسئنان كةلؤدئ ماقسات تذتامئز. جاقئندا قئتايدئث ب ذ ذ-داعئ تذراقتئ وكئلئنئث ورئنباسارئ قئتايدئث ب ذ ذ قاؤئپسئزدئك كةثةسئنئث قارارئنا نةگة قارسئ داؤئس بةرگةنئ جونئندة ذزاق تذسئنئكتةمة بةردئ. مةن ءوز تاراپئمنان بذل تذسئنئكتةمةنئ بئلايشا تالداپ، قورئتئپ بةرة الامئن: ءبئز كةز كةلگةن ةلدئث رةجئمئن زورلئق جانة ارتئق كذش كورسةتؤ، كذشتةؤ شارالارئ نةگئزئندة وزگةرتؤگة قارسئمئز. ءبئز كةز كةلگةن مةملةكةت حالقئنئث ءوز الدئنا دةربةس جاساعان تاثداؤئنئث قذرمةتتةلؤئن جاقتايمئز. باسقاشا سوزبةن ايتساق، سول ةلدةردئث جذمئس ئستةپ تذرعان رةجئمدةرئن وزگةرتؤ كةرةك پة جانة ونئ قالاي وزگةرتكةن دذرئس دةگةن ساؤالدار ءتذيئنئن سول مةملةكةتتةر حالئقتارئنئث وزدةرئ دةربةس تذردة جانة ءوز ةركئمةن شةشؤلةرئ قاجةت دةپ سانايمئز. مةنئث ويئمشا، قازئرگئ تاثدا سيريا ءذشئن، ونئث بولاشاعئ ءذشئن ةث وزةكتئ ماسةلة - ول ارتئق كذش كورسةتؤ شارالارئن توقتاتؤ، بذدان كةيئنگئ قانتوگئستئث الدئن الؤ، بةيبئت تذرعئنداردئث جاعدايئن ويلاؤ ءذشئن ءوزارا كةلئسئمگة كةلؤ، تةز ارادا ورتاق ءذنقاتئسؤ ورناتؤ.
الايدا، ب ذ ذ قارارئنا كوز جذگئرتكةنئمئزدة، وندا بةلگئلئ ءبئر تالاپتار جازئلعانئن بايقادئق. ول تالاپ وپپوزيسياعا ةمةس، تةك سيريانئث بيلئگئنة قارسئ كذش كورسةتؤلةردئ توقتاتؤ كةرةك دةگةن مازمذنعا سايادئ ةكةن. سول سةبةپتئ دة مذنداي كذش كورسةتؤلةر ءالئ دة جالعاسا بةرةدئ دةپ ويلايمئن. ءبئر ايتا كةتةرلئگئ، ادةتتة ب ذ ذ قارارلارئ قابئلدانباس بذرئن ولار، ةث الدئمةن، دةموكراتيالئق پئكئرتالاستار مةن كةثةستةرگة وزةك-نةگئز بولادئ. ءبئراق بذل جولعئ قارارعا كةلگةندة كةيبئر ةلدةردئث وسئنداي كذش كورسةتؤ شارالارئنئث جذرؤئنة ءوز داؤئستارئن بةرئپ، وسئ ذستانئمدارئن العا تارتقئسئ كةلگةندةرئ بايقالدئ. ارينة، قئتاي تاراپئ بذل ماسةلةمةن كةلئسة المايدئ، تيئسئنشة، بذل پئكئردئ دة قولداي المايدئ. ءوزئنئث سوزئندة قئتاي تاراپئنئث وكئلئ سيريانئث بيلئگئنة سيريا حالقئنئث ذنئنة مذقيات قذلاق تذرؤگة شاقئردئ. ءبئز سيريا وپپوزيسياسئن ينكليؤزيأتئك ساياسي ءذنقاتئسؤ ورناتؤعا شاقئرامئز جانة وسئنئ وپپوزيسيادان تالاپ ةتةمئز. قئتاي ذكئمةتئ بذل ماسةلةگة ءوزئنئث بةلسةندئ كذش-جئگةرئن جذمساپ كةلةدئ.
بذل رةتتة مةن ةكئ مئسال كةلتئرة الامئن. جاقئندا قئتايدئث ديپلوماتيا قوعامداستئعئ سيريا وپپوزيسياسئن كةلئسسوز جذرگئزؤ ماقساتئندا قئتايعا شاقئردئ. ةكئنشئ ءبئر مئسال، قازئرگئ تاثدا قئتايدئث سئرتقئ ئستةر ءمينيسترئنئث ورئنباسارئ سيريا جةرئندة ءجذر. ول بذل ةلدئث بارلئق تاراپتارئمةن بايلانئس ورناتئپ، كةلئسسوز جذرگئزؤدة. وسئعان سايكةس، بذگئندة قئتاي مةملةكةتئ سيرياداعئ كذش كورسةتؤ مةن قانتوگئستئ تةز ارادا توقتاتئپ، ؤاقئت كةشئكتئرمةي ساياسي ءذنقاتئسؤ ورناتؤ قاجةت دةگةن قاعيداتتئ ذستانئپ وتئر.
تاعئ ءبئر اتاپ وتةرلئگئ، قئتاي مةملةكةتئ سيرياداعئ ساياسي جاعدايدئ تذراقتاندئرؤ ماقساتئنداعئ اراب ةلدةرئنئث كورسةتئپ وتئرعان كذش-جئگةرئنة دة قذرمةتپةن قارايدئ. قئتاي تاراپئ اراب ةلدةرئ العا تارتقان ارنايئ جوبا-جوسپارلار اياسئندا وسئ كذردةلئ ماسةلةنئث ءتذيئنئن شةشؤ جولدارئنا جاردةمدةسؤگة ءازئر جانة وعان مذددةلئلئك تانئتؤدا. جالپئ العاندا، قئتاي قوعامئ سيريانئث اينالاسئندا قالئپتاسقان جاعدايعا ايرئقشا الاثداؤشئلئق تانئتئپ وتئر.
ءتئلشئ: بذگئندة الةمدئك-قارجئ-ةكونوميكالئق داعدارئسئنئث ئقتيمالدئعئ جاهاندئق اؤقئمداعئ ةث ءبئر وزةكتئ ماسةلةگة اينالدئ. الايدا، بذل داعدارئس ورئن العان جاعدايدا جاهاندئق ةكونوميكاعا تةرةثنةن اسةر ةتةتئن، ونئث قذرئلئمئن تذپكئلئكتئ وزگةرتةتئن قذبئلئس پا، الدة ول تةك ؤاقئتشا قيئندئق پا؟ بذعان دةيئنگئ ةكونوميكالئق داعدارئستئ ءبئراز ةل ةثسةرة العانداي بولدئ. ال قارجئ داعدارئسئنئث ةندئگئ، ياعني ةكئنشئ تولقئنئ كةلگةن جاعدايدا ول الةم ةلدةرئ ةكونوميكاسئنا قانشالئقتئ اسةر ةتؤئ مذمكئن؟
چجان يؤيان: مةن قارجئ داعدارئسئنا قارسئ تذرؤ، وعان توسقاؤئل قويؤ بذگئندة جاهان ةلدةرئ ءذشئن باستئ ماسةلةگة اينالدئ دةگةن پئكئرگة قوسئلامئن. مةنئث ويئمشا، قازئرگئ قارجئ-ةكونوميكالئق داعدارئستئ تةرةث سةبةپتةرمةن بايلانئستئرؤعا بولادئ. ولار، ةث الدئمةن، كاپيتاليستئك جذيةمةن جانة بذگئنگئ جالپئ الةمدئك ارحيتةكتؤرامةن ولشةنةدئ. الةمدة بذرئن دا داعدارئس بولعان. بذل رةتتة مةكسيكاداعئ، ازيا ةلدةرئندةگئ ةكونوميكالئق داعدارئستئ مئسالعا كةلتئرؤگة بولادئ. ءبئراق، بذل داعدارئستار نةگئزئنةن قالئپتاسئپ كةلة جاتقان نارئعئ بار ةكونوميكالاردا تؤئندادئ. ال بذگئنگئ داعدارئستئث سةبةپ-سالدارئ، تةرةثدئگئ مةن اؤقئمدئلئعئ وزگةشة. ول ءبئرئنشئ كةزةكتة الةمنئث جةتةكشئ ةكونوميكالارئنا اسةرئن تيگئزؤدة. ولار - ا ق ش جانة ةؤروپا.
كةيبئر ازاماتتار: «قازئرگئ داعدارئس كاپيتاليزم ئستةن شئققاندئقتان تؤئنداپ وتئر. ءبئراق ول، ةث الدئمةن، كورپوراتيأتئك دةثگةيدة بايقالؤدا. باسقاشا ايتساق، باسقارؤشئلئق تةتئگئ دذرئس قذرئلماعان جانة باعئتتالماعان» دةپ ةسةپتةيدئ. ءبئراق، قئتاي عالئمدارئنئث باسئم كوپشئلئگئ بذگئندة باتئستئث جةتةكشئ ةكونوميكالارئندا تؤئنداعان داعدارئس تةك كورپوراتيأتئك دةثگةيگة عانا بايلانئستئ ةمةس، ول جالپئ كاپيتاليستئك جذيةنئث ئستةن شئققاندئعئمةن بايلانئستئ بولئپ وتئر دةگةن پئكئردئ ذستانؤدا. ءبئزدئث كوز الدئمئزدان سان ءتذرلئ قذرئلئمدئق قاراما-قايشئلئقتار مةن پروبلةمالار وتؤدة. قذرئلئمدئق سيپاتقا ية مذنداي قاراما-قايشئلئقتار، ءبئزدئث ويئمئزشا، از عانا ؤاقئتتئث ئشئندة رةتكة كةلمةيدئ. ولاردئ رةتكة كةلتئرؤ ءذشئن بةلگئلئ ءبئر مةرزئم مةن ذدةرئس قاجةت. ماسةلةن، 5 جئلدان 10 جئلعا دةيئنگئ ؤاقئت كةرةك.
مةن باتئستا مئنانداي پئكئرلةردئث پايدا بولعانئن دا بئلةمئن. ول پئكئرلةر: «قازئرگئدةي داعدارئس جاعدايئندا الةمگة جاثا «ماركس» كةرةك. ول دذنية جذزئندة بولئپ جاتقان وزگةرئستةر مةن قذبئلئستارعا تذسئنئكتةمة بةرؤئ جانة باتئستئ داعدارئس قذرساؤئنان الئپ شئعؤئ كةرةك» دةگةنگة سايادئ. ال بذگئنگئ ةكونوميكالئق جانة قارجئ داعدارئستارئنان تؤئندايتئن قيئندئقتار مةن ونئث سالدارئنا توقتالار بولسام، مئنانداي بولجام ايتار ةدئم: بئرئنشئدةن، الةمدئك ةكونوميكا تومةنگئ نةمةسة ورتاثعئ كةزةث وسئمئنة اياق باسادئ. ال ةؤروپا ةكونوميكاسئنا كةلسةم، وتكةن توقساندا يسپانيادا كةلةثسئز ءوسئم ورئن العانئن بايقادئق. كوپشئلئك: «ةگةر ةكئ توقسان بويئ يسپانيادا كةلةثسئز ءارئ جاعئمسئز ءوسئم ورئن الاتئن بولسا، يسپانيا رةسةسسياعا تذسةدئ» دةگةن پئكئرلةر ايتئپ ءجذر. سوندئقتان، وسئعان بايلانئستئ بذكئل ةؤروپا دا رةسةسسياعا ذرئنؤئ مذمكئن دةگةن بولجامنئث وسة تذسكةنئن بايقاؤعا بولادئ.
الةمدئك ةكونوميكا ءوسئمئنئث باياؤلاؤئ مةن تةجةلؤئنة قاتئستئ جاسالعان ساراپتامانئث ءبئر ناتيجةسئ مئناداي: ا ق ش-تاعئ، ةؤروپاداعئ داعدارئس از عانا ؤاقئتتئث ئشئندة رةتكة كةلمةيدئ. سةبةبئ، مذنداي داعدارئستئ رةتكة كةلتئرؤ ءذشئن، ءبئرئنشئ كةزةكتة، ةكونوميكانئث ءوسئمئ قاجةت. ال الةمدئك ةكونوميكانئث تةجةلؤئ مةن باياؤلاؤئ سونداي-اق حالئقتئث جذمئسپةن قامتئلؤئنا دا كةرئ اسةرئن تيگئزؤدة. سوعان بايلانئستئ بذل ماسةلة ا ق ش پةن ةؤروپا ةلدةرئندة وتة جوعارئ دةثگةيدة تذراقتالئپ تذرادئ دةپ ويلايمئن. بيؤدجةت شئعئندارئن ازايتؤعا بايلانئستئ جذمئسسئزدئق تا كوبةيؤدة. جذمئسسئزدئقتئث كةثئنةن ةتةك الؤئنا بايلانئستئ تولقؤلار مةن ذرةي-قورقئنئشتار دا ءورشي تذسؤدة. ال مذنئث بارلئعئ، تذپتةپ كةلگةندة، ةؤروپا ةلدةرئندةگئ قوعامدئق تذراقتئلئققا ءوز اسةرئن تيگئزبةي قويمايتئنئ انئق. ةكونوميكا دامؤئنئث تةجةلؤئ مةن باياؤلاؤئ يمپورتقا، ونئث ئشئندة ةؤروپانئث يمپورتئنا دا ءوز سالقئنئن تيگئزبةي قويمايدئ. يمپورتقا دةگةن سذرانئس كةميدئ، سوعان سايكةس، يمپورتتئث كولةمئ دة ازايادئ. بذل ءوز كةزةگئندة تاؤار اينالئمئنداعئ قاراما-قايشئلئقتارعا اكةلئپ سوعادئ. ياعني، قاراما-قايشئلئق ذلعايادئ، ا ق ش-تا عانا ةمةس، ةؤروپادا، سونداي-اق، جاثادان قالئپتاسئپ، دامئپ كةلة جاتقان نارئعئ بار ةكونوميكالاردا پروتةكسيونيزم (تامئر-تانئستئق) وسةتئن بولادئ. دةمةك، الةمدئك ةكونوميكا ءوسئمئنئث تةجةلؤئ - الةمدئك ةكونوميكالئق داعدارئستان تؤئندايتئن ءبئرئنشئ سالدار بولؤئ مذمكئن.
ال ةكئنشئ سالدار - ءار ءتذرلئ ةلدةردةگئ أاليؤتالئق جذية مةن قارجئلئق-أاليؤتالئق ساياساتقا بايلانئستئ تؤئنداؤئ مذمكئن. ةندئ ءبئر الاثداؤشئلئق تؤعئزاتئن ماسةلة - ينفلياسيا. ةكونوميكالئق دامؤعا جاعداي جاساپ، دةم بةرؤ ءذشئن الةمنئث كوپتةگةن ةلدةرئندة بازالئق ستاأكالار تومةندةتئلئپ وتئر. ماسةلةن، ةؤروپاداعئ قئسقا مةرزئمدئ بازالئق ستاأكا شامامةن 1 پايئزدئ، ا ق ش-تا 0-دةن 0،25 پايئزعا دةيئنگئ ارالئقتئ، جاپونيادا ءتئپتئ 0 پايئزدئ قذراپ وتئر. سول سةبةپتئ، بازالئق ستاأكانئث تومةنگئ كورسةتكئشئ ينفلياسيا وسئمئنة «دةم بةرمةي» قويمايدئ. بذل، اسئرةسة، ةكونوميكالاردئث ءوسئمئ جةتكئلئكتئ دةثگةيدة بايقالماي تذرعان كةزدة كورئنئس بةرةدئ. ال ينفلياسيا وسكةن جاعدايدا، الةمدئك ةكونوميكا ستاگناسياعا، ياعني توقئراؤعا ذشئرايتئنئ بةلگئلئ. دامئعان ةلدةردةگئ ةكونوميكالئق جاعدايدئث ناشارلاؤئ - بذل ةلدةردئث ءوز كاپيتالدارئ مةن اكتيأتةرئن دامؤشئ ةلدةردةن جانة جاثادان قالئپتاسئپ كةلة جاتقان نارئعئ بار ةكونوميكالاردان شئعارؤعا ةرئكسئز ماجبذرلةيدئ. وسئنئث سالدارئنان ءبئز بذگئندة أاليؤتالار كؤرسئنئث كذرت تذراقسئزدانؤئ مةن وزگةرؤئن كورئپ وتئرمئز. دامئعان ةكونوميكالارداعئ ناشار احؤال، ءسوزسئز قور رئنوگئ مةن أاليؤتا رئنوگئنئث كذرت «شايقالؤئنا» اكةلئپ سوعادئ. ال قور رئنوگئنداعئ أاليؤتا كؤرسئنئث تذراقسئزدانؤئ الةمدئك ساؤداعا، ينأةستيسياعا جانة كاپيتالداردئ ورنالاستئرؤعا كةرئ اسةر ةتةتئنئ ءسوزسئز.
تاعئ ءبئر ماثئزدئ ماسةلة شيكئزات ونئمدةرئنئث الةمدئك باعاسئنا بايلانئستئ تؤئنداپ وتئر. بذل رةتتة، ءبئرئنشئ كةزةكتة، قؤات كوزدةرئنة قاتئستئ ايتؤئمئز قاجةت. ال ونئ ايتقان كةزدة ويعا اؤةلئ مذناي تذسةتئنئ بةلگئلئ. لي فةنلين مئرزا قئتاي مةن قازاقستان اراسئنداعئ ئنتئماقتاستئق بايلانئستار تؤرالئ ءسوز قوزعاعان كةزدة ةنةرگةتيكا ماسةلةسئنة ايرئقشا نازار اؤدارئپ ءوتتئ. سةبةبئ، قئتاي گاز بةن مذنايدئث اؤقئمدئ يمپورتةرئ بولسا، ال قازاقستان اؤقئمدئ ةنةرگيا جةتكئزؤشئ-ةكسپورتةرلةردئث ءبئرئ ةكةنئ بةلگئلئ. ال ةنةرگيا جةتكئزؤشئلةرگة قاتئستئ الةمدئك باعانئث تذراقسئزدانؤئ مةن وزگةرؤئنة بايلانئستئ بةلگئلئ ءبئر بولجام ايتؤ قيئن دةپ ويلايمئن. جالپئ، بذل جاعداي، لؤ سيؤتيان مئرزا ايتقانداي، تاياؤ شئعئستاعئ، سيرياداعئ جانة يراننئث اينالاسئنداعئ جاعدايدئث قالاي وربيتئنئنة بايلانئستئ بولماق.
قارجئ-ةكونوميكالئق داعدارئستئث ةكئنشئ تولقئنئنا توقتالاتئن بولسام، مئنانئ ايتار ةدئم: بذگئندة قئتاي مةن قازاقستان، اسئرةسة، قئتاي الةمدئك ةكونوميكامةن تئعئز ءارئ جاقئن ينتةگراسيالانعان. سوندئقتان، الةمدة ورئن الاتئن كةز كةلگةن جاعداي ءسوزسئز، قئتايعا اسةر ةتةدئ. قئتاي ةكونوميكاسئنئث دا، قازاقستان ةكونوميكاسئنئث دا، ياعني ةكئ ةكونوميكانئث دا رةسةسسياعا ةنؤئ ةكئتالاي. الايدا، قئتايدا دا، قازاقستاندا دا ءوسئم قارقئنئ قئسقارؤئ ابدةن مذمكئن دةپ ويلايمئن.
ءتئلشئ: ساليقالئ اثگئمةلةرئثئز ءذشئن راحمةت. تابئستئ بولئثئزدار. ةلدةرئمئز ءوزارا دوستئق، تذسئنئستئك جانة ستراتةگيالئق ارئپتةستئك نةگئزدةرئندة حالئقتارئمئزدئث يگئلئگئ ءذشئن ءوسئپ-وركةندةي بةرسئن.
اثگئمةلةسكةن ءلايلا ةدئل قئزئ.
دةرةككوز: «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئ