اقئت قاجئنئث ةكئ تومدئق جيناعئ تذركيادا جارئق كوردئ
استانا. 27- اقپان. قازاقپارات. اتاقتئ اقئن اقئت ءذلئمجئ ذلئ ولةثدةرئنئث ةكئ تومدئق جيناعئ تاياؤدا تذركيادا كونيا قالاسئندا جارئق كوردئ. ونئ باسپاعا فيلوسوفيا عئلئمدارئنئث كانديداتئ گذلنار وماروأا دايئنداعان. كئتاپقا اقئت قاجئنئث تذركياداعئ قئزئ ءماستؤرانئث ذرپاقتارئ دةمةؤشئ بولعان. 1300 بةتتةن تذراتئن ةكئ تومدئققا اقئننئث كوپتةگةن ولةثدةرئنة قوسا ءومئربايانئ جانة عئلئمي قوسئمشالار دا ةنگةن.
اقئت ءذلئمجئ ذلئ جيناعئ تذركيادا كيريلليسامةن باسپا كورئپ وتئر. بذعان دةيئن موثعوليادا، قئتايدا جانة قازاقستاندا اقئننئث ةثبةكتةرئ جارئق كورگةن ةدئ. كئتاپ تذركيادا جارئق كورگةنئمةن قازاقستاندا تاراتؤ جوسپارلانعان.
اقئت قاجئ ХХ عاسئردئث باس شةنئندة قئتاي قازاقتارئ ئشئنةن شئققان عذلاما، تاريحشئ، اقئن تاربيةشئ، جاثاشئل ويشئل، قوعام قايراتكةرئ. ونئث شئعارمالارئ ءبئر عاسئر بويئ شئنجاث، موثعوليا جانة تذركيا قازاقتارئ اراسئندا قذندئلئعئن ساقتادئ.
اقئت قاجئ جانة ةثبةكتةرئ، وكئنئشكة وراي، كةثةستئك كةزةثدة قازاقستاندا وقئتئلعان جوق. زةرتتةلگةن جوق. سوندئقتان ول قازاقستان ءذشئن تاؤةلسئزدئك جئلدارئنا دةيئن بةيمالئم تذلعا بولئپ كةلدئ. نةگئزئندة ول قازاق ادةبيةتئندة اباي مةن بئرگة اتالؤعا ءتيئس ماثئزدئ تذلعا ةدئ. ويتكةنئ ول، كئتاپتارئ رةسةي پاتشالئعئندا، ءتئپتئ ابايدان بذرئن جارئق كورگةن نةكةن-ساياق قازاق اقئندارئنئث ءبئرئ.
مئنة، وسئ جايتكة توقتالعان بةلگئلئ عالئم، ادةبيةت زةرتتةؤشئ تذرسئنبةك كاكئشةأ بئلاي دةيدئ: «اقئت قاجئنئ قازاق ادةبيةتئنئث ХІХ عاسئردئث اياعئ ХХ عاسئردئث باسئنداعئ ادةبيةتئمئزدئث ذلكةن كورنةكتئ وكئلئ رةتئندة قازاق ادةبيةتئ مةن مادةنيةتئنئث تاريحئنا كئرگئزؤئمئز كةرةك. ول ابايدئث العاش كئتاپ شئعارؤئنا دةيئن ءوزئنئث 9 كئتابئن 17 رةت جاريالاعان بولاتئن. مذنئ ةسكةرمةؤگة بولمايدئ. قازان توثكةرئسئنة دةيئن وسئنداي كئتاپ شئعارعان دارئن يةسئ قازاقتا وتة سيرةك. سوندئقتان اقئتتئ اباي دةثگةيلةس دارئندار قاتارئندا كورگةننئث ةشبئر ابةستئگئ جوق. اقئتتئ ادةبيةتئمئزدئث ءئرئ قايراتكةرئ رةتئندة تانؤئمئز كةرةك.»
ونئث كئتابئن قازاندا باسئپ شئعارؤئنا جاس كةزئندة التاي مةن قوبدا اراسئنداعئ پوچتا بةكةتئندة قئزمةت ئستةؤئ سةبةپ بولعان. ول وسئ قئزمةتئ بارئسئندا، قئتايدئث ةجةنحانئ مةن ورئستئث پاتشاسئ اراسئندا بولعان پوچتا تاسئمالداؤئنا دا ذلةس قوسقان ةكةن.
وسئ قئزمةتتة ءجذرئپ جاس اقئت كوپتةگةن ادامدارمةن تانئسادئ. ولار ارقئلئ قازاندا باسئلعان ءدئني، تاريحي جانة ادةبي كئتاپتاردئ العئزئپ وقئپ جذرةدئ. ءسويتئپ پوچتا قئزمةتئندةگئ اقئتتئث ءبئلئمئ ودان ءارئ تةرةثدةي تذسةدئ. سونئمةن قاتار، وقئعان كئتاپتارئنان شابئت العان اقئت ءوزئ دة ولةث كئتاپ جازئپ جذرةدئ. سونداي كئتاپتارئنئث ءبئرئن جيهانشا دةپ ات قويئپ، جاراسا باسسئن دةپ، قازانداعئ باسپاگةرلةرگة جئبةرةدئ. باسپاگةرلةرگة ولةثدةر ذنايدئ دا باسپادان شئعارئپ بةرةدئ. ءسويتئپ اقئتتئث جانة شئعئس تذركئستان قازاقتارئنئث تذثعئش كئتابئ 1897- جئلئ باسپادان جارئق كورةدئ.
سودان كةيئن اقئتتئث كوپتةگةن ولةثدةرئ، قيسسا جانة داستاندارئ جارئق كورةدئ. كةيبئرةؤئ قولجازبا كذيئندة حالئق اراسئندا تارايدئ. سوثعئ جئلدارعا دةيئن ونئث ولةث - داستاندارئن ايتؤشئلار قئتاي، موثعوليا جانة تذركيا قازاقتارئ اراسئندا كةزدةسةتئن.
وتكةن عاسئردا، مالدئث سوثئندا، بارئمتانئث ارتئندا ءومئرئن وتكئزگةن قازاق حالقئن ءدئن جانة ءبئلئم ارقئلئ بةرةكة-بئرلئككة شاقئرعان ذلئ اقئن وسئ ماقساتتاعئ ويلارئن ولةث قئپ بايانداعان. ول ولةث ءسوزدئ جاقسئ كورةتئن قازاق حالقئنا ءسوزئمدئ وسئلايشا ءتيئمدئ دة اسةرلئ تذردة ذقتئرام دةپ ويلاعان.
ولةثدةرئمةن حالقئن تؤرا جولعا، يماندئلئققا شاقئرعان اقئت 1868- جئلئ، التاي ايماعئنئث كوكتوعاي اؤدانئنا قاراستئ قايئرتئ دةگةن جةردة دذنيةگة كةلدئ.
اقئت العاشقئ ءتالئم تاربيةسئن اؤئلداعئ موللالاردان الادئ. ءوزئنئث نةمةرة اعاسئ سادئق جيبةن ذلئ مةن قذسمان موللادان ساؤات اشادئ. وسئ موللالاردان ءالئپ ءبيدئ جاثا مةثگةرئپ قولئ ةندئ جازؤ ءبئلدئ دةگةن شاقتا، ولةثدةرئن كئتاپ شةتئنة جازا باستايدئ. العاشقئ يمان شارتئنئث شةتئنة مئناداي ولةث جازعان ةكةن:
ءذلئمجئ - ءبئزدئث اتامئز،
قذدايعا كوپ تذر قاتامئز.
عئلئم نذرئن ءبئر كورمةي،
قاراثعئ قايتئپ جاتامئز.
كةيئن بذحاردان كةلگةن ماحبذبوللا دةگةن عذلامادان وقؤئن ودان ءارئ جالعاستئرادئ. بذل عذلامانئ، سول كةزدةگئ مولقئ رؤئنئث ذكئردايئ (بولئس دارةجةسئندةگئ شةن) جوتا قاجئ دةپ اتالاتئن جؤانعان اؤئل بالالارئن وقئتؤئ ءذشئن شاقئرعان ةكةن. اؤئلداعئ 60 بالامةن بئرگة اقئت وسئ كئسئدةن وقيدئ. اقئت ءوزئنئث وسئ وقؤ كذندةرئن ءبئر ولةثئندة بئلاي دةپ سؤرةتتةيدئ:
پاقئر اقئت سويلةيدئ ءاربئر تذستان،
جاستان تذركئ تانئتتئ موللا عذسمان.
سادئق اعا ذيرةتتئ ءالئپ بي دةپ،
تانئتتئ قات-قاعازدئ اسئعئستاپ
ةرجةتئپ داموللادان الدئم ساباق،
ةسئمئدذر ماحبذبوللا اسئل تالاپ.
بذهاردئث اق سذيةگئ ءدال وزئنةن
شئعادئ دةمئ سايئن عئلئم تاراپ.
وقؤدا، بالالار ئشئندة، اقئت، زةرةكتئگئ جانة وقؤعا بةيئمدئلئگئمةن ايرئقشا كوزگة تذسةدئ. بالالاردئث الدئ بولادئ. ماحبذبوللا عذلاما دا اقئتتئ جاقسئ كورةدئ. ءسويتئپ موللانئث ةرةكشة ئقئلاسئنا ية بولعان اقئت، موللانئث بةرگةن ئستانبذل جانة قازان باسپا كئتاپتارئن وقئپ ءبئلئمئن ارتتئرادئ جانة اراپ ءتئلئن ذيرةنةدئ.
كوزئ اشئق ءبئلئمئ مولايعان اقئت جئگئت بولعان شاقتا، جؤانعان ذكئردايدئث كوزئنة تذسةدئ. ءبئر جةرگئلئكتئ ذكئمةت قئزمةتكةرئ، ذكئردايدان، پوچتا تاسيتئن ساؤاتتئ ةكئ پئسئق جئگئت سذرايدئ. سوندا جؤانعان ذكئرداي اقئت پةن اقئتتئث قذرداسئ قوبدابايدئ شئعارئپ بةرةدئ. 1890- جئلئ اقئت، وسئ قئزمةتئنة جذرةردة، اكةسئ ءذلئمجئ اقسارباسئن سويئپ اقساقالداردان باتا سذرايدئ. سول كةزدئث باتاگوي اقساقالئ ساعيد بئلاي دةپ باتا بةرگةن ةكةن:
كوكئرةگئث اشئق بولسئن،
پالةكةتئث قاشئق بولسئن.
ابئلايداي ايبارلئ بول،
قابانبايداي قايئرلئ بول.
جانئبةكتةي جاعئمدئ بول،
ةلدةن اسقان دارئندئ بول،
ةلدئ سذيةر جالئندئ بول،
ةلئنئث ةركةسئ بول،
ةسةيگةندة سةركةسئ بول.
اقئتتئث ءبئلئمئ تةرةث موللا دةگةن اتاق-داثقئ شئعادئ. اؤئلدئث بالالارئ ءذشئن موللا ئزدةپ جذرگةن قوبداداعئ بوتاقارا رؤئنئث ذكئردايئ باردام مةن لايئق اقئتتئ شاقئرادئ. ءسويتئپ اقئت بالا وقئتا باستايدئ. سول اؤئلدا مةكتةپ مةدرةسة اشادئ. مةشئت سالادئ.
1908- جئلئ التاي، قوبدا جانة جايئردان 60 ادام قاجئعا نيةتتةنةدئ. ولاردئث اراسئندا اقئت قاجئ بالالارئن وقئتقان لايئق پةن ورازبةك باستاعان سةگئز ادام دا بولادئ. ارتئق داؤلةتئ جوق، قولئ قئسقا اقئتتا قاجئعا باراتئن شاما بولمايدئ. تةك، قاسيةتتئ قاجئلئق ساپارعا شئعارئپ سالؤ ءذشئن اؤئلدئث ادامدارئنا ءبئر كذندئك جةرگة دةيئن ئلةسئپ وتئرادئ. ةندئ اؤئلعا قايتؤ ءذشئن قاجئلارمةن قوشتاسقاندا، ولار اقئتتئ جئبةرمةيدئ. «ءوزئث موللاسئث جانة اراپشا بئلةسئث. بئزگة ةرئپ جول باستا. شئعئنئندئ ءبئز كوتةرةيئك» دةسةدئ. قاجئعا مال-داؤلةتئ شالقئعان ةمةس، اللا شاقئرعان بارادئ دةگةندةي، اياق استئنان، ويدا جوقتا پايدا بولعان وسئ ذسئنئستئ قابئلداعان اقئت قاجئلئق جولعا تذسةدئ. سونئمةن ذيئنة بالا-شاعاسئنا اقئلداسؤعا مذرشاسئ بولماستان، اقئت قاجئ جول-جونةكةي قاجئلارمةن قذتتئ ساپارعا بئرگة اتتانادئ. سوندا اقئت 39 جاستا ةكةن. مذنئ ءبئز ونئث مئنا شؤماقتارئنان ءبئلئپ وتئرمئز:
ءيلاهي، ساعان جئلاپ قالام الدئم،
تاؤةكةل بار ءئسئمدئ ساعان سالدئم.
جاراندار اتئم اقئت -موللا تاييف،
جاسئمدا وتئز توعئز مةكةگة باردئم.
(بذل جةردة تاييف - جاعئمدئ دةگةن ءسوز. قاجئلئق ساپارئندا باداؤيلةر وعان سولاي ات قويعان ةكةن.)
قاجئلئق عيباداتئن ورئنداعاننان كةيئن اقئت جولداستارئمةن بئرگة ةلگة قايتپايدئ. ءبئلئمئن ودان ءارئ تولئقتئرؤ ءذشئن اراب ةلدةرئندة قالادئ. ول مادينة جانة شام شاهارلارئن ارالاپ، كئتاپحانالارئندا ءبئلئم ئزدةيدئ. اراپ ءتئلئن تولئقتئرادئ. ءسويتئپ ايلاپ جاتئپ وسئ ءبئلئم وردالارئندا جذرةدئ.
قاجئلئق ساپاردان ورالعاننان كةيئن اقئتتئث بةت-بةدةلئ وسةدئ. ءور التايدئث ءتورت ءبيئ اتاپ ايتقاندا، تارئ، جؤانعان، ءبئتئمشئ جانة بذراتاي اقئلداسئپ اقئت قاجئنئ قازئلئققا سايلايدئ. سونئمةن اقئت قاجئ ةل بئرلئگئن قامتاماسئز ةتكةن ءادئل قازئ بولادئ. ونئث ةل بةرةكةسئ مةن تئنئشتئعئن جوعارئ ذستاعان بيلئگئنة مئسال رةتئندة مئنا وقيعانئ اتاپ وتكةن ءجون. 1920- جئلداردئث ءئشئ. شاكذرتئ دةگةن جةردة ذرئس-جانجال بولئپ، جادئك رؤئنئث جئگئتتةرئ شةرؤشئ جئپتةلباي دةگةن كئسئنئ ولتئرةدئ. مذنئث اياعئ داؤعا اينالئپ ماسةلة اقئتتئث الدئنا كةلةدئ.
شةرؤشئنئث جؤاندارئ «ءبئز كئسئگة كئسئ الامئز، مالعا بئتئسپةيمئز» دةيدئ. اقئت قاجئ بذل ءسوزدئ وعاش كورئپ بئلاي دةيدئ: «قازاق اراسئندا ةرةگةس پةن ايقاستا قاتة ءتيئپ وقئس بولماسا، ءدال ءوز قولئمةن كئسئ ءولتئرئپ ءولئم جازاسئ بةرئلگةن ةمةس. الدئثا كةلسة اتاثنئث قذنئن كةش. ةگةر كئسئ ورنئنا كئسئ الامئن دةسةثدةر، وندا بئتئسپةس، تذگةمةس لاث تؤئلئپ، سئلايئ راهئم مةيئرباندئق قاتئناس بذزئلئپ، شابئس پةن جانجال كوبةيةدئ.» وسئ سوزدةن كةيئن شةرؤشئلةر رايئنان قايتادئ. سونئمةن جادئك جاعئ ءجذز جئلقئ قذن تولةپ داؤ اياقتالادئ.
اقئت قاجئ عئلئم مةن، ادةبيةتكة قاتتئ بةرئلگةن جان بولعاندئقتان، كئتاپتئ كوپ جيئپتئ. اقئتتئث ذلئ عازةزدئث ايتؤئنا قاراعاندا، شئثشئساي اسكةرئ اقئتتئث كئتابئن تارتئپ العاندا، ونئث 800 دةن استام كئتابئ بار ةكةن.
اقئت قاجئ وسئ كئتاپتاردئ كوزئنئث قاراشئعئنداي قورعاپ ساقتاپ جذرةدئ ةكةن. قئستئ كذندةرئ كئتاپ سورةلةرئنئث بةتئن ماتامةن جابادئ. ءبئراق بالالارئ الئپ وقيمئن دةسة ولارعا تارشئلئق قئلمايدئ. الايدا ولار كئتاپتئ جئرتئپ، شيمايلاپ نةمةسة جوعالتئپ ءبئر زيان كةلتئرسة، قاتتئ اشؤلانادئ.
اقئت قاجئ حالئقتئ ةلدئككة، بةرةكة-بئرلئككة، ونةر-بئلئمگة، ادةپ پةن ادامگةرشئلئككة، ءدئندئ جانة سالت ءداستذردئ قذرمةتتةؤگة شاقئرعان كوپتةگةن ولةثدةر جازدئ. ونئث كةيبئر كئتاپتارئ: «كئساسئ سةيفذلمالئك»، «تارجيمايئ احيد بين أالةدئ ءذلئمجئ»، «كئسسايئ عابدذلمالئك»، «قئيامات احؤال»، «كةرةي يشانئ مذحاممةد مذمين حازرةت».
ول ولةث جازؤدا وزئنة قازاقتئث ذلئ اقئنئ ابايدئ ذلگئ الدئ. مذنئ بئلاي دةپ تئلگة كةلتئرةدئ:
اقئندار بئزدةن بذرئن وتكةن تالاي،
اسئرةسة قذنانباي بالاسئ اباي.
سولارداي وتكئر ءسوزدئ تاپپاسام دا،
ويئمدئ جةتكئزةيئن قذراي، جاماي.
اقئت ولةثدةرئندة كوبئنةسة ةلدئ ءبئلئم ذيرةنؤگة شاقئرادئ. بئلاي دةيدئ:
عئلئم-ساؤلة نذر، جارئق،
وقئماي بولماس قذر قالئپ.
تةرمةلئ عئلئم وقئساث،
جذرةگئثة توقئساث،
كورةرسئث ساؤلة ءبئر جارئق.
اتا زاثئم دةپ قازاق،
ءار تاراپتان قذر قالئپ.
اي مةن كذندئ ذعا الماي،
الئسقا ذزاپ شئعا الماي
نةگة ءماز بوپ ءجذر حالئق.
وسئنداي پاراساتتئ عالئم بولعان اقئت قاجئنئث ءومئرئنئث سوثعئ كذندةرئ قاتتئ ايانئشتئ جاعدايدا ءوتتئ. ول 1939- جئلداردا قئتايدا باستالعان لاثدا، شئثشئسايدئث اسكةرلةرئ، كوزئ اشئق ادام بولعانئ ءذشئن اقئتتئ قاماققا الدئ. 1940- جئلئ شئثشئسايدئث تار ةسئك، تاس بوساعا قاراثعئ تذرمةدة قيناؤ مةن اشتئق سالدارئنان 72 جاستا ءشايئت بولدئ.
اقئت قاجئنئث رؤحاني مذرالارئ اسئرةسة بذگئنگئ تاثدا قازاقستان ءذشئن اسا قاجةت بولئپ وتئر. ويتكةنئ ونئث ةثبةكتةرئ قازاقتئث ءداستذرلئ مذسئلمانشئلئعئن انئقتاؤعا تةمئرقازئق رولئن اتقارا بئلةدئ. سوندئقتان تذركيادا اقئننئث ةكئ تومدئق جيناعئنئث جارئق كورؤئ قذپتارلئق. ةندئ بذل ةثبةكتةردئث ةلةكتروندئق نذسقاسئ جاسالئپ ينتةرنةت ارقئلئ وعان قولئ جةتپةي وتئرعان وقئرمان قاؤئمعا ذسئنئلسا، نذر ذستئنة نذر بولار ةدئ.
ءابدؤاقاپ قارا، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ، شوقاي تانؤشئ عالئم ئستامبذل، ميمار سينان ؤنيأةرسيتةتئ