شةتتةگئ قانداستاردئث كوشئ-قونئن رةتتةؤ قاي جاعئنان دا ماثئزدئ
استانا. 25 - اقپان. قازاقپارات - ةلباسئ نذرسذلتان نازاربايةأ «الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق جاثعئرتؤ - قازاقستان دامؤئنئث باستئ باعئتئ» اتتئ جولداؤئن جاريالاؤدان، ئلة-شالا مينيسترلةر كابينةتئنئث كةثةيتئلگةن وتئرئسئن وتكئزئپ، اتقارئلاتئن شارؤالاردئ ابدةن پئسئقتادئ.
سونئث ئشئندة سوثعئ جئلدارئ سئن ساداعئنئث قاراؤئلئنان تذسپةي تذرعان كوشئ-قون ماسةلةسئنة قاتئستئ بولةك تاپسئرما بةردئ: «ذكئمةت كوشئ-قون زاثناماسئنا وزگةرتؤلةر ةنگئزؤئ قاجةت. ةل تذرعئندارئن ذتئمدئ ورنالاستئرؤدئ ئنتالاندئرؤ جانة ءبئز «ورالماندار» دةپ اتاپ جذرگةن اعايئندار ماسةلةسئن تذبةگةيلئ ايقئنداپ الؤ اسا ماثئزدئ. «نذرلئ كوش» باعدارلاماسئ بويئنشا شةشئلةتئن ماسةلةلةر، ولاردئ ءبئر نذكتةدة شوعئرلاندئرؤ سياقتئ تاعئ باسقا ماسةلةلةردئث ءبارئ تذگةلدةي قايتا قاراؤدئ تالاپ ةتةدئ» دةدئ ةلباسئ. «ايقئن» گازةتئنئث رةداكسياسئندا وتكةن دوثگةلةك ذستةل قاتئسؤشئلارئ وسئ وزةكتئ ماسةلةگة قاتئستئ ءوز ويلارئن ورتاعا سالدئ.
نذرتورة ءجذسئپ، «ايقئن» رةسپؤبليكالئق قوعامدئق-ساياسي گازةتئنئث باس رةداكتورئ، پرةزيدةنت سئيلئعئنئث يةگةرئ:
- قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث تذثعئش پرةزيدةنتئ نذرسذلتان نازاربايةأ ةل تاؤةلسئزدئگئ جاريالانؤدان «الئستاعئ اعايئنعا اق تئلةك» حاتئن جولدادئ. ونداعئ ماقسات - تاعدئر تالكةگئمةن تورتكذل دذنيةنئث ءتورت بذرئشئنا تارئداي شاشئلعان قانداستارئمئزدئ اتاجذرتقا شاقئرؤ ةدئ. بذل: «ةدئلدئث بويئ - ةن توعاي، ةل قوندئرسام دةپ ةدئم. جاعالاي جاتقان سول ةلگة مال تولتئرسام دةپ ةدئم!» دةپ، ارمانداعان اقئن دا باتئر ماحامبةت وتةمئس ذلئ سياقتئ عاسئرلار بويئ اثساپ وتكةن بابالارئمئزدئث وسئناؤ اسئل ارمانئن اقيقاتقا اينالدئرؤ مذراتئنان تؤعان ناعئز ذلت كوشباسشئسئنئث ذلت الدئنداعئ، ذرپاق الدئنداعئ ةث ءبئر ساؤابئ شةكسئز سارابدال ساياساتئنئث قذرامداس بولئگئ بولاتئن. سول ارقئلئ ءتئل، ءدئل، ءدئن، ادةت-عذرئپ، سالت-ءداستذر، ذلتتئق بئرلئك پةن تذتاستئق، ذلتتئق قاؤئپسئزدئك سياقتئ وتة وزةكتئ ماسةلةلةردئ كةشةندئ شةشؤ كوزدةلگةنئ تالاس تؤدئرمايدئ. ةلئمئزدئث ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئ كوشئ-قون پوليسياسئ كوميتةتئنئث رةسمي مالئمةتتةرئنة سايكةس، تاؤةلسئزدئك جئلدارئندا 1 ميلليوننان اسا قانداستارئمئز اتاجذرتقا ورالعان. بذل از ادام ةمةس! ولاردئث ذلتتئق جاثعئرؤ، ةكونوميكالئق دامؤ، الةؤمةتتئك الدةنؤ تذرعئسئنان ةلئمئزگة قوسئپ جاتقان ذلةسئ جايئندا قوعامدا كوپتةگةن ذنامدئ اثگئمةلةر ايتئلئپ جاتئر. وكئنئشكة قاراي، اراكئدئك جاعئمسئز سوزدةر دة ةستئلئپ قالادئ. مئسالئ، «ورالماندار» دةگةن اتاؤدئث ءوزئ كةيدة ولارعا كوزگة شذقئعانداي اسةر ةتئپ، تاپ ءبئر سولاردئ قوعامنان بولةك قارايتئنداي تذيئلةتئنئن دة بايقاپ ءجذرمئز. ةلباسئ تاپسئرماسئنا سايكةس، كوشئ-قون زاثناماسئنا ةنگئزئلةتئن وزگةرتؤلةر كةزئندة بذل جاعئن دا ةسكةرگةن دذرئس بولار.
ستاتيستيكالئق مالئمةتتةرگة سذيةنسةك، كةلئپ جاتقان اعايئنداردئث نةگئزئن وزبةكستان - %60، موثعوليا - %14 ، تذرئكمةنستان - %8، رةسةي - %4 ةلدةرئنةن قونئس اؤدارعان قانداستار قذرايدئ. 20 جئل ئشئندة ذكئمةت تاراپئنان بةلگئلةنگةن كوشئ-قون باعدارلاماسئ 75 پايئز توثئرةگئندة ورئندالسا، ونئث ةث جوعارئ شةگئ 2004 - 2008 - جئلدارعا تؤرا كةلئپ، 97 پايئزعا جةتكةن. ال سوثعئ ءذش جئلدا جئلئنا 20 مئث وتباسئعا كأوتا جاريالانسا دا، ولاردئث ورئندالؤئ بئرتة-بئرتة كةمئپ، 50 پايئزعا دةيئن تومةندةگةن.
پرةزيدةنت بيئلعئ جولداؤئندا بةلگئلةگةن ةلئمئزدئ الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق جاثعئرتؤ باعئتئنداعئ اسا ماثئزدئ مئندةتتةر تذرعئسئنان حالئقتئث كوشئ-قونئ قالاي ءجذرؤئ كةرةك، سونئث ئشئندة ةتنيكالئق كوشتئ، جالپئ كوشئ-قوندئ قالاي ذيئمداستئرساق ذتئمدئ بولماق، ونئث ةل ءذشئن اكةلةر پايداسئ نةدة، دةگةن ويلار توثئرةگئندة اثگئمة قوزعاساق.
سذلتانالئ بالعابايةأ، دذنيةجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ ءتوراعاسئنئث ورئنباسارئ، جازؤشئ:
- ورالماندار كوشئ تؤرالئ ءسوز بولعاندا ةث الدئمةن مئنا ماسةلةنئ ايرئقشا اتاپ ءوتؤ كةرةك. شةتةلدةگئ اعايئنداردئث ءبارئ دة قازاقستاننئث كةز كةلگةن وثئرئنة ءوز كذشئمةن كةلئپ، باسپانا الؤ، جذمئسقا تذرؤ ماسةلةسئن وزدةرئ شةشئپ ورنالاسا بةرؤئنة تولئق مذمكئندئكتةر بار. بذل جونئندة ولار قازاقستان ازاماتتارئمةن تةث قذقئلئ. ال اتاجذرتقا كوشئ-قون كأوتاسئنا كئرئپ، سوعان وراي ءتيئستئ قارجئلاي ءتذرلئ جاردةماقئ الامئز دةگةن اعايئندار مئندةتتئ تذردة مةملةكةتتئث الدئن الا بةلگئلةپ، جوسپارلاپ قويعان جةرئنة بارئپ ورنالاسؤعا ءتيئس. بذل - جالعئز بئزدة عانا ةمةس، ةتنيكالئق كوشئ-قونمةن اينالئساتئن ةلدةردئث بارئندة قويئلاتئن ورتاق تالاپ. ءبئز ورالمان اعايئندارعا وسئ ماسةلةنئ الدئن الا جان-جاقتئ ءتذسئندئرؤئمئز كةرةك. «ةتنيكالئق كوشئ-قوندئ كئم ذيئمداستئرئپ، كئم جذرگئزؤ كةرةك؟» دةگةن ماسةلةنئ دة اشئپ ايتا كةتكةنئمئز ءجون. وسئ تذرعئدان «دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ نة ءبئتئرئپ وتئر، ورالماندارعا نةگة دذرئس قامقورلئق جاسامايدئ؟» دةگةن اثگئمةلةردئث دة ايتئلئپ قالاتئنئ جاسئرئن ةمةس. بذل - ماسةلةنئث ءمانئسئن بئلمةگةندئكتةن تؤئندايتئن اثگئمة. ويتكةنئ قاؤئمداستئق - قوعامدئق ذيئم جانة ونئث نةگئزگئ مئندةتئ - شةتةلدة تذراتئن اعايئندارمةن مادةني-رؤحاني، وقؤ-ءبئلئم سالاسئندا بايلانئس جاساؤ. سوعان وراي، قاؤئمداستئقتئث ورالماندار ماسةلةسئمةن اينالئسؤعا قذقئ دا، مذمكئندئگئ دة جوق. جانة ةث باستئسئ - ورالماندار ماسةلةسئن قاؤئمداستئق سياقتئ ءبئر ةمةس، ون قوعامدئق ذيئم قذرعانمةن دة ويداعئداي شةشة المايتئنئمئزدئ تذسئنگةنئمئز ءجون. ويتكةنئ ورالمانداردئث ورنالاسؤ ماسةلةسئ بذگئنگئ تاثدا سئرتقئ ئستةر، ئشكئ ئستةر، ةثبةك جانة حالئقتئ الةؤمةتتئك قورعاؤ، ءبئلئم جانة عئلئم مينيسترلئكتةرئ سياقتئ ءتذرلئ مةملةكةتتئك مةكةمةلةرگة بارئپ تئرةلةدئ.
ال باسپانا الؤ، ةگئن ةگئپ، مال وسئرةتئن جةرگة قول جةتكئزؤ جاعئ جةرگئلئكتئ اكئمشئلئكتةرگة بايلانئستئ. مذنئث بارلئعئ - ورالمانداردئث بذكئل ماسةلةسئن ذيلةستئرئپ، جذرگئزئپ وتئراتئن ءبئر رةسمي مةملةكةتتئك ورگاننئث اؤاداي قاجةت ةكةنئن كورسةتةدئ. سوعان وراي، پرةزيدةنت اكئمشئلئگئنئث قذرامئنان ةتنيكالئق كوشئ-قون ماسةلةسئمةن تذراقتئ اينالئساتئن ءبولئم نة سةكتور اشؤ قاجةت. نةمةسة بذل جذمئسپةن تئكةلةي اينالئساتئن جةكة مةكةمة، ياعني، اگةنتتئك ياكي بولماسا كوشئ-قون كوميتةتئن قايتا اشقان ءجون. جالپئ، كوشئ-قوندئ ةلباسئنئث بيئلعئ جولداؤئندا كوتةرئلگةن - ةلئمئزدئ الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق جاثعئرتؤ تذرعئسئنان حالئقتئ جذمئسپةن، قولجةتئمدئ باسپانامةن قامتؤ، ادام كاپيتالئن، وثئرلةردئ، شاعئن قالالاردئ، اؤئل شارؤاشئلئعئن، شاعئن جانة ورتا كاسئپكةرلئكتئ دامئتؤ سياقتئ مئندةتتةردئ جذزةگة اسئرؤ ئسئمةن تئعئز بايلانئستا ذيلةستئرة، ذندةستئرة ذيئمداستئرعان دذرئس. سونداي-اق استانا، الماتئ جانة بارلئق وبلئستار مةن اؤدان، قالا اكئمدةرئنئث ءبئر ورئنباسارئ ةتنيكالئق كوشئ-قون ماسةلةسئمةن مئندةتتئ تذردة اينالئسؤئ ءتيئس. بذعان قوسا، بارلئق ذلكةندئ-كئشئلئ قالالاردئث، وبلئستار مةن اؤدانداردئث جئل سايئنعئ ءئس جوسپارئنا الداعئ ؤاقئتتا كأوتا بويئنشا قانشا ورالمانداردئ قابئلداپ، ولاردئ باسپانامةن، جذمئسپةن قالاي قامتاماسئز ةتةتئنئ، بذل ءذشئن ءار اؤدان، ءار وبلئس، جالپئ ةل كولةمئندة قانشا قارجئ جذمسالاتئنئ ناقتئ بةلگئلةنئپ، بارلئق جذمئس جوسپارلئ تذردة اتقارئلؤئ كةرةك.
قازئرگة دةيئن وسئلاي بةلگئلةنئپ، بذكئل شارؤانئ ذيلةستئرئپ وتئراتئن قذزئرلئ مةكةمةنئث جوقتئعئ جانة جةرگئلئكتئ باسشئلار بذعان جةتكئلئكتئ كوثئل بولمةيتئندئكتةن دة ءبئز بذل ماثئزدئ ماسةلةنئ دذرئس شةشة الماي وتئرمئز.
دذنيةجذزئنئث وركةنيةتتئ ةلدةرئنئث ءبارئ شةتةلدةگئ قانداستارئن كوشئرئپ اكةلؤ ءذشئن الدئن الا سول ةلدةردئث وزئندة ذيئمداستئرؤ جذمئستارئن جذرگئزةدئ. وكئنئشكة قاراي، بئزدة وسئ ماسةلة كةنجة قالعان. ءبئز نةگئزئنةن قازاقستانعا ءوز كذشئمةن كةلئپ، تذراقتئ تئركةلؤگة تذرعان ورالماندارمةن عانا جذمئس ئستةيمئز. ورالمانداردئ ورنالاستئرؤداعئ قيئندئقتار ةث الدئمةن وسئدان تؤئنداپ وتئر. ةندئگئ جةردة بذل ماسةلة رةتتةلؤئ ءتيئس. ياعني اتاجذرتقا قونئس اؤداراتئن اعايئندار الدئن الا قازاقستاننئث قاي وبلئسئنا، قاي اؤدانئنا ورنالاساتئنئن ءبئلئپ، بذل جونئندة بارلئق قذجاتتارئن رةتتةپ، كةلگةن بويدا اؤرة-سارساثعا تذسپةي، قاجةتتئ جاردةمدةرئن بئردةن الاتئن بولؤئ كةرةك. بذل ءذشئن قازاقتار كوپ ورنالاسقان ةلدةردئث تاشكةنت، نوكئس، ذلان-باتئر، ءذرئمجئ قالالارئندا قازاقستاننئث ةلشئلئكتةرئ مةن كونسؤلدئقتارئنئث قاراماعئندا ءبئر-ةكئ ادامنان تذراتئن ارنايئ وكئلدئك اشؤ قاجةت. مئسالئ، رةسةي كوپتةگةن ةلدةردة، سونئث ئشئندة ءبئزدئث قازاقستاندا دا وسئنداي وكئلدئگئن اشتئ. بذل - زاثدئق، قذقئقتئق جانة قارجئلئق جاعئنان ةشقانداي قيئن ةمةس. ايتسة دة، بذگئنگة دةيئن بذعان جةتكئلئكتئ كوثئل بولئنبةي كةلدئ. ياعني ةلشئلئكتةرئمئز بةن كونسؤلدئقتارئمئزعا بذل جونئندة ارنايئ شتات تا، قارجئ دا بولئنگةن ةمةس. بذل ئسپةن قازئر مةملةكةتتئك حاتشئ مذحتار قذل-مذحاممةد مئرزا اينالئسؤدا. دةمةك، بارلئعئ دذرئس شةشئلةدئ دةپ سةنؤگة تولئق نةگئز بار.
اتامذرات شامةنوأ، ةكونوميكا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور:
- عئلئمدا ادام كاپيتالئ - گوموةكونوميكؤس دةگةن تذسئنئك بار. ونئث ماعئناسئ جوعارئ ةكونوميكالئق ينتؤيسيا مةن ئزدةنئسئ بار، ةكونوميكالئق شةشئمدةردئث وپتيمالدئ أاريانتئن قابئلداي الاتئن ادام دةگةندئ بئلدئرةدئ. وركةنيةتتئ ةلدةردة بذكئل ئشكئ جالپئ ءونئمنئث 70-80 پايئزئن ادام كاپيتالئ قامتاماسئز ةتةدئ. رةسةيدة ول 50 پايئزدئث توثئرةگئندة. بئزدة ءالئ وعان جةتكةن جوق. جالپئ، كاپيتالدئ ةكونوميكالئق تذرعئدان العاندا قوعامعا پايدا ءتذسئرؤدئث، ونئ دامئتؤدئث ءبئر كوزئ دةپ تذسئنةتئن بولساق، ءبئز سول مذمكئندئكتئ بارئنشا تولئق پايدالاناتئنداي جاعداي جاراتؤئمئز كةرةك. سول سةبةپتئ دة پرةزيدةنتئمئز بذل ماسةلةگة ةرةكشة ةكپئن ءتذسئرئپ وتئر. وسئ جةردة: «تاؤةلسئزدئك جئلدارئندا اتاجذرتقا ورالعان اعايئنداردئث ادامي كاپيتال تذرعئسئنان دةثگةيئ قانداي؟» دةگةن سذراق تؤادئ. سئرتتان كوشئپ كةلئپ جاتقان قانداستارئمئزدئث نارئقتئق قاتئناستارعا بةيئمدةلؤ دةثگةيئ جوعارئ دةپ ةسةپتةيمئن. ويتكةنئ بئزدة 70 جئل باسقا جذيةدة جاساپ، قانئمئزعا سئثگةن «بارلئعئن مةملةكةت قامتاماسئز ةتةدئ» دةگةن سياقتئ ذنامسئز، ماسئلدئق قاسيةتتةر بار. ال ورالماندار - نارئقتئق قاتئناس ورتاسئندا تؤعاندئقتان، جاستايئنان سوعان بةيئمدةلگةن. وعان سئرتتان كةلئپ، ءوز كاسئبئن اشئپ، وتباسئن اسئراؤ، ذرپاق تاربيةلةؤمةن بئرگة، باسقا دا ونداعان، ءتئپتئ جذزدةگةن ادامداردئ جذمئسپةن قامتئپ وتئرعان تالاي كاسئپكةرلةردئ مئسالعا كةلتئرؤگة بولادئ. جاثا جوعارئدا ايتتئثئز، 20 جئلدا 1 ميلليوننان اسا قانداستارمئز ورالعانئن. بذل دةگةنئثئز - ذلكةن ةكونوميكالئق الةؤةت. سوندئقتان ءبئز قازاقستانعا كةلئپ جاتقان اعايئنداردئ ةلئمئزگة قوسئلئپ جاتقان ذلكةن كذش، ءبئر الةؤمةتتئك توپ رةتئندة قابئلداپ، وسئ تذرعئدان دارئپتةؤئمئز كةرةك.
ولاردئ ورنالاستئرؤ بويئنشا قازئر ةكئ ءتذرلئ كوزقاراس بار: ءبئرئنشئسئ - كةلگةندةردئث بارلئعئن شوعئرلاندئرئپ، ءبئر اؤئل ةتئپ، قذرئلئس جاساپ، باسقا دا نارسةلةر ئستةپ دةگةندةي بولسا، ةكئنشئسئ - جان-جاققا تاراتئپ جئبةرؤ، بذل كوبئنةسة اؤئلدئق جةرلةردة بولئپ جاتئر. مذنئث ةكةؤئ دة ماعان ذنامايدئ. ةرتةدة قئزئلوردانئث ماثئندا «لةپروزونا»، «تازحانا» دةگةن وقشاؤلانعان جةرلةر بولدئ. ةلدئث ءبارئ سول ماثايدئ اينالئپ وتةتئن. سئرتتان كةلئپ جاتقان اعايئندار جةكة اؤئل بولئپ ورنالاساتئن بولسا، الگئندةي «اناؤ - ورالمانداردئث اؤئلئ» دةگةندةي ذنامسئزداؤ پئكئر قالئپتاسادئ. ارينة، جاقسئ پئكئر ايتئلئپ جاتسا ءجون عوي، ءبئراق بئزدة، اسئرةسة، ءوز ذلتئمئزدئث وكئلدةرئ از تذراتئن ايماقتاردا، باسقاشا اثگئمةلةر كوپتةؤ ايتئلاتئنئن دا جاسئرؤعا بولمايدئ. ال اؤئلدئق جةرلةرگة تاراتئپ جئبةرؤدئ ماقذلدامايتئن سةبةبئم، تازا قازاق اؤئلدارئنداعئ الةؤمةتتئك جاعداي، كذنكورئس دةثگةيئ كوثئلدةگئدةي ةمةس. ويتكةنئ اؤئلدئث ةكونوميكاسئ وتة تومةن. سول سةبةپتئ ونداعئ جذرتقا سئرتتان كةلئپ قونئستانئپ جاتقان قانداستار تاپ ءبئر اؤزئنداعئ ناندارئنا ورتاق بولاتئنداي تذيئلةدئ. ال بئزگة جئل سايئن كورشئ ةلدةردةن بئرنةشة ءجذز مئثداعان ادام جذمئس ئزدةپ كةلةدئ. ولار ورتاشا 50-60 مئث تةثگةدةن تاپقاننئث وزئندة 500 مئث ادامنئث ءوزئ 7-8 ايدا بئرنةشة ءجذز ميلليارد تةثگةنئ سئرتقا الئپ كةتةدئ! ولاردئث ورنئنا ءبئز سول ورالمان اعايئنداردئ جذمئسقا تارتساق، بذل قوماقتئ قارجئ وزئمئزدة قالئپ، ةلئمئزدئث دامؤئنا جذمسالار ةدئ.
سوندئقتان كوشئپ كةلئپ جاتقان قانداستارئمئزدئ ورنالاستئرؤدئ ةلباسئ جولداؤئندا ايتئلعان شاعئن قالالاردئ دامئتؤ ماسةلةسئمةن ذيلةستئرة جذرگئزگةن دذرئس پا دةپ ويلايمئن. ول ءذشئن سول جةرلةردة جذمئسپةن قامتؤ ماقساتئندا كاسئپورئندار اشئپ، شاعئن كاسئپكةرلئكتئث دامؤئنا بارئنشا جاعداي جاساؤ كةرةك. ءسويتئپ، ادامي كاپيتال تذرعئسئنان نارئقتئق قاتئناستارعا بةيئم، ةكونوميكالئق بةلسةندئ اعايئننئث ءتيئمدئ ةثبةك رةسؤرسئ رةتئندةگئ الةؤةتئن بارئنشا تولئق پايدالانؤ ارقئلئ ةل ةكونوميكاسئن دامئتؤعا باعئتتاي ءبئلؤئمئز ءتيئس. وسئلاي اتاجذرتقا ورالعان قانداستارئمئز ةلدئث جذگئن بئرلةسة كوتةرؤگة يئق تئرةپ، ءبئزدئث ةكونوميكامئزدئ، بيزنةسئمئزدئ دامئتؤعا قوسئلاتئن ءبئر قوزعاؤشئ كذش دةگةن كوزقاراس، جئلئ پئكئر قالئپتاستئراتئنداي ءناسيحات جذمئستارئن جذرگئزگةن دذرئس. وسئعان كوپ نارسة بايلانئستئ. ذگئت، ءناسيحات جذمئستارئ دذرئس جذرسة، قاي ءئستئ دة ذيئمداستئرؤ جةثئل بولادئ. وكئنئشكة قاراي، بئزدة وسئنئث ءبارئ اقساپ جاتئر. ءتئپتئ، جاثاوزةنگة بارعان ساپارئندا ةلباسئنئث ءوزئ اقپارات دذرئس جةتپةيتئنئن ايتئپ، شئر-پئر بولدئ ةمةس پة!
دوسان بايمولدا، فيلوسوفيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور:
- 1990- جئلداردئث باسئندا سئرتتاعئ اعايئنعا دةگةن قامقورلئق، كوثئل ةرةكشة ةدئ. سوثعئ جئلدارئ ءتذرلئ كةدةرگئ، بوگةتتةر كوبةيئپ بارادئ. سول كوشئ-قون ماسةلةسئمةن اينالئساتئن مةكةمةنئث ءوزئ تذراقسئز بولئپ تذر. بئرةسة ةثبةك مينيسترلئگئنئث قذرامئنا بةرئلةدئ، بئرةسة جةكة ءوزئ ءبولئنئپ شئعادئ. قازئر ةندئ پوليسيانئث قذزئرئندا وتئر. ولار مذنئ جةتة تذسئنة بةرمةيدئ، ماسةلةگة تةك قذقئق قورعاؤ مةكةمةسئنئث كوزئمةن قارايدئ. سوندئقتان سذلتةكةث ايتقانداي، وسئ ماسةلةمةن اينالئساتئن ارنايئ، پرةزيدةنت اكئمشئلئگئنة، ذكئمةتكة تئكة شئعا الاتئن اگةنتتئك نةمةسة باسقا ءبئر قذزئرلئ مةكةمة بولؤئ كةرةك. سول مةكةمة سئرتتان كوشئپ كةلگئسئ كةلةتئن اعايئنداردئث شاماسئن بارئنشا تولئق ايقئنداپ، اراسئندا قانداي ماماندئق يةلةرئ بار، وقؤشئلارئ، مةكتةپكة دةيئنگئ بالالارئ، زةينةتكةرلةرئ قانشا، ولار ةكونوميكانئث قاي سالالارئندا ةثبةك ةتكئلةرئ كةلةدئ، ءوز كاسئبئن اشقئسئ كةلةتئندةرئ بار ما، ولاردئ ورنالاستئرئپ، باسپانامةن، جذمئسپةن، مةكتةپپةن قامتؤ، كاسئپكةرلئكتئ دامئتؤ مذمكئندئكتةرئ قاي جةردة دةگةن ماسةلةلةردئث ءبارئن زةرتتةپ، سوعان جةتةتئندةي قارجئ قاراستئرؤ ارقئلئ جذمئس ئستةؤئ كةرةك. قارجئسئز ةشنارسة بئتپةيدئ. ذلكةن ءبئر قاتةلئك، بذرئن ءبئز كةلگةن اعايئندئ جذمئسپةن قامتؤ جاعئن ويلاستئرماپپئز. ءبئر سوزبةن ايتقاندا، كوشتئ ذيئمداستئرؤ ماسةلةسئ ةكئ ةمةس، ءتورت اياعئنان دا اقساپ تذر. ءبئز تةك وزدةرئ ةپتةپ-سةپتةپ كةلگةن اعايئنداردئ عانا قابئلداپ، مئندةتتئ ورئندالؤئ ءتيئس ءبئرئنشئ نارسة - تذراقتئ تئركةلؤ ماسةلةسئن وزدةرئنة جذكتةيمئز. ةث باستئ قيئندئق وسئندا. بذل جةردة ءذي-جايئ نةمةسة تؤئستارئ جوق قانداستارئمئز قايدا تئركةلةدئ؟ ةلباسئ جارلئعئ نةگئزئندة بةلگئلةنگةن جان باسئنا ءجذز ةسةپتئك كورسةتكئش كولةمئندة جاردةماقئمئزدئ، ازئن-اؤلاق جول شئعئنئن تولةيمئز دة، «بار، قايدا بارساث سوندا بار» دةپ قويا بةرةمئز.
ازاماتتئق الؤ دا قيئنداپ كةتتئ، ةندئ «بذرئنعئ تذرعان ةلئثنئث ازاماتتئعئنان شئعئپ كةلةسئث» دةگةن تالاپ قوياتئن بولعان. بذل دا كوشتئ ئركئپ تذر. سوندئقتان ازاماتتئق تؤرالئ زاثعا بذل تالاپتئث شةتةلدةردةن كةلةتئن ةتنيكالئق قازاقتارعا قولدانئلمايتئندئعئ جونئندة ءبئر اؤئز تولئقتئرؤ ةنگئزگةن دذرئس. بذرئن باسپانا بةرئلةتئن ةدئ. قازئر ورتاشا ءار وتباسئنا تيةتئن 1 ميلليون تةثگةگة نة الاسئز؟ ءسويتئپ، ةلگة كةلگةن سوث بارئ جان-جاققا كةتةدئ «انا جاقتا ءذي ارزان ةكةن، مئنا جاقتا جذمئس بار سياقتئ» دةپ. وسئلاي ةل ئشئندة تاعئ كوش باستالادئ. سودان «ورالماندار دةگةن ءبئر تذراقسئز، پايداقور، اقشانئ الئپ الادئ دا جوق بولئپ كةتةدئ» دةگةندةي اثگئمةلةر شئعادئ. ونئث شئندئققا جاناسپايتئنئن 20 جئل ئشئندة اتاجذرتقا ورالعان 225 مئثداي وتباسئنئث 94 مئثئ نةمةسة 1 ميلليوننان اسا باؤئرلارئمئزدئث 40 پايئزعا جؤئعئ ءوز كذشتةرئمةن كةلگةن قانداستارئمئز ةكةنئ انئق دالةلدةيدئ جانة ولاردئث قازاقستاننئث قاي وثئرئنة قونئستانامئن دةسة دة ءوز ةرئكتةرئ. ءبئر نازار اؤدارارلئق نارسة، سوثعئ كةزدةرئ قاندايدا ءبئر الةؤمةتتئك نارازئلئقتار تؤسا، ونئ ورالماندارعا اكةلئپ تئرةيتئن، «ورالماندار - قاؤئپ كوزئ» دةپ تذسئندئرةتئن جامان ادةت پايدا بولدئ. بذل - قازاققا جاسالعان قاستاندئق دةپ ساناؤئمئز، قاجةت بولسا ةلدئث بئرلئگئنة، ئنتئماعئنا ئرئتكئ سالؤ، تذراقتئلئقتئ شايقاؤ دةپ قابئلداپ، زاثعا سايكةس جاؤاپقا تارتؤ كةرةك. ةگةر سئرتتان كةلگةن اعايئندار ورنالاسقان جةرلةردة تذراقتئ جذمئس نة ءوز شارؤاسئن اشؤ ءذشئن مذمكئندئك بولسا، ةشقانداي الةؤمةتتئك كيكئلجئثدةر بولمايتئنئ انئق. ونئث ذستئنة، كةي اقپارات قذرالدارئ مةن جؤرناليست ارئپتةستةرئمئز دة كوشئ-قون تؤرالئ جازعان كةزدة «ءبئز يزرايل، گةرمانيا سياقتئ ءوز قانداستارئن اتاجذرتئنا شاقئرئپ جاتقان ءذش ةلدئث ءبئرئمئز» دةگةندئ ايتئپ ماقتانامئز دا، بذل ةلدةردة كوشتئث قالاي ذيئمداستئرئلئپ جاتقانئ، كةلئپ جاتقان باؤئرلارئ ءذشئن قانداي جاعدايلار جاسالعانئ، ولاردئ باسپانا، وقؤ، جذمئس، الةؤمةتتئك جاعئنان قورعاؤ تؤراسئنداعئ تاجئريبةلةرئ جونئندة ايتپايمئز. وزئمئزدئ بذل مةملةكةتتةرمةن سالئستئراتئن بولساق، ولاردئث ناقتئ تاجئريبةسئمةن دة سالئستئرا ايتئپ، ماسةلةگة تةرةثئرةك ذثئلگةن دذرئس بولار ةدئ.
مةن وسئدان ون جئلداي بذرئن نةمئس ايةلئمةن سةمةي وثئرئنةن گةرمانياعا قونئس اؤدارعان بيبولات تولةؤحان دةيتئن قانداسئمئزبةن سذحباتتاسقانئم بار. ول كئسئنئث ءوزئ دة، ايةلئ دة كوزئ كورئثكئرةمةيتئن زاعيپ جاندار ةكةن: «ءبئزدئ كةلگةن سوث التئ اي بةيئمدةؤ ورتالئعئندا ذستادئ. دةنساؤلئعئمئزدان باستاپ تةكسةردئ، بئزبةن پسيحولوگ جذمئس ئستةدئ، نةمئس ءتئلئن، تاريحئ مةن ادةبيةتئن ذيرةتتئ. ماماندئعئمئز تؤرالئ بذكئل قذجاتتارئمئزدئ رةتتةپ، التئ اي تولعان كذنئ قولئمئزعا گةرمانيا رةسپؤبليكاسئ ازاماتئنئث ءتولقذجاتئن جانة باأاريا ايماعئنداعئ سالسگةر قالاسئنان ةكئ بولمةلئ پاتةردئث وردةرئن بةردئ. ايةلئم ةكةؤمئزگة اي سايئن 1500 ةأرودان 3000 ةأرو الةؤمةتتئك جاردةماقئ تولةنةتئن بولدئ. سونئث 800 ةأروسئن الگئ پاتةرگة تولةيمئز. اينالايئن دوسان، ءسويتئپ، ءبئز ومئرئمئزدة كورمةگةن جاقسئلئقتارعا كةنةلئپ جاتئرمئز. مذنئث ءبارئ زاثمةن قاراستئرئلعان جانة بذل ةلدة زاث جاقسئ جذمئس ئستةيدئ ةكةن» دةپ ةدئ سوندا بيبولات اقساقال. ارينة، قازاقستاندئ گةرمانيامةن سالئستئرؤ قيئن، ءبئراق ءبئزدئث ءوز مذمكئندئكتةرئمئز بار عوي. ةث وكئنئشتئسئ، ءبئز كوشئ-قوندئ دذرئس ذيئمداستئرا الماي وتئرمئز. كوپ جةرلةردة بةيئمدةؤ ورتالئقتارئ دةگةن اتئمةن جوق، قازئرگئ بار 4 ورتالئق دذرئس جذمئس ئستةمةيدئ.
ءنابيجان مذقامةتحان ذلئ، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور:
- بئرئنشئ ايتاتئنئم، ةل تاؤةلسئزدئگئنة، الئستاعئ اعايئننئث اتاجذرتقا قاراي كوتةرئلة كوشؤئنة 20 جئل تولسا دا، كوپشئلئك ءالئ كذنگة پرةزيدةنتئمئزدئث وسئ كوشئ-قون ماسةلةسئنة قاتئستئ ساياساتتئ نةگة ذستاناتئنئن تذسئنبةي جذرگةن سئثايلئ. بذل ساياساتتئ قولدانعان ةلدةردئث ءبئرئ - يزرايل. تاريحقا تةرةث بارماي-اق قويايئق، تةك ةكئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئس كةزئندة فاشيستةر 6 ميلليون ةأرةيدئ قئرعان. ال ءبئزدئث قازاقتئث بةيبئت زاماننئث وزئندة ذشتةن ءبئرئ - 2 ميلليوننان استامئ قئرئلعان. اللاعا شذكئر، بذگئنگئ كذنئ ءبئز تاؤةلسئز ةلمئز. ازاتتئق العاننان كةيئن ءوزئنئث تاريحئنا، ءوزئنئث ازاماتئنا جاؤاپكةرشئلئكپةن قاراؤ - تاؤةلسئز ةلدئث، سونئث ئشئندة، اسئرةسة، ذلتئنئث، حالقئنئث كةلةشةگئن ويلايتئن باسشئسئ بار مةملةكةتتئث قولداناتئن ساياساتئ. ول جاي ساياسات ةمةس، جارئلقاؤ ةمةس بئرةؤدئ. ءبئز تاريحقا، بذكئل ءيسئ قازاققا جاؤاپكةرشئلئكپةن قاراؤئمئز كةرةك. بذل - ةلباسئنئث ذلكةن كورةگةندئگئ. تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ جئلدارئندا-اق بذل وسئنداي ماقسات تذرعئسئنان جاسالعان ساياسات بولاتئن.
سودان بةرئ، مئنة 20 جئل ءوتتئ، بذل سالادا تابئس بار ما دةسةك - بار! وسئ جئلدار ئشئندة 1 ميلليوننان اسا باؤئرلارئمئز كةلدئ دةپ وتئرمئز. بذل - ذلكةن كاپيتال. ءبئراق سوثعئ كةزدةرئ اعايئننئث كةلؤئ كةمئپ كةتتئ. نةگة؟ كوشتئ ذيئمداستئرؤ بارئسئنداعئ كةمشئلئكتةردةن باسقا، قازاقستاندا ءتئلئن، ءدئلئن، ءدئنئن، بارلئق ذلتتئق ةرةكشةلئكتةرئ مةن ءور رؤحتئ قازاقئ اسئل قاسيةتتةرئن ساقتاعان مةملةكةت قذرؤشئ ذلت وكئلدةرئنئث كوبةيگةنئن قالاماي، بذعان ءتذرلئ تاسئلدةرمةن كةدةرگئ جاساپ وتئرعان ئقپالدئ توپتار بار، ونئ جاسئرؤدئث قاجةتئ جوق. تاعئ ءبئر ايتايئن دةگةنئم، وتكةن جئلئ حالئقتئث كوشئ-قونئ تؤرالئ زاث قابئلداندئ. بذل دذرئس بولدئ جانة مةن ونئ جاقسئ زاث دةپ ةسةپتةيمئن. ويتكةنئ زاثسئز ةشتةثة ئستةي المايسئز. بذل زاث نةگئزئنةن ةتنيكالئق قازاقتارعا ارنالعان. وعان مئناداي انئقتاما بةرئلگةن: ذلتئ قازاق، شةتةلدةردة تذراتئن قازاقتار - ةتنيكالئق قازاقتار دةپ اتالادئ. دةمةك، ولار - دذنيةجذزئنئث قاي جةرئندة تذرسا دا قازاق ذلتئنئث ءبئر مذشةسئ. سونئث ئشئندة كوشئپ كةلةتئن اعايئندارعا ءتورت ذلكةن مذمكئندئك بةرئلئپ وتئر، ةثبةك شارتئمةن دة، بيزنةس شارتئمةن دة كوشئپ كةلؤگة بولادئ. قازئر ءبئز سونئ تذسئنبةي وتئرمئز با، ذيئمداستئرا الماي وتئرمئز با، اتقارؤشئ ورگاندار سوعان بارماي وتئر ما، ايتةؤئر كوشئ-قون ماسةلةسئ كوثئلدةگئدةي بولماي تذر. مةنئثشة، ةث باستئ تذيتكئل مئنادا: زاثنئث قابئلدانعانئنا ءبئر جئلعا جؤئق ؤاقئت وتسة دة، ءالئ كذنگة ونئ اتقارؤ ةرةجةسئ شئققان جوق. بارلئعئ وسئعان كةلئپ تئرةلةدئ. وسئ زاثدئ ورئنداؤ جونئندة ةشكئمگة مئندةت جذكتةلمةگةن. سوندئقتان قوعامدا ءتذرلئ پئكئر، الئپ-قاشپا سوزدةر كوبةيئپ بارادئ. ءسويتئپ، اتقارؤشئ بيلئك و باستا ذلت كةلةشةگئ، ذرپاق بولاشاعئ، مةملةكةتتئث دامؤئ مةن قاؤئپسئزدئگئ تذرعئسئنان ويلاستئرئلعان ةلباسئمئزدئث وسئ ءبئر اسا كورةگةن ساياساتئنئث ناتيجةلئ جذرگئزئلؤئن ذزئلئسكة ءتذسئرئپ وتئر.
بيئلعئ جولداؤدئث جةتئنشئ تاراؤئندا ادام كاپيتالئنئث ساپالئ ءوسؤئ جايئندا ايتئلادئ. ءبئز ورالمانداردئ ءبئر جاعئنان وسئ ادام كاپيتالئ رةتئندة قابئلداؤئمئز كةرةك، ةكئنشئ جاعئنان ولار - بئلئمگة، عئلئمعا، ةكونوميكاعا كةلئپ قوسئلاتئن ينأةستيسيالئق كاپيتال. ويتكةنئ ولاردئث ءبارئ تذرمةدة وتئرعان ادام ةمةس قوي، بارلئعئنئث دا بةلگئلئ ءبئر دةثگةيدة العان ءبئلئمئ، مةثگةرگةن ماماندئعئ، جيعان دذنية-مذلكئ، قارجئ-قاراجاتئ، اقئل-ويئ، پرةزيدةنتئمئز ايتقانداي، ءمورالدئق، پاراساتتئلئق مذمكئندئكتةرئ بار. ال ءبئز ماماندار دايارلاؤ ءذشئن قانشاما قاراجات جذمسايمئز؟ تاعئ ءبئر نارسة، سئرتقئ ساياساتتا قانشا قارجئ جذمسايمئز، ونئث قانشاسئ قايتادئ دةگةن قاراپايئم جوبا-ةسةپ بولادئ. بذل ماسةلةنئث ةكونوميكالئق جاعئ، ال ساياسي، مادةني-رؤحاني جاعئنان الئپ كورةيئك، سونشا اعايئن كةلدئ، عئلئمي تذرعئدان ةندئ ون جئلدان كةيئن ولار بئزگة نة بةرةدئ دةگةن بولجالدئ ةسةپ بولؤئ قاجةت. جانة ءبئر ماسةلة، قازئر جاهاندانؤ ءذردئسئ ءجذرئپ جاتئر. ونئث ماعئناسئ تذتاستانؤ دةگةندئ بئلدئرةدئ. ول ةكئ سيپاتتا - الةمدئك جانة مةملةكةتتئك دةثگةيدة جذرةدئ. وسئ تذرعئدان قازاق حالقئ، قازاقستان دا تذتاستانؤئ كةرةك. ونئ نة تذتاستاندئرادئ؟ مةنئث زةرتتةؤئمشة، قازاقتئ تذتاستاندئراتئن نارسة - ذلتتئق سانا-سةزئم، تانئمئ مةن تاؤةلسئزدئك ذعئمئ! بئرئنشئدةن، قاي ةلدة تذرعاندارئنا قاراماستان، قانداستارئمئز «ذلتئم - قازاق» دةپ سةزئنةتئن بولسا، ةكئنشئدةن تاؤةلسئز ةلدة ءومئر سذرةم دةسة، ةرتة مة، كةش پة، وسئ سانا بذكئل قازاقتئ تذتاستاندئرادئ. وكئنئشكة قاراي، ماسةلةنئث بايئبئنا بارماي، تايئز ويلايتئن كةيبئر باؤئرلارئمئز پاتريوتيزم - تاؤةلسئز ةلدة عانا بولادئ دةپ تذسئنةدئ. ءوزئ وسئلاي تذسئنةتئندئگئمةن تذرماي، ونئ قوعامعا تاثادئ. بذل - ةل بئرلئگئ، ذلت تذتاستئعئنا اسا زيان تيگئزةتئن قاؤئپتئ نارسة. سوندا سوثعئ ةكئ ءجذز جئلداي بوداندئق بذعاؤئندا بولعان قازاقستانداعئ 300 دةن اسا كوتةرئلئس جايدان-جاي بذرق ةتة قالعان ساناسئز اقئماقتاردئث كوتةرئلئسئ مة؟! ازيا، افريكا ةلدةرئ وتار بولدئ. كلاسسيكالئق وتار بولعان ةل - ءذندئستان. پارتريوتيزم تةك تاؤةلسئز ةلدة عانا بولاتئن بولسا، بذل ةلدةر قالاي تاؤةلسئزدئك الئپ ءجذر؟! جالپئ، پاتريوتتئق سةزئم دةگةندئ ئشكئ ةموسيالئق قذبئلئس رةتئندة «سةندة بولادئ، سةندة بولمايدئ» دةپ بئرةؤگة مةنشئكتةپ بولئپ بةرؤگة بولا ما؟ مئنة، ءبئزدئث ساؤاتسئزدئعئمئزدئث كورئنئسئ.
مةن ذلتتئق تاريحئمئزدئ شيرةك عاسئر بويئ زةرتتةپ كةلةمئن. قاي ةلدة، قانداي تئلدئك ورتادا جاساعانئنا قاراماستان، قازاقتئث ءبارئ - قازاق. ولاردئث كةز كةلگةنئندة قازاقتئث دارقاندئعئ، جومارتتئعئ، باؤئرمالدئعئ، ءسانقذمارلئعئ سياقتئ جاقسئ قاسيةتتةرمةن بئرگة، داراقئلئق، ماقتانشاقتئق سياقتئ ذنامسئز قاسيةتتةرئنة دةيئن بار. سوندئقتان ءبئز ءبئر مةنتاليتةتتئ قازاقتئ بئرنةشةگة بولمةي، ذقساستئقتئ، ورتاقتئقتئ، بئرلئك پةن تذتاستئقتئ، الةمدةگئ بذكئل قازاقتئث بئردةن-ءبئر وتانئ - قازاق ةلئ، قازاق جةرئ ةكةنئن دارئپتةپ، وعان قئزمةت ةتؤ - ءيسئ قازاق بالاسئنئث بورئشئ ةكةنئن ئشتةگئ، سئرتتاعئ بذكئل اعايئننئث ساناسئنا سئثئرة ءبئلؤئمئز كةرةك. بذل جةردة ماسةلة ذلتتئق يدةولوگياعا، ونئث قانشالئقتئ اتقارئلئپ جاتقاندئعئنا كةلئپ تئرةلةدئ. ةلباسئنئث بيئلعئ جولداؤئ - تاماشا قذجات. وندا شاعئن قالالاردئ دامئتؤ تؤرالئ ايتئلدئ. بذرئنئراق ءبئز شاعئن، ورتا قالالاردئ دامئتؤ جونئندة ذسئنئس جاساعانبئز. قئتاي سوثعئ وتئز جئلدا وسئلاي دامئدئ، تذركيا دا. شاعئن قالالاردئ دامئتؤدئث ءبئر جولئ - شاعئن جانة ورتا بيزنةسكة سالئقتئق جةثئلدئك بةرؤ. 3-5 جئل سالئقتان جةثئلدئك بةرئثئزشئ، ول دةرةؤ ةرتةث ءوز ناتيجةسئن بةرةدئ. دامئعان ةلدةر ءبارئن وسئلاي زاثمةن، زاث ارقئلئ ازئق-تذلئك ونئمدةرئن وندئرؤشئلةرگة جاسالاتئن سالئقتئق جةثئلدئكتةرمةن رةتتةيدئ. ورالمانداردئ ماماندئقتارئنا، اينالئساتئن كاسئپ تذرلةرئنة قاراي ورنالاستئرئپ، ءوز ئستةرئن اشؤعا مذمكئندئكتةر جاراتئپ، وسئنداي جةثئلدئكتةر جاساؤ كةرةك.
قازئرگئ تاثدا ساياسي تذراقتئلئق، ةكونوميكالئق دامؤ، الةؤمةتتئك جاثعئرؤ دةيسئز بة، قاي جاعئنان الئپ قاراساثئز دا قازاقستان ءذشئن حالئقتئث كوشئ-قونئن رةتتةؤ اسا ماثئزدئ. جانة ول وزگة ةلدئك ماسةلةردةن بولةك شةشئلةتئن شارؤا ةمةس، كةرئسئنشة بذكئل باسقا پروبلةمالارمةن بئرلئكتة كةشةندئ جذرگئزئلؤدئ قاجةت ةتةدئ. ول ءذشئن جوعارئدا ايتئلعان جايتتاردئث ءبارئ تولئق ةسكةرئلگةنئ دذرئس.
قذتماعامبةت قونئسباي
دةرةككوزئ:«ايقئن» گازةتئ