قازاق كوشئنة اؤةزوأتئث قاتئسئ بار ما؟

  استانا. 23- اقپان. قازاقپارات. 15- عاسئرلارداعئ تاريحي وقيعالاردئ كوزبةن كورگةندةي بايانداپ، جئلئكتةپ بةرؤگة دايئن تذراتئن تاريحشئلار سوثعئ جارتئ عاسئر بةدةرئندةگئ وقيعالاردئث اق-قاراسئن ايقئنداي الماي، دارمةنسئزدئك تانئتئپ جاتاتئنئ اقيقات. سةبةبئ اقيقاتتان قيا باسؤعا ءتئرئ كؤالةردئث كوزقاراسئنان جاسقانادئ.

قازاق كوشئنة اؤةزوأتئث قاتئسئ بار ما؟

  ةل ئشئندة «1954- جئلئ قازاق جةرئندة تئث يگةرؤ» ءتارئزدئ «عاسئر جوباسئنا» بالانعان دذربةلةث باستالعان كةزدة، مذحتار اؤةزوأ باستاعان قازاق زيالئلارئ دئنمذحامةد قونايةأ ارقئلئ ك س ر و  ورتالئق كوميتةتئنئث سول كةزدةگئ باس حاتشئسئ نيكيتا حرؤشةأقا حات جازئپ، «تئث يگةرؤ جذمئسئنا شةتتةگئ قازاقتاردئ دا تارتايئق» دةگةن اثئزعا بةرگئسئز اثگئمة ءجيئ ايتئلادئ.  ءبئراق سونئث اثئزئ قايسئ، اقيقاتئ قايسئ؟ تاريحي تذردة رةسئمدةيتئن قذجاتتئ ةشبئر جةردةن كةزدةستئرة المادئق. ءبئراق قولمةن ذيلةستئرگةندةي سايكةستئكتةر كوپ. تئم كوپ.

 ذلئ اؤةزوأ 20 جاسئندا قازاقتئث مةملةكةتتئلئگئنة الئستاعئ جاپونيانئ ذلگئ تذتتئ. بوداندئقتئث ءزئلماؤئر قايعئ-قاسئرةتئ مةن ادئلةتسئز قاراثعئ قوعامنئث قورلئق-زورلئعئ سالدارئنان جذدةپ-جاداعان، ارئپ-اشقان، كةتةؤئ كةتكةن دالا تئرلئگئنئث بةيشارا حالئ جاس ويشئل، بالعئن ازامات - مذحتار اؤةزوأتئث قيالئن قيانعا سذيرةپ، ونئث جذرةگئن قان جئلاتئپ، ساناسئن سارساثعا سالدئ. ال 1954- جئلئ قازاق جةرئندة تئث يگةرؤ باستالئپ، ئشكئ رةسةيدةن 1،5 ميلليون ورئس ذلتئ وكئلدةرئ قازاق جةرئنة اعئلدئ. سول كةزدة قازاق زيالئلارئ، ذلئ مذحتار اؤةزوأ 1 ميلليون قازاقتئ باؤئرئنا باسئپ وتئرعان قئتايعا قاراپ الاثدامادئ، قانداستارئمئزدئ ةلگة الدئرساق دةپ ارماندامادئ دةيسئز بة؟ «ذمئتئمئزگة ءبئر ئلمةك تابامئز با؟» دةگةن ذمئتپةن جازؤشئنئث ارتئندا قالعان تذياعئ مذرات اؤةزوأكة حابارلاستئق.

 - 1954- جئلئ مةن 12-13 جاستاعئ بوزبالا بولدئم. ال اكةم دذنية سالعاندا 18 دة ةدئم. ةكةؤمئزدئث اكةلئ-بالالئ بولئپ، تاثدئ-تاثعا ذرئپ سئرلاسقان كةزدةرئمئز ماسكةؤدة ءوتتئ. اكةم مةنئ ساياساتتان اؤلاق ذستاعئسئ كةلدئ. ساياساتتئث سالقئنئنان ساقتاندئرعئسئ كةلدئ. «اؤةزوأ باستاعان قازاق زيالئلارئ قونايةأ ارقئلئ ورتالئققا حات جازئپ، قئتايداعئ، رةسةيدةگئ قانداستارئمئزدئ ةلگة الدئرماق بولدئ» دةگةن اثگئمةنئ 1969- جئلئ ماسكةؤدةن ةلگة ورالعان كةزدة ةسئتتئم. ءبئراق قولجازبالارئنان، كذندةلئكتةرئنةن بذل دةرةكتئ ايعاقتايتئن دةرةكتةردئ تابا المادئم.

 الايدا مئنا دةرةكتئ ةستةن شئعارماعان ءجون. دئنمذحامةد قونايةأ 1955-1960 جانة 1962-1964- جئلدارئ قازاق ك س ر جوعارعئ كةثةسئنئث ءتوراعاسئ، 1960-1962 جانة 1964-1986- جئلدارئ قازاقستان كوممؤنيستئك پارتياسئنئث ورتالئق كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ بولدئ. ال مذنداي اؤقئمدئ، مةملةكةتتئث ماثئزئ بار ماسةلة تةك قازاقستاننئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ مةن وداق باسشئلارئنئث ارالاسؤئمةن عانا شةشئلةدئ. سوندئقتان بذل ماسةلةنئث رةسمي قذجات ةمةس، اؤئزةكئ اثگئمة تذرئندة بولؤئ دا ابدةن مذمكئن.سةبةبئ 1954- جئلدار 1937-1938- جئلداردئث اششئ زاردابئ ءالئ باسئلا قويماعان ؤاقئت. مذنداي جاعدايدا اشئقتان-اشئق قازاقتاردئ ةلگة شاقئرؤ - باسئن بايگةگة تئگؤمةن بئردةي، - دةيدئ.

 جازؤشئنئث ذلئ مئنا ءبئر دةرةككة نازار اؤدارؤئمئزدئ ءوتئندئ:  كةثةستئك داؤئردة قئتاي جونئندة تاماشا كئتاپ جازعان سول كةزدةگئ قازاقستان عئلئم اكادةمياسئنئث پرةزيدةنتئ، اكادةميك دئنمذحامةد قونايةأ ةدئ. جول ساپارئ بويئنشا جازئلعان كئتاپ «30 دنةي أ نارودنوم كيتاة» دةگةن اتپةن سول كةزدةگئ قازاق مةملةكةتتئك باسپاسئنان 1955- جئلئ ورئس تئلئندة جارئق كورئپتئ. قئتايعا ديمةكةث ك س ر و-نئث سول كةزدةگئ باسشئسئ نيكيتا حرؤششةأ باستاعان دةلةگاسيا قذرامئندا بارادئ. كةثةس - قئتاي دوستئق قوعامئنئث ذيئمداستئرؤئمةن شاقئرئلعان دةلةگاسيا ئشئندة اتاقتئ عالئمدار مةن مادةنيةت قايراتكةرلةرئ جانة اؤةزوأ، مذقانوأ، مذسئرةپوأ باستاعان جازؤشئ، تاريحشئلار بار ةدئ.

 1955-1960- جئلدارئ تئث تاقئرئبئنئث اتئ وزئپ تذردئ. سول تاقئرئپقا قالام تارتقانداردئث باسئم كوپشئلئگئ ءتذرلئ ماراپاتتاردان قذر قالمايتئن. ءبئراق اؤةزوأ، مذقانوأ، مذسئرةپوأتةردئث تئث تاقئرئبئنا ساراثدئق تانئتقانئ، اسا كوپ كوثئل بولة قويماعانئ كوپ جايتتئ اثعارتادئ.

  قئتاي قازاقتارئنئث قارلئعاشئ بولئپ الدئمةن جاستار كةلدئ. 1955- جئلعئ ك س ر و - ق ح ر اراسئنداعئ مةملةكةت ارالئق كةلئسئم بويئنشا قازاق جاستارئ الماتئنئث جوعارئ وقؤ ورئندارئنا قابئلداندئ. جازؤشئ قابدةش جذمادئلوأ ءوزئنئث «تاثعاجايئپ دذنية» اتتئ مةمؤارلئق ةثبةگئندة 1956-1958- جئلدارئ قازاقستاندا جوعارئ وقؤ ورنئنئث ستؤدةنتئ بولعانئن، ذلئ اؤةزوأتةن ءدارئس العانئن ايتادئ.

 - مذحتار اؤةزوأ باستاعان قازاق زيالئلارئ شةتتة جذرگةن قازاقتاردئ ةلگة الدئرماق بولدئ دةگةن اثگئمةنئ مةن دة ةستئگةنمئن. ءبئراق انئق-قانئعئن بئلمةيمئن. 1955- جئلدارئ مذقاث قئتايدان كةلگةن قازاق جاستارئمةن كةزدةسكةن كةزدة «سةندةردئث جاعدايلارئث جةثئلدةيدئ. ءبئز ديمةكةث ارقئلئ ورتالئققا شئعئپ، شةتتةگئ قانداستاردئ ةلگة الدئرماققا تالاپتانئپ جاتئرمئز. ءبئر ناتيجةسئ بولئپ قالار» دةپ كوثئلئمئزگة دةم بةرة سويلةيتئن. 1958- جئلئ مةنئ قئتاي ذكئمةتئ كةرئ شاقئرئپ الدئ. جول جذرةر الدئندا مذحاثنئث ذيئنة بارئپ قوشتاسئپ كةتتئم. سودان ارعئ بةتتة جذرسةك تة ةل جاقتان حابار كذتئپ، ةلةثدةپ جذردئك. ال 1961- جئلئ اؤةزوأ دذنيةدةن ءوتتئ. قايعئلئ حاباردئ ةستئگةندة ةلگة قايتؤدان ءبئرجولاتا كذدةر ذزگةندةي كذي كةشتئم، - دةيدئ جازؤشئ.

 ذلئ جازؤشئ 1961- جئلدئث قازان ايئندا دذنيةدةن ءوتتئ. ارادا جارتئ جئل وتکةندة، 1962- جئلئ ناؤرئز-ءساؤئر ايئندا قئتاي جاعئنان قازاقتئث کوشئ باستالدئ. باس-اياعئ بئرةر اپتانئث ئشئندة  200000-نان اسا قازاق بالاسئ اتا-جذرتقا کةلدئ. ةلگة ةل قوسئلدئ. بذگئندة ولاردان تاراعان ذرپاقتئث ءوزئ ءبئر قاؤئم ةل بولدئ.

 مذراجايلاردا ساقتالعان قذجاتتاردا «تئث يگةرؤ جئلدارئندا جاثادان بوي کوتةرگةن سوأحوز-کولحوزدارعا جذمئس کذشئ قاجةت بولعاندئقتان قئتايداعئ قازاقتاردئ ةلگة الدئرؤعا تؤرا کةلدئ» دةگةن جذتاث دةرةکتةر کةزدةسةدئ. ءبئراق ءدال وسئ کةزةثنئث قازاقستاندئ د.قونايةأتئث قازاقستان کوممؤنيستئک پارتياسئنئث ورتالئق کوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ بولعان کةزدةرئنة تؤرا کةلؤئ دة کةزدةيسوقتئق ةمةس. بذل دةرةک ذلئ اؤةزوأ باستاعان ذلت زيالئلارئنئث اماناتئ مةن اماناتقا قيانات جاساي الماعان ةل باسئنداعئ تذلعانئث ازاماتتئعئ اراسئنداعئ ساباقتاستئقتئ تانئتئپ تذر. بذل جايتتئث ءوزئ تاريحشئلار ءذشئن ذلکةن تئث تاقئرئپتئث باسئ عانا. سةبةبئ قازاقتئث کوشئ-قون تاريحئن ءالئ کذنگة دةيئن بئزدة ةشکئم زةرتتةگةن جوق. 1962 جئلعئ کوش ةش جةردة ايتئلماي، جازئلماي، جابؤلئ کذيئندة قالئپ کةلةدئ. ولاي بولاتئنئ، کةثةس داؤئرئندة بذل وقيعا ايتؤعا بولمايتئن مةملةکةتتئک قذپيا سانالدئ. ال تاؤةلسئزدئک جئلدارئندا ذلت تاعدئرئنا قاتئستئ ماسةلةگة تاريحشئلارئمئز اسا کوثئل بولة قويمادئ.

  جازؤشئ قابدةش جذمادئلوأ 1962- جئلعئ قازاق کوشئن ذلتتئث ةثکةيئپ کةتکةن ةثسةسئن ءبئر کوتةرئپ تاستاعان، قازاقتئث سذيئلا باستاعان قانئن قويؤلاتئپ، ءدئلئ مةن ءتئلئن ةداؤئر بةکةمدةگةن وقيعاعا بالايدئ. - ال بذل ئسکة مةنئث قانداي قاتئسئم بارئن بئلگئثئز کةلسة، مةن - سول وقيعانئث باسئ-قاسئندا بولعان جاي قاتارداعئ کؤاگةر ةمةس، 1962- جئلعئ کوشتئ دايئنداعان، ءارئ سونئث بذيداسئن ذستاپ کةلگةن اداممئن. ةگةر سول ةثبةگئمدئ باسقا بئرةؤلةر زةرتتةپ، ايتئپ جاتسا، ءوز باسئم ذندةمةي-اق قويار ةدئم. جئل وتکةن سايئن کوز کورگةن کؤالار دا ازايئپ بارادئ. سوندئقتان جذرت جادئنان ءوشئپ قالماؤ ءذشئن، ةل الدئندا اتقارعان قئزمةتئمدئ ءوزئم ايتؤعا تؤرا کةلئپ تذر. تاريحتا ذلکةن وقيعالار کةيدة کئشکةنتاي يدةيادان باستاؤ الادئ. بذل جولئ دا سولاي بولدئ.

 وندا مةنئث قئتايداعئ ساياسي ناؤقاندارعا بايلانئستئ، الماتئداعئ وقؤئمنان (1956-1958ج) قول ءذزئپ، ءذش جئلداي ذرئمجئدة باقئلاؤ استئندا جذمئس ئستةپ، ءوزئمنئث تؤعان قالام شاؤةشةکتة جذرگةن کةزئم. جوعارئعا دذرکئن-دذرکئن ارئز جازئپ ءجذرئپ، وسئعان قولئم ارةث جةتکةن. ونداعئ ماقسات - شةکاراعا جاقئن شاؤةشةککة جةتئپ، ودان ارئ قازاقستانعا ءوتؤ، ءذزئلئپ قالعان وقؤئمدئ قايتا جالعاستئرؤ بولاتئن. ويتکةنئ قازاق ؤنيأةرسيتةتئنئث ستؤدةنتتئک بيلةتئ مةن ةکئ جئل بويئ باعا قويئلعان «سئناق کئتاپشاسئ» کوستيؤمنئث ئشکئ قالتاسئندا تئگؤلئ ءجذر ةدئ. سونئ کورسةتسةم، مةنئث شةکارا بذزعان جانسئز، نة «شپيون» ةمةستئگئمة شةکاراشئلار سةنةدئ دةپ ويلايتئنمئن.

  جةکة ماقسات ةندئ ذلت ماقساتئنا اينالدئ. العاشقئ اپتادا-اق شاؤةشةک جاستارئ مةنئث ماثايئما ذيئرئلة باستادئ. جاستار الماتئنئ سذرايدئ، ماسکةؤدئ سذرايدئ. قازاقستان حالقئنئث تذرمئسئن، مادةنيةتئن بئلگئسئ کةلةدئ. وزدةرئ اتتارئن ةستئگةن اقئن-جازؤشئلاردئ سذرايدئ. مةن ءتئپتئ اسئرا ايتپاعاننئث وزئندة، تةحنيکاسئ مةن مادةنيةتئ شئعانداپ العا کةتکةن سوأةتتئک ءومئر سالتئ ولارعا عاجايئپ ةرتةگئ سياقتئ اسةر ةتةدئ. اسئرةسة، قازاقستانداعئ توقشئلئقتئ، جئل ارا ميلليارد پذت استئق الاتئنئن ةستئگةندة، اؤئزدارئنئث سؤئ قذريدئ. سونئمةن، شاؤةشةک حالقئ کوشؤگة دايئن دةؤگة بولدئ. قالا تذرعئندارئ عانا ةمةس، قئرداعئ ةل دة سولاي. الاقاندارئنا تذکئرئپ، «قذدايئم الداعئ کوکتةمدئ قولعا بةرة مة، جوق پا» دةپ، اسئعا کذتئپ وتئر.

ءبئراق بذل جةتکئلئکسئز. ةندئ الداعئ کوشکة کةثةس وداعئن دايئنداؤ کةرةک. ارتئنئپ-تارتئنئپ، شذبئرئپ جةتئپ بارعاندا، شةکاراشئلار حالئقتئ وتکئزبةسة، نة الدئثنان وق بوراتئپ، قئرئپ سالسا، نة بولماق؟ وسئ ويمةن، ءبئز سول جئلئ کذز ايلارئندا ماسکةؤگة جذزدةگةن ادامنئث قولئن قويدئرئپ، ونداعان حات جولدادئق. ادرةس بةلگئلئ: «ماسکةؤ. کرةمل. ک پ س س ورتالئق کوميتةتئنئث باس سةکرةتارئ ن.س.حرؤشةأ جولداسقا» نةمةسة «جوعارعئ سوأةت پرةزيديؤمئنئث ءتوراعاسئ ک.ة.أوروشيلوأ جولداسقا» دةيمئز دة، کونأةرت سئرتئنا باعالئ مارکئلةر جاپسئرتئپ، ايرئقشا زاکازبةن ايداپ جئبةرةمئز. کةيدة ول حاتتاردئث کوشئرمةسئن قازاقستان کومپارتياسئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ د.ا.قونايةأقا جئبةرئپ وتئردئق.

 کذتکةنئمئزدةي-اق، 1962- جئلدئث ءساؤئر ايئندا کوش باستالئپ کةتتئ. الدئمةن وسئ وقيعانئ تئقئرشي کذتکةن قالا جاستارئ مةن شةکاراعا تاياؤ اؤئلدار ءوتتئ. ولاردئث «بالداي باتئپ» کةتکةنئن کورگةن سوث، الئس اؤئلدار مةن اؤداندار قوزعالا باستادئ. ول کةزدة، کةلئسئم بويئنشا، شةکارانئ کةثةس سولداتئ عانا کذزةتةتئن. قئتاي جاعئ ءالئ شةکارا کذزةتئن قولعا الا قويماعان. کةثةس وداعئ ءجذز ةلؤ شاقئرئمعا سوزئلعان تارباعاتاي شةکاراسئن بةس جةردةن اشئپ تاستادئ. جامانتئ، باقتئ، ةرگةيتئ، ةمئل، شاعانتوعاي زاستاأالارئ ءبئر شاقئرئمعا دةيئن شةکارا سئمدارئن جيناپ تاستاپ، اتتئلئ، اربالئ، تذيةلئ کوشتةردئ کذندئز-ءتذنئ قابئلدادئ-اؤ! نة کةرةک، اينالاسئ جيئرما-شاقتئ کذندة شاؤةشةک شاهارئ تذگةلئمةن (قالادا ءجذز مئثعا جؤئق قازاق تذراتئن)، قالاعا قاراستئ اؤدان حالقئ، شاعانتوعاي اؤدانئ، شاؤةشةکتةگئ ءدذمپؤدئ ةستئپ قوزعالعان تولئ مةن دوربئلجئن اؤدانئنئث ءبئر بولئمئ شةکارادان وتة شئقتئ.

 ةگةر قئتاي وکئمةتئ ءالسئن-ءالئ نوتا تاپسئرئپ، ءبئرئنشئ مامئردا شةکارا جابئلئپ قالماعاندا، کوش ايماقتاعئ جةتئ اؤدانعا تذگةل تذتاسار ةدئ. سونئث وزئندة 200 مئثنان استام ادام شةکارادان ءوتئپ ذلگةردئ. ارينة، رةسمي قذجاتتاردا بذل سان کةمئتئپ کورسةتئلدئ. دذرئسئ، ءسئرا، ءبئزدئث ةسةبئمئز بولار... بذل کوشتئث بارئسئ مةنئث «تاثعاجايئپ دذنية» اتتئ عذمئرنامالئق رومانئمدا ةگجةي-تةگجةيلئ جازئلعان. مةن بذل جولئ باستئ وقيعالاردئ عانا ةسکة الئپ وتئرمئن. زئمئراپ ءوتئپ بارا جاتقان زامان. مئنة، سودان بةرئ دة جارتئ عاسئردئث ءجذزئ بولئپتئ. سول جئلئ تؤعان بالا قازئر ةلؤدة. ال کوشتئث جذگئن ارتئسئپ، ارقانئن تارتئسقان جاس جئگئتتةر بذل کذندة جةتپئستئث ذستئنة شئقتئ. دةموگرافتار سول جئلئ اتاجذرتقا کةلگةن 200 مئث قازاق قازئر ذرپاعئمةن ةسةلةنئپ، ميلليونعا جةتتئ دةسئپ ءجذر، - دةيدئ جازؤشئ.     

سونئمةن، 1962- جئلعئ قئتايدان اؤا كوشكةن قازاق كوشئنة جارتئ عاسئر تولدئ. بذل كوش تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ جئلدارئ ةلگة ات باسئن بذرعان قازاق كوشئنة جول سالئپ بةرگةنئ انئق. ءبئراق العاشقئ كوشكة قاتئستئ اقيقات پةن اثئزدئث اراجئگئ كذنئ بذگئنگة دةيئن ايقئندالعان جوق. بذل - تاريحشئلاردئث مئندةتئ. ءبئزدئث ايتقانئمئز تةك بولجام عانا.

  گذلبارشئن ايتجانباي               

 دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى