ةل ئشئندةگئ مذنايدئ تايقازانمةن ولشةؤ قاجةت

استانا. 17- اقپان. قازاقپارات. ...مذنايدئ قازانمةن ولشةؤ كذلكئلئ كورئنةر، ارينة. قذلاعئمئز العاشقئدا بةيتانئس كورئنگةن «باررةل» ولشةمئنة دة ابدةن ذيرةنئپ، ءوز سوزئمئزدةي قابئلداي بةرةدئ بذگئندة. ال التئندئ جانؤارلاردئث تذياعئمةن ولشةسةك، «ةةة، ةسكئ زاماننئث اثگئمةسئ عوي بذل» دةپ تاعئ دا ةرئكسئز جئمياسئز.

ةل ئشئندةگئ مذنايدئ تايقازانمةن ولشةؤ قاجةت

 ويتكةنئ بذگئندة التئندئ ؤنسيامةن تارازئعا تارتامئز. بذعان دا ذيرةنئستئك. اؤئلداعئ قارت اجةلةرئمئزدئث ءوزئ «ونزيا، ءونزيا» دةپ وزدةرئنشة اتاؤ قويئپ العان. وسئلايشا، قازاقتئث بايئرعئ ولشةمدةرئ تاريحي تانئم تذرئندة عانا بةلگئلئ بذگئندة. كوبئ ذمئت بولعان، قالعانئ ذمئت بولئپ بارادئ. دةسة دة ول ولشةم اتاؤلارئنئث ءالئ-اق جاثعئراتئنئنا سةنةتئندةر بار ةكةن. قئزئلوردالئق مذعالئم اسحات ءابؤتالئپ ولاردئ جاثعئرتؤدئث جولئن دا ويلاپ قويئپتئ...

اسحاتتئث جاثالئعئ - اسپاننان ايان بوپ تذسكةن كةرةمةت «ةأريكا» دا ةمةس، قاراپايئم عانا ءتاسئل. باستئسئ - الگئ بايئرعئ ولشةم اتاؤلارئنئث قوعامداعئ قولدانئسئن كذشةيتؤ قاجةت. ماسةلةن، جوعارئدا اتاپ وتكةنئمئزدةي، ةل ئشئندة مذنايدئ قازانمةن نة تايقازانمةن ولشةؤدئ تاجئريبةگة ةنگئزسة بولعانداي. «بذل ةكونوميكا ءذشئن ءتيئمدئ دة بولماق. بئزدة قاشاعان بار، قذمكول بار، مذناي دةگةن جةتةرلئك. ونئ قاشانعئ باررةلمةن ولشةپ وتئرامئز؟ باررةل - بار بولعانئ 159 ليتر. ال تايقازان - 1117،23 ليتر. مئنة، قازاقتئث مذنايئ وسئنداي تايقازاندارمةن ولشةنؤ قاجةت» دةيدئ ا. ءابؤتالئپ.

سئربويئلئق ذستاز التئن جانة وزگة دة قئمبات تاستار مةن ءتذستئ مةتالداردئ تذياقپةن ولشةؤگة بولاتئنئن ايتادئ. ماسةلةن، باعالئ تاستاردئ - ةشكئ تذياعئمةن، جارتئلاي باعالئ تاستار مةن ءتذستئ مةتالداردئ - تذية نة تاي تذياعئمةن ولشةؤگة بولادئ. «قازاق حالقئ التئندئ راسئمةن بذرئننان تذياقپةن ولشةگةن. زةرتتةؤلةر بويئنشا، قازاق زةرگةرلةرئ ХІХ عاسئردئث باسئنان باستاپ مةتالدئ، كذمئستئ، التئندئ ورتا ازيانئث، شئعئس تذركئستاننئث بازارلارئنان ساتئپ الاتئن بولعان. سونئمةن بئرگة ماتةريالداردئ، اسئرةسة، ХІХ عاسئردئث ةكئنشئ جارتئسئنان قازاقستانعا كوپتةپ كةلگةن تاتار كوپةستةرئنةن دة ساتئپ الئپ وتئرعان. البةتتة، ساتئپ الؤ ءذشئن ونئث ولشةمئ مةن باعاسئ بولؤ قاجةت قوي. كذمئس سالماعئنئث ءبئر بئرلئگئ 4 گرامعا تةث كةلگةن جانة 20 تيئن تذرعان. ءبئر بئرلئك دةپ وتئرعانئمئز - مئسقال. ال كذمئس كةسةك-كةسةگئمةن ساتئلعاندا، تذياقتار قولدانئلعان. ايتالئق، كةسةك تاي تذياعئندا بولسا، تايتذياق اتالئپ، 80 مئسقالعا تةثةلگةن، 45 مئسقالدئق قوي تذياعئنداي بولسا، قويتذياق اتالعان، ال 30 مئسقالعا تةثةلگةنئ - ءبئر سيئر كوز اتالدئ. مئنة، تذياقپةن بئرگة جانؤار كوزئمةن دة ولشةؤگة بولادئ» دةيدئ اسحات مذعالئم.

البةتتة، ولشةم بئرلئكتةردئث كوبئ حالئقارالئق ارةنادا تةث قولدانئلاتئندئقتان، ولاردئ وزگةرتؤ وثايعا سوقپاس. ونئث تيئمدئلئگئ بولادئ دةپ تة ايتا المايمئز. دةسةك تة، اسحات باؤئرئمئزدئث قازاق ولشةمدةرئنئث ذمئتئلماي، قايتا جاثعئرعانئن قالايتئن اق نيةتئ كوثئلئمئزدئ مارقايتئپ تاستادئ. ءبئراق جاقسئ، مذناي مةن التئندئ سول باررةل مةن ؤنسيامةن ولشةي بةرةلئك، ال قازئر وندئرئسئنة ةرةكشة كوثئل ءبولئپ جاتقان قازئمئزدئ، شذبات-قئمئزئمئزدئ، قذرت-ئرئمشئگئمئزدئ تاريحي ولشةمدةرئمةن اتاؤعا بولادئ ةمةس پة؟ قئمئزدئ - سابامةن (10-15 ليتر)، ءسذتتئ - كونةكپةن (6-7 ليتر)، ايراندئ - تورسئقپةن (6-7 ليتر) اينالئمعا شئعارساق، جاراسئپ جاتئر ةمةس پة؟! اسحاتتئث باستاماسئ ءبئزدئ وسئنداي ويعا جةتةلةپ وتئر...

قازاقتئث ولشةم بئرلئكتةرئنئث ءبارئ - حالئقتئث تذرمئس-سالت ةرةكشةلئكتةرئنة، كاسئپتئك قاجةتتئلئگئنة بايلانئستئ قالئپتاسئپ وتئرعان. ماسةلةن، كوشئپ-قونئپ جذرگةن حالئق جولدئ ولشةؤدة ايشئلئق، كذندئك، تذستئك دةگةندةي بئرلئكتةردئ قولدانعان. قازاقتا دةنة ولشةمدةرئ دة كةث قولدانئستا بولعان. وعان ةلئ، تابان، قارئ، كئسئ بويئ دةگةن تةكتةس ولشةم بئرلئكتةر دالةل. شئنئنا كةلگةندة، بذلايشا ولشةؤ الةمنئث كوپتةگةن ةلدةرئنة ءتان دذنية. ايتالئق، اعئلشئن فؤتئ (foot - تابان) دةنة مذشةسئنة سايكةس الئنعان. كةث قولدانئستاعئ «ديؤيم» دة - ذلكةن ساؤساق دةگةن ماعئنانئ بةرةدئ. ايتا بةرسةك، قازاقتئث بايئرعئ ولشةم بئرلئكتةرئنئث شئعؤ تاريحتارئ اركةلكئ دة قئزئقتئ.

وكئنئشتئسئ، تاريحي ولشةم بئرلئكتةردئث ءبارئ بذگئنگئ ذرپاققا تةك ادةبي ةثبةكتةر ارقئلئ عانا جةتئپ وتئر. ويتكةنئ ولاردئث كوبئ قولدانئستان مذلدة شئعئپ قالعان. تذرمئس-سالتتئث وزگةرؤئ ول ولشةم بئرلئكتةردئث ءبارئن پايدالانؤدان ئعئستئرئپ شئعاردئ. «قازاق حالقئنئث بايئرعئ ولشةم بئرلئكتةرئ» تاقئرئبئن زةرتتةگةن اياگوز ءجذسئپ قئزئنئث جازؤئنشا، قازاق حالقئنئث ماقال-ماتةلدةرئندة ولشةم بئرلئك اتاؤلارئ مولئنان كةزدةسةدئ.

 ماسةلةن، «ةكئ ةلئ اؤئزعا - ءتورت ةلئ قاقپاق»، «اؤرؤ باتپانداپ كئرةدئ، مئسقالداپ شئعادئ»، «كوثئل ازئپ، تون توزسا، بةرگةن كويلةك كةز بولار» جانة باسقالار. «حالئق اؤئز ادةبيةتئندةگئ «باتئرلار جئرئندا» الئپ باتئرلاردئث كذرزئسئ ذنةمئ باتپان ولشةمئمةن كورسةتئلةدئ. ةگةر بذحارادا ءبئر باتپان 7 پذت نة 32 فؤنتقا تةث بولسا، تالاس وثئرئندة 12 پذتقا تةث بولعان.

 باتپانعا ذقساس قازاقتا «دئر» دةگةن ءسوز بار. دئر - ذلكةن، ءئرئ، زور دةگةن ماعئنا بةرةدئ. باتپان دا، دئر دا - ولشةم. ولشةم - ولشةؤ بئرلئگئ مولشةر، شاما. زاتتئث كولةمئن، سالماعئن، قئسئمئن، ئستئق-سؤئقتئعئن، باسقا دا ساپالارئن بةلگئلئ ولشةم ارقئلئ انئقتايدئ. «باتپان»، «دئر» - كولةمدئك ولشةمدةر. كولةم - بةلگئلئ ءبئر زاتتئث اؤماعئ، مولشةرئ، ءبئر نارسةنئث شةگئ، اياسئ. كولةمدئك ولشةمدةر - كولةمگة لايئقتئ، اؤماقتئق، مولشةرلئك ولشةمدةر.

 وتة از كولةمدئك ولشةمدئ بئلدئرةتئن ولشةم سوزدةردئث ءبئرئ - شئناشاق. شئناشاق - ساؤساقتئث كئشكةنتايئ. ونئث بذلاي اتالؤئ بئتئمئنة بايلانئستئ تؤعان. تذركئ حالئقتارئنئث ءبئرئ - قذمئق تئلئندة «شينچةكي» ءسوزئ قازاق تئلئندةگئ «بولماشئ، وتة كئشكةنتاي» ماعئناسئندا قولدانئلادئ. وسئ «شينچةكي» ءسوزئ ةندئ «شئناشاق» تذلعاسئندا ءوز تئلئمئزدة اتالئپ ءجذر. ال «اشموثكة»، «تذيئردةي»، «تئرناقتاي»، «كةنةدةي»، «تذرئمتايداي»، «تارئداي»، «تيتئمدةي»، «تيتتةي»، «ؤئستاي»، «توقئمداي»، «مئتئم»، «شئمشئم»، «ذلتاراقتاي»، «تئلدةي»، «تئستةم»، «مئسقال» جانة تاعئ باسقا سوزدةر كئشكةنة دةگةن ولشةمدئ بئلدئرةدئ» دةپ جازادئ ا. ءجذسئپ قئزئ.

سالماق ولشةمدةرئ:

باتپان - 300-450 ك گ؛

داعار - 100-130 ك گ؛

نايزا قاپ، قانار - 70-80 ك گ؛

1 قاپ شامامةن - 50-60 ك گ؛

1 ارقا (جذك) - 45-50 ك گ؛

قورجئن - 40 ك گ؛

پذت - 16 ك گ؛

1 جامبئ كذمئس - 6 ك گ؛

1 پئتئر بيداي - 3 ك گ؛

1 قاداق - 400 گ؛

1 شيرةك شاي - 250 گ؛

1 اشموثكة شاي - 50 گ؛

1 تايموثكة شاي - 25 گ؛

1 قايناتئم شاي - 6،5 گ؛

1 شوكئم تذز - 12،5 گ.

قاشئقتئق ولشةمدةرئ:

 ارا قونئم جةر - 200-250 ك م؛

 كذنشئلئك جةر - 90-100 ك م؛

 تذستئك جةر - 30-40 ك م؛

 ات شاپتئرئم جةر - 20-35 ك م؛

 ءبئر كوش جةر - 10-15 ك م؛

 قوزئ كوش جةر - 6-7 ك م؛

  قوي ورئسئندةي جةر - 5-6 ك م؛

 تاي شاپتئرئم جةر - 4-5 ك م؛

 ءبئر باؤئر جةر - 4-5 ك م؛

 كوز ذشئنداعئ جةر - 2،5-3 ك م؛

 داؤئس جةتةتئن جةر - 250-300 م؛

 «ءاي » دةيتئن جةر - 100 م؛

 تاياق تاستام جةر - 10-15 م؛

 ادئم (قادام) - 1 م.

  ذزئندئق ولشةمدةرئ:

  قذلاش - 1،8 م؛

 ارشئن - 75 س م؛

 كةز - 50 س م؛

 قارئس - 20-22 س م؛

 سذيةم - 17-18 س م؛

 سئنئق سذيةم - 14-15 س م؛

 سةرة - 10-12 س م؛

 تذتام - 8-10 س م؛

 ةلئ - 1،5 س م؛

 تةرةثدئك ولشةمدةرئ:

 وق بويئ - 1-1،5 م (جةبة ذزئندئعئ)؛

 نايزا بويئ - 3-5 م؛

 ارقان بويئ - 10-12 م.

 سذيئقتئق ولشةمدةرئ:

 كونةك - 15-16 ل؛

 تورسئق - 8-10 ل؛

 1 سابا قئمئز - 10-15 ليتر؛

 1 شةلةك - 12،3 ليتر؛

 1 كونةك ءسذت - 6-7 ليتر؛

 تورسئق ايران - 6-7 ليتر؛

 شارا - 1،5-2 ل؛

 اياق - 1 ل؛

 توستاعان - 0،5 ل؛

 وجاؤ - 0،5 ل؛

 قاسئق - 50 گ.

  نذربولات امانجول

 دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى