قاراماعئثئزدا كئم ءجذر، مينيستر مئرزا؟
استانا. 23- اقپان. قازاقپارات. پاراقور قئزمةتكةردئ قاناتئنئث استئنا العان بيئك لاؤازئمدئ باسشئلارعا وتستاأكا قاؤپئ تونةدئ! بذل جاثالئق 21- اقپان كذنئ ءمالئم بولدئ. مينيسترلةر كابينةتئنئث وسئ كذنگئ وتئرئسئنان شئققان مةملةكةتتئك قئزمةت ئستةرئ اگةنتتئگئنئث ءتوراعاسئ ءاليحان بايمةنوأ جؤرناليستةرگة ءوز اگةنتتئگئنئث ارنايئ زاث جوباسئن ازئرلةگةندئگئن حابارلادئ.
وعان سايكةس ةگةر قول استئنداعئ قانداي دا ءبئر شةنةؤنئك كوررؤپسيالئق قئلمئسقا قولئن بئلعاسا، ونئث باسشئسئ وتستاأكاعا كةتؤگة مئندةتتئ بولماق.
- زاث جوباسئندا ءبئز مةملةكةتتئك ورگانداردئث ساياسي مةملةكةتتئك قئزمةتشئ بولئپ تابئلاتئن باسشئلارئنئث، كوررؤپسيالئق قذقئق بذزؤشئلئق جاساپ، قئلمئستئق جاؤاپكةرشئلئككة تارتئلعان باعئنئشتئسئ ءذشئن ءوزئنئث دة وتستاأكاعا ءوتئنئش بةرؤگة مئندةتتئلئگئن قاراستئردئق، - دةدئ ءاليحان بايمةنوأ. - بذل جاعدايدا ونئث وتستاأكاسئ قابئلدانؤئ نة قابئل الئنباؤئ مذمكئن. ول ةندئ سول ساياسي مةملةكةتتئك قئزمةتشئنئ تاعايئنداعان تذلعانئث قاراؤئنا قالدئرئلادئ.
مذنئث ذلگئ-مئسالئ دا جوق ةمةس: 2008- جئلدئث قئركذيةگئنئث سوثئندا سالئق كوميتةتئنئث ءتوراعاسئ نذرلان راحمةتوأ ءوز وتئنئشئمةن وتستاأكاعا كةتتئ. وعان وسئ أةدومستأوداعئ كوررؤپسيالئق جانجال سةبةپ بولعان: سول جئلدئث تامئز ايئندا الماتئ بويئنشا سالئق دةپارتامةنتئ باستئعئنئث ورئنباسارئ م.نذرعاليةأ پارا الؤ ذستئندة ذستالعان، بذل جةدةل تذردة سول كةزدة دةمالئستا جذرگةن كوميتةت باسشئسئنا تةلةفون ارقئلئ حابارلانئپتئ. نذرلان راحمةتوأ جاؤاپ رةتئندة «ورالعان سوث، كةتؤ تؤرالئ ءوتئنئش جازاتئندئعئن» ايتئپتئ. ول وسئ سوزئندة تذرئپ، 25- قئركذيةك كذنئ ءوتئنئشئن قارجئ ءمينيسترئنئث ذستةلئنة قويعان. ءوتئنئش سول كذنئ قابئل الئنعان.
كةيئن انئقتالعانئنداي، بذل - وسئ ورگانداعئ «ءئزاشار» قادام ةمةس ةكةن: ونئث الدئندا، 2،5 جئل ئشئندة، كورپوراتيأتئك ةتيكانئث وسئ قاتاث قاعيداتئنا باعئنئپ، سالئق ورگانئنئث 11 باسشئسئ - اؤداندار مةن وبلئستاردئث سالئق كوميتةتتةرئنئث ءتوراعالارئ لاؤازئمدارئن بوساتقان. مذنئث ءمانئسئ - 2006- جئلدئث ساؤئرئندة سالئق قئزمةتئ ءذشئن كورپوراتيأتئك ادةپ كودةكسئنئث قابئلدانؤئندا. وعان سايكةس، ةگةر قانداي دا ءبئر شةندئ قئزمةتكةر پارا الؤ كةزئندة ذستالسا، ونئ تاعايئنداعان لاؤازئمدئ تذلعا دا، مةملةكةت باسشئسئنئث سئبايلاس جةمقورلئقپةن كذرةس باعئتئنداعئ تاپسئرمالارئن ورئنداماعان رةتئندة جاؤاپكةرشئلئككة تارتئلادئ ةكةن. مذنداي ةتيكا كودةكستةرئ بارلئق مينيسترلئكتةر مةن اگةنتتئكتةردة، ءتئپتئ مةملةكةتتئك مةكةمةلةر مةن كاسئپورئنداردا دا بار، ءبئراق ونئث باپتارئ مئندةتتئ ةمةس ذسئنئس تذرئندة قابئلدانادئ. ةگةر كةشة جاريا ةتئلگةن جوبا قابئلدانسا، وندا بذل زاث تالابئنا اينالماق.
جالپئ، بذل - باتئستا ةندئگئ ومئرگة ةنگةن، كةث قولدانئلاتئن تاجئريبة. مانساپتاردئ ذلةستئرؤگة بيلئگئ بار باسشئلار لاؤازئمداردئ وزدةرئنئث سةنئم بئلدئرگةن ادامدارئنا تاراتئپ بةرةدئ، ال ةگةر ولار ءذمئتتئ اقتاماي جاتسا، ودان ةل ءذشئن ماثئزدئ سالالار زارداپ شةگةدئ، ةلدئث العا باسقان اياعئ كةرئ كةتةدئ. باعئنئشتئ ادامئنئث جاساعان قئلمئسئ سونئ تاعايئنداعان تذلعاعا دا كولةثكةسئن تذسئرةدئ. ةگةر الگئ زاث ومئرگة جولداما السا، باسشئلاردئث قئزمةتكةر تاثداؤداعئ جاؤاپكةرشئلئگئ ارتئپ، اقئر سوثئندا ول جةمقورلئقتئث تومةندةؤئنة ئقپال ةتةرئ ءسوزسئز. سوثعئ ءذش جئلدا قازاقستان الةمدئك «انتي كوررؤپسيالئق رةيتينگتة» 25 تذعئرعا جوعارئلاي الدئ. «Transparency Іnternatіonal» حالئقارالئق رةيتينگئسئندة بئلتئر قازاقستان 183 ةلدئث اراسئندا 120- ورئندئ يةلةندئ (2008- جئلئ 145-تذعئردا تذرعان). ال وسئنداي ذلتتئق زاثنامانئ جةتئلدئرؤگة باعئتتالعان جاثالئقتار ةل تذعئرئن ودان دا بيئكتةتة تذسةرئ انئق.
«باعئنئشتئلارئ سئبايلاس جةمقورلئق قذقئق بذزؤشئلئقتار جاساعان جاعدايدا مةملةكةتتئك ورگاندار باسشئلارئنئث جاؤاپكةرشئلئگئن» قاراستئراتئن زاثنئث جوباسئن مةملةكةتتئك قئزمةت ئستةرئ اگةنتتئگئ «كةلئسئمدةرئن بةرؤلةرئ ءذشئن» مةملةكةتتئك ورگاندارعا باعئتتاعان. ايتپاقشئ، باسشئلاردئث جاؤاپكةرشئلئگئمةن قوسا، جالاقئسئ دا ارتاتئنعا ذقسايدئ. ءاليحان بايمةنوأ وزدةرئنئث پرةزيدةنتتئث بيئلعئ جولداؤئن جذزةگة اسئرؤ جونئندةگئ ءئس-شارالار جوسپارئن بةكئتكةندةرئن ءمالئم ةتتئ. ول بويئنشا بيئلعئ جئلدئث 2-توقسانئنئث اياعئنا قاراي كادرلئق ساياسات جونئندةگئ ذلتتئق كوميسسيا قذرئلادئ دةپ كوزدةلؤدة. ول ءبئلئمئ مةن كاسئبيلئگئ، جوعارئ ادامگةرشئلئك قاسيةتتةرئ، جاسامپازدئعئ مةن باستاماشئلدئعئ، وزئنة جذكتةلگةن جذمئس ؤچاسكةلةرئندةگئ ةثبةك تابئستئلئعئ تذرعئسئنان، «پرةزيدةنتتئك كادرلئق كورپؤسقا» كئرةتئن كانديداتؤرالاردئ ئرئكتةيتئن كورئنةدئ. ةلباسئ ءوز جولداؤئندا «قازاقستاندئ 21- عاسئرعا لايئقتئ باستايتئن جاثا باسقارؤشئلئق ةليتانئث» نةگئزئن قذرايتئن بذل تذلعالاردئث جالاقئسئ بيزنةس-قذرئلئمدارداعئمةن تةثةستئرئلةتئندئگئن مالئمدةدئ. ال بيزنةس-قذرئلئمداردا باسشئلار جالاقئسئ ءجذز مئث دوللار جانة ودان جوعارئ ةكةندئگئ ءمالئم. اگةنتتئك ءتوراعاسئ باسقارؤشئلئق جذيةنئ قالئپتاستئرؤدئث جاثا تةتئگئ جاقئن ؤاقئتتا قوعامنئث نازارئنا ذسئنئلاتئندئعئن ايتتئ.
ةل ذكئمةتئ مةملةكةت باسشئسئنئث بيئلعئ جولداؤئندا جاريا ةتئلگةن «جاثا عالامات جوبالاردئ» ئسكة اسئرؤ جايئن قارادئ. ماسةلةن، پرةزيدةنت جولداؤدا اتئراؤ م ءو ز-ئندة قذنئ 1،7 ميلليارد دوللار بولاتئن مذنايدئ تةرةث وثدةؤ كةشةنئن قذرؤدئ جذكتةگةن ةدئ. بذل جوبا ارقاسئندا وتاندئق جانارماي ءوندئرئسئ بئردةن 3 ةسة ارتئپ، 1،7 ميلليون تونناعا، ال ديزةلدئ وتئن شئعارؤ 1،4 ميلليون تونناعا جةتةدئ. بذل جوبا، ءتئپتئ تاؤةلسئزدئگئمئزدئ تذعئرلئ ةتؤ تذرعئسئنان ماثئزدئ! ويتكةنئ ذكئمةت وتكةن كذزدة 50 مئث توننا جانارمايدئ رةسةيدةن قوسئمشا ساتئپ اكةلؤگة ءماجبذر بولدئ.
مذناي جانة گاز ءمينيسترئ ساؤات مئثبايةأ ذكئمةت وتئرئسئنان كةيئن جؤرناليستةرگة بيئل دا سولتذستئك كورشئمئزدةن بئلتئرعئ كولةمدة مذناي مةن مذناي ونئمدةرئن تاسيتئندئعئمئزدئ حابارلادئ. جالپئ العاندا، بذل - 1،6 ميلليون توننا اشئق ءتذستئ مذناي ونئمدةرئ جانة 7 ميلليون توننا شيكئ مذناي. مينيستر ةلئمئزدةگئ ءذش مذناي وثدةؤ زاؤئتئ ةث كوپ دةگةندة 14،2 ميلليون توننا مذناي وثدةي الاتئندئعئن قوستئ. ونئث سئرتئنداعئ تاپشئلئق 1،6 ميلليون توننانئ قذرايدئ. ساؤات مئثبايةأ ةگةر باعا جاعئنان تارتئمدئ بولسا، توللينگ (شةتةلدئك شيكئزاتتئ سول جةردة وثدةپ، كةيئن دايئن ءونئم تذرئندة الئپ كةتؤ) وپةراسياسئن ءازئربايجاندا، تذرئكمةنستاندا، قئتايدا نةمةسة رؤمئنياداعئ قازاقستاندئق مةنشئكتةگئ «Rompetrol»-دا جذرگئزؤ مذمكئندئگئن جوققا شئعارمادئ. قازاقستان تذرعئندارئنئث «تةمئر تذلپارلارئنا» جةتپةگةن جانارماي سولاي دا تولتئرئلؤئ عاجاپ ةمةس. وتاندئق زاؤئتتاردئث الةؤةتئ ارتاتئن 2015- جئلعا دةيئن قازاقستان وسئلاي «كذنةلتة» تذرؤعا ءماجبذر.
قازاقستان كوشباسشئسئ نذرسذلتان نازاربايةأتئث ناؤرئز ايئندا «تاث سامالئ ةلئنة» ساپار شةگةتئندئگئ انئقتالدئ. پرةزيدةنتتئث الداعئ ايداعئ كورةيا رةسپؤبليكاسئنا رةسمي ساپارئ اياسئندا «بالقاش ج ة س-ئ» بويئنشا قذجاتتار پاكةتئنة قول قويؤئ جوسپارلانؤدا. قازئرگئ كةزدة «سامذرئق-ةنةرگو» كومپانياسئ «كةركو» جانة «سامسؤنگ» كونسورسيؤمدارئمةن جوبانئث نةگئزگئ كةلئسئمدةرئ بويئنشا كةلئسسوزدةردئ اياقتاپتئ. وثتذستئك وثئرلةردئث قؤات تاپشئلئعئ پروبلةماسئن شةشئپ، ةنةرگيالئق تاؤةلدئلئكتةن قذتقاراتئن بذل ستانسانئث نةگئزگئ نئساندارئنئث قذرئلئسئنا بيئلعئ جئلدئث 4-توقسانئندا كئرئسؤ كوزدةلؤدة ةكةن.
جيئن سوثئندا پرةمةر-مينيستر كارئم ءماسئموأ ةلباسئنئث جولداؤئندا ايتئلعان بارلئق جوبالاردئث قذرئلئسئنا قاتئستئ ماسةلةلةر «ايرئقشا باقئلاؤدا بولاتئندئعئن» مالئمدةدئ. «ولاردئث ءبارئن شةشؤگة مئندةتتئمئز» دةپ نئقتاعان ذكئمةت جةتةكشئسئ ءوزئنئث ءبئرئنشئ ورئنباسارئ سةرئك احمةتوأكة مذنئ «اپتا سايئن قاداعالاپ وتئرؤدئ»، «ءار جوبا بويئنشا ءار اپتا سايئن جاؤاپتئ تذلعالاردئث ةسةبئن تئثداؤدئ» جذكتةدئ.
- ةگةر قانداي دا ءبئر جةردة ماسةلة تؤئنداپ جاتسا، بئردةن ءتذيئنئن تارقاتؤ كةرةك، - دةدئ كارئم قاجئمقان ذلئ سةرئك نئعمةت ذلئنا. - ةگةر قاجةت بولسا، مةنئث قاراؤئما شئعارئثئز. قالاي بولعاندا، ءبارئ شةشئمئن تابؤئ قاجةت. كةشئگؤلةر ءذشئن قانداي دا ءبئر سةبةپتةر كورئپ وتئرعان جوقپئن، - دةپ قورئتتئ پرةمةر.
ايحان ءشارئپ
دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ