سذلتان جانبولات، پروفةسسور: قازاق ءتئلئنئث مارتةبةسئ كوتةرئلمةسة، قازاق كوشئ توقتاؤئ مذمكئن

  استانا. 27- اقپان. قازاقپارات.  قازاقستانعا قئتايدان كوشئپ بارعان قازاقتار سانئ - شئنجاث قازاقتارئنئث ةكئ-اق جئلدئق ءوسئمئ. ولاردئث اتا-جذرتئنا جاپپاي كوشئپ بارؤئنا نة كةدةرگئ؟ بذل جونئندة پروفةسسور، جازؤشئ، شئنجاث ؤنيأةرسيتةتئنئث بذرئنعئ پرورةكتورئ، "ذلةس" سئيلئعئ (ق ح ر) مةن "دوستئق" وردةنئنئث (ق ر) يةگةرئ سذلتان جانبولاتتئث پئكئرئن بئلگةن ةدئك.

سذلتان جانبولات، پروفةسسور: قازاق ءتئلئنئث مارتةبةسئ كوتةرئلمةسة، قازاق كوشئ توقتاؤئ مذمكئن

وتكةن جئلدئث سوثئندا قازاقستاننئث دةربةس مةملةكةت بولعانئنا جيئرما جئل تولدئ. بذل وقيعا سول كةزدةرئ سئزدةرگة قالاي اسةر ةتئپ ةدئ؟

- ءالئ ةسئمدة، سوأةت وداعئ ئدئراپ جاتقان كةزدة ءبئز مئنا جاقتا قاتتئ تئقئرشئپ، ةلةگئزئپ، سوثعئ جاثالئقتاردئ كذندة تاپجئلماي كورئپ وتئردئق. بئرةسة انا رةسپؤبليكا، بئرةسة مئنا رةسپؤبليكا تاؤةلسئزدئك جاريالاپ، كةتئپ جاتقانئن بئلدئك. ءبئراق قازاقستان تالايعا دةيئن تئپئر ةتپةدئ. ءبئز: «بذل نة بولئپ كةتتئ؟! قازاق باسشئلئعئ نة ويلاپ جاتئر؟» دةپ الاثداي باستادئق. اقئرئ قازاقستان تاؤةلسئزدئگئن جاريالادئ. "ذه!" دةدئك، قؤاندئق.

ون شاقتئ جئلدئث الدئندا، قازاقستاندا شئققان «ةل جانة ةلباسئ» دةگةن كئتاپتا ءبئر ماقالام بار. «مةن بئلةتئن نذرةكةث» دةگةن. سوندا، نازاربايةأتئ وزگةلةر ايتئپ جذرگةن تةرئس جاعئنان ةمةس، تةك وث جاعئنان سيپاتتاپ وتة شئقتئم. قازاق - «مئث ءولئپ، مئث تئرئلگةن» حالئق. نذرةكةث «مئنا ئدئراؤ ءوزئ ادامدئ الدايتئن ؤاقئتتئق قذبئلئس پة؟! حالقئمدئ قئرئپ الئپ جذرمةيئنشئ» دةگةن سابئرلئلئققا بوي ذرعان شئعار دةدئم. ول كةزدة - جيئرما جئل بذرئندا: «نازاربايةأ  س س ر و نئث پرةمةرئ بولعئسئ كةلةدئ. سوندئقتان سوأةت وداعئن ئدئراتقئسئ جوق. بذل - بارئپ تذرعان وزئمشئلدئك!» دةپ ئزالانعان جاندار دا بولدئ...

قازاقستان تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن، بئردةن 1992-1995- جئلدارئ جاپپاي رةفورمالاردئ باستادئ. حالئق قاتتئ قينالدئ. مةن ونئ ةلگة بارعان كةزدة كوزئممةن كوردئم. بيلئك باسئندا وتئرعاندار دذنيةنئ وزدةرئنة بولئسكة سالدئ. تاپ سول كةزدئث وزئندة مذنداعئلاردان: «انةكي، وزبةكستاننئث قايماعئ بذزئلمادئ. ولار مذنداي جابايئ رةفورما جاساعان جوق. قازاقستان ةل بولمايدئ!» دةگةن ساؤةگةيلةردئث ءسوزئن دة ةستئدئك. ءبئراق مةن، رةفورما - ةث الدئمةن بذزؤ، سوسئن قايتا قذرؤ. «ةسكئ ءذيدئ بذزئپ تاستاعاننان كةيئن، ول بئت-شئتئ شئعئپ جاتادئ، ونئث ورنئنا جاثا عيمارات سالؤ ءذشئن ؤاقئت كةرةك. سوندئقتان، ؤاقئت وتة ءبارئ ورنئنا كةلةدئ»،- دةپ ويلادئم. سويلةپ تة ءجذردئم. سونئث وزئندة دة اسا سةنئممةن ةمةس، ايتةؤئر، قازاقتئث نامئسئن قورعاپ. ايتقانئمئزداي، مئنا عاسئر باستالئسئمةن قازاقستان ذشا دامئدئ. بذل - ءبئزدئ ةكئنشئ رةت قاتتئ قؤانتقان ذلكةن ءئس.

- ءوزئثئز قازاقستاندا ةث العاش قاشان بولدئثئز؟

- ماعان 1987- جئلئ ئسمةت كةثةسبايةأ دةگةن عالئم باسقاراتئن «وتان» قوعامئنان شاقئرتؤ كةلگةنئمةن، وعان دةرةؤ بارا قويؤ مذمكئندئگئ بولمادئ. ونئ ك گ ب نئث قوسالقئ ذيئمئ دةسئستئ. ءبئراق، 1989- جئلئ، تذثعئش رةت، قازاق سوأةتتئك رةسپؤبليكاسئنا ءبئلئم سالاسئنداعئ ش ذ ا ر دةلةگاسياسئن باستاپ باردئم. ول كةزدةگئ مينستر شايسذلتان شاياحمةتوأ، ول كئسئنئث قولقاناتتارئ ءشامشا بةركئمبايةأا، بةردئبةك ساپاربايةأ، سةرئك پراليةأ سئقئلدئ باؤئرلارئم جاقسئ قارسئ الدئ.

 قاتتئ رازئ بولئپ قايتتئم. ءبئراق وتارلئقتان قذتئلماعان تذس ةمةس پة. ورئس ةلئندة جذرگةندةي سةزئنگةنئم راس. ويتكةنئ باسشئلاردئث 60 پايئزئ ورئستار، قازاق باؤئرلارمنئث كوبئ قازاقشا بئلمةيتئن نة وعان شالا سئقئلدئ ةدئ.ءتئپتئ شئمكةنتتةگئ پةداگوگيكالئق ؤنيأةرسيتةت رةكتورئمةن دة (فاميلياسئ ناؤرئزبايةأ سئقئلدئ ةدئ) اؤدارؤشئ ارقئلئ سويلةسكةنبئز. ةكئنشئ جاعئنان ةلدة سول كةزدئث وزئندة ةكونوميكالئق تاپشئلئق بايقالاتئن. دذكةندةردة ةشتةثة جوق ةدئ. سامارقاندقا بئرگة بارعان شئمكةنت پةداگوگيكالئق ؤنيأةرسيتةتئنئث وقئتؤشئلارئنئث ءبئر اؤئلداعئ دذكةننةن ءتئس پاستاسئن ءبئراق سئپئرئپ الئپ قايتقانئ ءالئ ةسئمدة. قازئر وسئنئ ايتساق، ةل سةنبةؤئ مذمكئن. قازاقستان تةز دامئدئ، بايئدئ، كذشةيدئ، شالقئدئ. وزگة ةلدةرگة سالئستئرماسا، شئندئق كورئنبةيدئ عوي.

- سودان كةيئن تاؤةلسئز قازاقستانعا تالاي كةلگةن شئعارسئز؟ تاؤةلسئزدئك قئتايداعئ قازاقتاردئث اتا-جذرتئنا ورالؤئنا جول اشتئ ةمةس پة؟!

- ءسويتتئ. سان رةت كةلدئم. ءبئزدئث قازاق تاريحتا، كةمئندة ءتورت رةت قاتتئ ذركئپ، اؤئپ، بوسقئن بولعان. سوندئقتان بئرةؤئنئث تؤئسئ - انا جاقتا، بئرةؤئنئكئ - مئنا جاقتا قالئپ، ءبئر قازاق شاثئراعئ بئرئنةشةگة جارئلئپ، توزعان جاعداي بولدئ. وسئنداي كةزةثدةردئ باستان وتكةرئپ، تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن، نازاربايةأتئث قازاقستاننئث شةتتةگئ قازاق دياسپوراسئنا قذشاق جايا قارسئ الاتئنئن جاريالاؤئ - ذلكةن تاريحي مانگة ية. قازئر ءبئر ميلليونداي قازاق اتاجذرتئنا باردئ دةپ سانالادئ. راس بولؤ كةرةك. ونئث ئشئندة قئتايدان كةلگةن 60 مئثداي عانا قازاق بار. بذل - شئنجاث قازاقتارئنئث ةكئ-اق جئلدئق ءوسئمئ! قئتايداعئ قازاق سانئ جئلئنا 30 مئثعا تارتا وسةدئ.

- سوندا قئتاي قازاقتارئ قازاقستانعا بارعئسئ كةلمةي مة؟

- ولاي ةمةس. دةگةنمةن بئلاي عوي. مذنداعئ قازاقتاردئث ءبارئ بئردةي قازاقستانعا كوشكةلئ وتئرعان جوق. قئتاي ذكئمةتئنئث جاساعان كومةكتةرئ (كةدةيلةردئ سذيةمةلدةؤئ، شارؤالاردئ وتئرقتاندئرؤئ، اقئسئز وقئتؤئ، ت.ب.) ولاردئث تالايئن جئلئ ورنئن سؤئتپاؤعا تارتؤدا. ال، قازاقستان دا قئتاي قازاقتارئن تذگةل كوشئرئپ الماق ةمةس. بذل باسشئلار سوزئنةن دة، پراكتيكالئق ءئس-قيمئلداردان دا بةلگئلئ. تةك بارام دةگةندةردئ قذشاق جايا قارسئ الماق. قئتاي قازاقتارئنئث ميئ بارلارئ مذنئ دا تةرةث سةزةدئ.

قئتاي قازاقتارئنان كوشئپ بارعالئ وتئرعاندار بارشئلئق.ونئث سةبةبئ دة ءار جاقتئلئ. ءبئراق 1962- جئلداعئداي اشارشئلئقتان، رةپرةسسيادان، تئث جةر يگةرؤگة تارتئلؤدان بارعالئ جذرگةن جاعداي جوق. احؤال باسقاشا. ةگةر قازاقستان دةربةس بولماسا، دةربةس بولعان قازئرگئ جاعدايئ وزگةرئپ، قايتادان ورئستئث قولتئعئنا ةنسة، قازاق ءتئلئنئث مارتةبةسئ شئنداپ كوتةرئلمةسة، «نذرلئ كوش» نذرئن جويار بولسا، وسئعان دةيئن قازاقستانعا بارعان ورالمانداردئث جايئ كةلمةسة، ت.ب. قازاقستاننئث وزدةرئنسئز دة دامي بةرةتئنئن بئلةتئن قئتاي قازاقتارئنئث قازاقستانعا بةتتةگةن كوشئ نةگئزئنةن توقتاؤئ ئقتيمال. ويتكةنئ بذلار ت م د ةلدةرئندةگئ قازاقتارعا ذقسامايدئ. 1962- جئلئ اشارشئلئقتان، ساياسي سةبةپتةردةن بارعان 60 نةشة مئث قئتايلئق قازاقتارعا دا ذقساپ تذرعانئ جوق. ةگةر مةن ايتقان جاعدايلار كوثئلدةگئدةي بولماسا، جئلئ ورنئن سؤئتپاي ءوز جذرتئندا وتئرا بةرؤئ مذمكئن.

ونئث ذستئنة قئتاي ةكونوميكالئق جاعئنان تةز دامئپ بارادئ. سونئث ارقاسئندا جئلدام بايئپ بارا جاتقان قازاقتار دا بار. ولاردئث جئلئ ورنئن سؤئتقئسئ جوق. "اتام مةن اكةم، نة اجةم مةن شةشةمنئث سذيةگئ انة جاتئر. ةش قايدا بارمايمئن" دةؤشئلةر دة جةتةرلئك. ال، جاثاعئ "تاؤةلسئزدئك قالاي بولادئ؟" دةپ ويلايتئندار دا از ةمةس. كةدةن وداعئ، ةؤروازيا وداعئ سئقئلدئلارعا شوشي قارايتئندار دا كوپ.

مةملةكةت ءتئلئنئث احؤالئنا دا كوثئلدةرئ تولمايدئ. قازاق ءتئلئنئث مارتةبةسئ - وسئنداعئ قازاقتاردئث وتة زور ذمئتپةن كذتكةن ماسةلةسئ. قئتايداعئ ميللياردتئث ئشئندةگئ 1 جارئم ميلليون قازاق ءتذبئ اسسيمليياسيا بولئپ كةتةدئ. ويتكةنئ ماركسيزم تابيعي اسسيميلياسيانئ پرگرةسسيأ قذبئلئس سانايدئ. قئتاي تاريحئندا بذكئل ةلدئ بيلةگةن مانزؤ ذلتئ دا اسسيميلياسيا بولئپ كةتتئ. مذنداي مئسالدار تولئپ جاتئر. وزدةرئث رةسةيدةن دة مذنئث تالايئن كورگةنسئثدةر، بئلةسئثدةر ةمةس پة. تةثئزگة قذيئلعان بذلاقتئث بولاشاعئ سول. وسئنداي جاعدايدا تةك ءوزئنئث ذلتئن جوعالتپاي، ذرپاعئن قازاق ةتئپ ساقتاپ قالؤ ءذشئن عانا قازاقستانعا بارعئسئ كةلةتئندةر دة بار. «نذرلئ كوش» باعدارلاماسئ جاريالانعاننان كةيئن، باستاپقئدا ءسال جاقسئ جذرگةنئمةن، كةيئن توقتادئ. سول سةبةپتةن كوشؤگة ةندئ كوتةرئلئپ كةلة جاتقاندار قايتادان ورئندارئنا وتئرئپ قالدئ. جالپئ بارعاندار جئپ-جئلئ ورنئن سؤئتئپ بارئپ جاتئر.

قايتالاي ايتايئن، ةگةر قازاقستاندا قازاق ءتئلئنئث مارتةبةسئ كوتةرئلمةيتئن، تاؤةلسئزدئگئ كذشةيمةيتئن بولسا، قازاقتئث كوشئ مذلدةمگة جؤئق توقتاؤئ ئقتيمال.

 دةرةككوز: «اراشا-اقپارات»

 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى