قذم استئنداعئ قذپيا

 استانا. 16- اقپان. قازاقپارات. ةرتةدةگئ قازاق وركةنيةتئ ءئنجؤ-مارجاندارئنئث كذزةتشئسئ سةكئلدئ قئزئلقذمنئث سولتذستئك-شئعئسئن الا بئرنةشة مئثداعان گةكتاردئ يةلةنئپ، وتئرار جاتئر كوسئلئپ...

قذم استئنداعئ قذپيا

 وتئراردئث قذپياسئنا ءبئر قادام بولسا دا جاقئنداؤ ءذشئن جذزدةگةن جئلدار قاجةت بولدئ. ءبئراق سوندا دا ونئث تذبئنة جةتة الار ةمةسپئز. عئلئم مةن تةحنيكانئث بذگئنگئ جةتئستئكتةرئن پايدالانا وتئرئپ تا، قذم استئندا قالعان وركةنيةت نئشاندارئنئث ذگئتئلئپ، تذيئرشئكتةرگة اينالئپ بارا جاتقان سوثعئ بةلگئلةرئن بئرتئندةپ جيناؤ وثاي بولماي تذر. كةزئندة الةمدةگئ ةث ءئرئ دةپ ةسةپتةلگةن الةكساندريا كئتاپحاناسئنان كةيئنگئ ةكئنشئ ورئندئ يةلةنگةن وتئرار كئتاپحاناسئنئث اسئل قازئناسئ دا وسئ قذمنئث اراسئندا ذرپاقتاردئث ءوزئن ارشئپ الؤئن ذزاق كذتؤدة.

 تاريحتئث كونة بةتئن اشاتئن بولساق، وتئرار كئتاپحاناسئنئث اتاعئ بذكئل شئعئستئ بئلاي قويعاندا، باتئس مةملةكةتتةرئنة دة تانئمال بولعان. ونئث نةگئزئن ءال-فارابي بابامئزدئث ءوزئ قذرئپ، دذنيةنئث تئلسئم سئرئنان مالئمةت بةرةتئن كئتاپتاردئ جيناعان دةسةدئ. دةرةكتةر مةن اثئزدارعا سذيةنسةك، قوي تةرئسئمةن قاپتالعان قئپشاق جئلنامالارئ، يلةنگةن اق تةرئگة جازئلعان اراب داستاندارئ، ذندئلةردئث بالئق قابئرشئقتارئمةن كوركةمدةلگةن كئتاپتارئ، مذسئلماندار مةن حريستيانداردئث قاسيةتتئ كئتاپتارئ مةن عئلئمي، كوركةم، ولةث جانة ءارتذرلئ ءدارئ-دارمةك رةسةپتةرئ، سونئمةن بئرگة ةرتةدةگئ ساياحاتشئلاردئث جولجازبالارئ جازئلعان كئتاپتار وتئرار كئتاپحاناسئنئث اتاعئن الةمگة جايعان.

 وسئنئث ءبارئن شئثعئس حان اسكةرلةرئ جةرمةن جةكسةن ةتكةن. «الةكساندريا كئتاپحاناسئن كةزئندة يؤليي سةزار جويئپ، ورتةپ جئبةرگةن» دةيدئ تاريح. ودان كةيئن جذزدةگةن جئل كةيئن دذنيةگة كةلگةن وتئرار كئتاپحاناسئن شئثعئس حان جويدئ. جةر بةتئنةن وسئلاي عاسئرلار بويئ قالئپتاسقان وركةنيةت كذلگة اينالدئ. ءبئراق «وتئرار كئتاپتارئ مذلدةم جوق، باياعئدا ورتةلدئ نةمةسة جئرتئلدئ» دةگةن دةرةك ةش جةردة تئركةلمةگةن. ياعني ونداي دةرةكتئ ةش جةردة كةزدةستئرمةگةن سوث، تاريحشئلاردئ «سول اسئل قازئنانئث جان بالاسئ بئلمةيتئن ءبئر جةرلةردة كومؤلئ جاتؤئ مذمكئن عوي» دةگةن ويدئث مازالايتئنئ تذسئنئكتئ.

 سونداي جاننئث ءبئرئ الماتئداعئ «قاينار» ؤنيأةرسيتةتئنئث رةكتورئ ةرةنعايئپ وماروأ دةگةن ازامات. نةگئزگئ ماماندئعئ فيزيك بولعانئنا قاراماستان، جاسئنان قازاقتئث اثئز-ةرتةگئلةرئ مةن داستاندارئن وقئپ وسكةن ول، ءاربئر اثئزدئث استارئندا تاريحتئث وشپةس ءئزئ جاتقانئن زةرةك كوثئلمةن ءتذيئپ وسكةن ازامات. ماسكةؤدة اسپيرانتؤرادا وقئپ جذرگةن كةزئندة تاريحشئلارمةن دوستاسئپ، سودان بةرئ تاريح ونئث جان سةرئگئنة اينالئپ كةتكةن.تاريح قويناؤلارئنئث ءتذپسئز سئرئ يئرئمئنة تارتئپ كةتكةنئ سونشالئقتئ، ول ودان كةيئن تاريح فاكؤلتةتئ مةن ماگيستراتؤراسئن ءتامامداپتئ. وسئدان كةيئن ول تاريحشئلار مةن ارحةولوگتاردئث ءوز ادامئنا اينالعان.

فيلوسوفتار «جةر بةتئندة الدئمةن ءسوز پايدا بولعان» دةيدئ. شئعئستئث دانا ءبئر پاتشاسئ الةمنئث عذلاما عالئمدارئن جيناپ الئپ، سول ءسوزدئ تابؤدئ تاپسئرادئ. اثئزدا ونئ ئزدةؤدئث ذزاق جئلدارعا سوزئلعانئ ايتئلادئ. ارينة، كئتاپتاردئث كومةگئمةن ئزدةستئرئلةتئنئ بةلگئلئ. كوز مايلارئ تاؤسئلعانشا ئزدةگةن عالئمدار اقئرئ ول ءسوزدئ تاپقان دةسةدئ. تابئلعان ءسوز الةمنئث بارلئق جذمباقتارئنا جاؤاپ بةرةدئ ةكةن. پاتشا دا، ونئ تاپقاندار دا ءماز بولادئ. ءبئراق ؤاقئت ول ادامداردئث ءبارئن ايامايدئ، پاتشانئث اتئ ذمئتئلادئ، ونئث قالاسئ قيراتئلادئ، سونئمةن بئرگة ءسوز دة جوعالئپ كةتةدئ. عالئمدار ونئ قايتا ئزدةستئرؤگة كئرئسةدئ. ماعان كةيدة «الةمدئ جاؤلاؤشئ شئثعئس حان سول ءسوزدئ ئزدةپ الاسذردئ ما ةكةن؟» دةگةن وي كةلةدئ. وتئرارلئقتار سوعان ةرةگئسكةننةن دة كئتاپتاردئ تئعئپ تاستاعان شئعار بالكئم. الدة، شئثعئس حان تاپتئ ما ةكةن؟ بةلگئسئز.

 ءبئز دة سول قاسيةتتئ ءسوزدئ، كئتاپتاردئ ئزدةستئرؤمةن كةلةمئز. يؤنةسكو-نئ تارتؤ كةرةك شئعار بذل ماسةلةگة. جاپوندئقتاردئ وتئراردئث تاعدئرئ قئزئقتئرعانئ سونشالئقتئ، ولار ونئث نئساندارئن كونسةرأاسيالاپ قويؤعا قارجئ ءبولدئ. ءبئز كئتاپتاردئ قالادان ئزدةستئرؤ كةرةك دةمةيمئز. «التئن ادامدئ» قورعاننئث استئنان ةمةس، سونئث ماثايئنان تاپتئ ةمةس پة؟ كئتاپتار دا قالانئث ءذيئندئسئنئث استئندا ةمةس، ودان شالعايدا جاتؤئ ابدةن مذمكئن» دةيدئ ةرةنعايئپ وماروأ.

 وماروأپةن اثگئمةلةسئپ وتئرئپ، كئتاپتاردئث قايدا جاسئرئلؤئ مذمكئن ةكةنئن سذراعانبئز. - ول كةزدةرئ قالانئث استئنان قازئلعان جةراستئ جولدارئ بولعان. جاؤگةرشئلئك كةزئندة بالا-شاعانئ نةمةسة اسئل قازئنالاردئ جاؤدان جاسئرؤ ءذشئن وسئنداي جاسئرئن جولدار قاجةت بولعان. ونئث بيئكتئگئ ءبئر اتتئلئ كئسئ وتةتئندةي ةتئپ جاسالادئ. ءتئپتئ تذية جةتةكتةپ وتؤگة بولاتئندارئ دا بولعان دةيدئ اثئزداردا. مئسالئ، قئرئمنان ساقتاردئث ءبئزدئث زامانعا دةيئن ساقتالعان وسئنداي جةراستئ جولدارئ تابئلعان، - دةيدئ ول.

 - وتئراردئث ماثايئندا ونداي جةراستئ جولدار قاي جةرلةردة ورنالاسقانئ انئقتالدئ ما؟

- ونئ ءالئ انئقتاؤ كةرةك. ونئ سول زامانداردا كئتاپتاردئ جاسئرعان ادامدار عانا ءبئلؤئ مذمكئن. ءبئراق ونئث ءبارئ ءولئپ كةتكةن، قايدا جاسئرعاندارئن ايتئپ تا ذلگةرمةگةن بولار. مذمكئن ايتاتئن دا وتئراردا ةشكئم قالماعان شئعار. ءبئراق بئردة-ءبئر دةرةكتة كئتاپتار ورتةلدئ نةمةسة جئرتئلدئ دةگةن ءسوز جوق. وسئنئث ءوزئ-اق وتئرار كئتاپحاناسئنئث اسئل قازئناسئ ءبئر جةردة تئعؤلئ جاتئر دةگةن ويدئ راستايدئ.

 - ةندئگئ ولاردئث ءشئرئپ كةتؤئ دة مذمكئن عوي...

 - سولتذستئك افريكادا تؤارةك دةگةن كوشپةلئ حالئق ءومئر سذرگةن. ولاردئث تؤمبؤكتئ دةگةن قالاسئندا الةمدةگئ العاشقئ ؤنيأةرسيتةت بولعان. وكئنئشكة قاراي، ءبئزدئث زامانئمئزعا دةيئن ساقتالماعان. قازئرگئ سوربوننا ؤنيأةرسيتةتئن ةث كونة، 1215- جئلئ قذرئلعان دةپ ءجذرمئز عوي. تؤمبؤكتئداعئ ؤنيأةرسيتةت ودان بذرئن قذرئلئپتئ. سول تؤارةكتةر جايلاؤعا كوشةر كةزئندة كئتاپتاردئ ماتاعا وراپ، ساندئققا سالئپ، ونئ قذم اراسئنا كومئپ تاستايدئ ةكةن. قئستاؤعا تذسكةن كةزدةرئندة قازئپ الئپ، وقيدئ. قذم اراسئنداعئ كئتاپ شئرئمةيدئ. سول كذيئندة ساقتالؤئ مذمكئن. ونئ ئزدةستئرؤدئ مةملةكةت قولعا السا دذرئس بولادئ دةپ ةسةپتةيمئن. جانة ونئ قالانئث استئنان ةمةس، ماثايئنان ئزدةؤئمئز كةرةك. بذل قالاعا ةشقانداي زارداپ اكةلمةيدئ. قازئرگئ قازئلئپ قويئلعان قالا بولئگئ بذزئلمايدئ دا، بذلئنبةيدئ دة. ويتكةنئ الئستان ئزدةستئرئلةتئن قازبا جذمئستارئ وعان اسةر ةتپةيدئ.

 كئتاپتار تابئلا قالسا، بذل مةملةكةتئمئز ءذشئن ذلكةن تابئس اكةلةدئ، ةكئنشئدةن، قازاق وركةنيةتئ جوق دةگةندةردئث اؤزئنا قذم قذيئلادئ. الةمگة ماقتانئشپةن كورسةتة الاتئن اتا-بابا مذراسئ قولئمئزعا تيةدئ. مذمكئن، شئثعئس حان ئزدةپ الةك بولعان دذنيةنئث كئلتئ تؤرالئ قذپيانئث سئرئن دا اشئپ قالارمئز. بذل ةندئ مةنئث ويئم، - دةيدئ وماروأ.

 - ةرةنعايئپ سالئپ ذلئ، وتئرار كئتاپحاناسئندا قانشا كئتاپ بولؤئ مذمكئن دةپ ويلايسئز؟

- جارتئ ميلليوننان كةم ةمةس. ةگةر وتئراردئث ذلئ جئبةك جولئ بويئندا ورنالاسقانئن ةسكةرةتئن بولساق، مذندا اراب، قئتاي، ةؤروپالئق تئلدةر، گرةك، قئپشاق تئلئندةگئ كئتاپتار بولعان. ارينة، كوبئ قئپشاق تئلئندة دةپ ويلايمئن. گرةك ويشئلدارئنئث ةثبةكتةرئنئث كوپشئلئگئ شئعئستا ساقتالئپ، امان قالعان دةگةن پئكئر بار. سوندئقتان دا ولار كةزئندة ينكأيزيسيا ورتئندة جانئپ كةتپةي، وسئ زامانعا دةيئن جةتتئ. ءبئر قئزئقتئ فاكتئنئ ايتايئن. پةتر ءبئرئنشئ ةرتئسكة ةكسپةديسيا اتتاندئرئپ تذرئپ، قازاقتاردئث بالئقتئ قالاي اؤلايتئنئن جانة قايئق جاماؤ تاجئريبةلةرئن الئپ كةلئثدةر، تاعئ ذمئتپايتئن نارسةلةرئث - ادام بالاسئن قئزئقتئرادئ دةگةن دذنيةلةرگة ذثئلة ءجذرئپ، ةلگة الئپ كةلؤ دةپ تاپسئرما بةرئپتئ.

 سول ساپارئندا ورئس ةكسپةديسياسئ سةمةي ماثايئنان 300 مئثداي شيئرشئقتالعان جانة تذپتةلگةن تومدارئ بار ساقتاردئث كئتاپحاناسئن كةزدةستئرگةن. سونئث 3 داناسئن پةتةربؤرگكة جةتكئزئپ، كوشئرمةسئن ءتذسئرئپ العان. سونئث بئرةؤئ پاريجگة جةتكةن. ول قذندئلئقتاردئث ءئزئ ساق كئتاپحاناسئ سةكئلدئ سؤعا سئثگةن تاستاي جوعالئپ، ءوشئپ كةتكةن. ولاردئ پاريج بةن پيتةردةن ئزدةستئرؤ كةرةك شئعار. مذنئ ايتئپ وتئرعانئم، ياعني ورتالئق ازيا حالقئ، ونئث ئشئندة قازاقتار كئتاپ وقئپ، ونئ جيناعان. ةگةر وتئرار كئتاپحاناسئن تاباتئن بولساق، وندا ساقتار مةن عذنداردئث كئتاپتارئ دا شئعاتئنئنا سةنئمدئمئن. بذل ويئم نةگئزسئز ةمةس.

ءبئزدئث وتانداسئمئزدئث ءبئرئ، قئتايدا تذراتئن ءذرئمشئباي دةگةن عالئم، ول جازؤ تاريحئن زةرتتةيدئ، الماتئدا وتكةن كونفةرةنسيادا قازاقتاردئث ةجةلدةن-اق 48 الفاأيتئ، 7-8 جازؤ توبئ بولعانئن مالئمدةدئ. «ةگةر الفاأيت، جازؤ وزگةرسة، ادامنئث ساناسئ مةن ومئرلئك كوزقاراسئ دة وزگةرةدئ» دةيدئ عالئمدار. قازاقتار دا بئرنةشة وزگةرئستةردئ باستارئنان وتكةرگةنئن وسئدان-اق بئلؤگة بولادئ. پودؤشكين دةگةن ارحةولوگ تذركئستان ماثايئنان ساز بالشئقتان قذيئلعان قولجازبا تابليساسئن تاپقان. الگئنئ كذيدئرگةن كةزدة، ول قئشقا اينالئپ، كئتاپ بولئپ شئققان. اعئلشئن، فرانسؤز عالئمدارئ شئمكةنتتئث جانئنان تابئلعان قئش كئرپئش بةتئندةگئ جازؤدئ شةشكةن كةزدة، ونئث كانگيؤي تئلئندة جازئلئپ، وندا قالانئث نةگئزئن قالاؤشئلاردئث كوشپةندئلةر بولعانئ تؤرالئ مالئمةت بةرئلگةن. ياعني وتئرار كئتاپحاناسئ قازاق وركةنيةتئنئث بئرنةشة ساتئلارئ تؤرالئ ناقتئ مالئمةتتةر بةرةر ةدئ. ويتكةنئ كئتاپ جازؤ قازاقستاندا دامئعانئ سونشالئقتئ، مذرات ءادجيدئث ايتؤئنشا، ءبئزدئث ةرامئزدئث باسئندا تارازدا قاعاز شئعارئلعان. ونئ وتئرار ماثايئندا دا شئعارعان بولؤئ عاجاپ ةمةس.

 قازاقستاندا قاعازدئث ةرتةرةكتة شئعارئلعانئنئث دالةلئ رةتئندة ارال تةثئزئنئث سولتذستئگئن باسقارعان ساق پاتشاسئنئث اتئ اققاعاز دةپ اتالعانئن كةلتئرؤگة بولادئ. ول تؤرالئ فرانسؤز عالئمئ شاأان قئتاي كوزدةرئنة سذيةنة وتئرئپ، قئتاي جئلناماشئلارئ ذلئ دالاعا جورئققا شئققان كةزدةرئندة عذنداردئث كئتاپتارئ مةن كارتالارئن الئپ كةلؤگة تئرئساتئن دةپ جازادئ. بذقارا كاسئپكةرئنئث توعئزئنشئ عاسئردا جازئپ كةتكةن مئنا حاتئنا ءمان بةرةتئن بولساق، قاعازدئث ةگيپةتتة، قئتايدا العاش رةت شئعارئلعانئ تؤرالئ دةرةككة كذمانمةن قاراؤعا تؤرا كةلةدئ. بذقارا كاسئپكةرئ بئلاي دةپ شاعئمدانئپتئ: «قاعاز دايئنداپ كةلة جاتقانئما 50 جئل بولدئ، ونئ مةنئث اكةم، اتام، ونئث اكةلةرئ دة شئعارعان. ماقتادان قاعاز شئعارا-شئعارا ابدةن قالجئرادئم». مذرات ءادجيدئث مالئمةتئ بويئنشا، II عاسئردا شؤ ماثئندا كةندئردةن قاعاز شئعارئلعان. ياعني ةلئمئزدة ةرتةدةگئ قازاقتار ماقتادان، كةندئر تالشئقتارئنان قاعاز جاساعان دةگةن ءسوز.

  ةرةنعايئپ وماروأ سةكئلدئ ذلتئنئث وتكةن كةزةثدةردةگئ تاريحئنا ءذثئلئپ، قازاق دةگةن حالئقتئث و باستا-اق وركةنيةتئ بولعانئن دالةلدةؤگة قذشتار جاندار ساؤساقپةن سانارلئق ةكةنئ جاسئرئن ةمةس. تاريح قويناؤئندا قاتتالئپ جاتقان وركةنيةت ساتئلارئن بئرتئندةپ ارشئپ، كونة تذركئلةردئث، ونئث ئشئندة قازاقتئث قالئپتاسؤ تاريحئن شئنايئ جاساپ شئعئپ، وزدةرئن ةجةلدةن وركةنيةتتئ حالئقپئز دةپ ةسةپتةيتئن وزگةلةردئث كوزئن اشؤدئ ءوزئنئث مذراتئ دةپ ةسةپتةيتئن ةرةنعايئپ وماروأ مئرزانئث پئكئرئمةن قازاق ارحةولوگياسئنئث مةترئ بولئپ ةسةپتةلةتئن، اكادةميك كارل بايپاقوأتئث ءوزئ دة ةسةپتةسةدئ.

 اتتةث، قولدئث قئسقالئعئ، وتئراردئث كئتاپحاناسئن تابؤعا قاراجاتتئث جوقتئعئ جاندئ قينايدئ. ةرةنعايئپ وماروأ - قازاق وركةنيةتئ تؤرالئ كئتاپ جازئپ، ونئ تاريح عئلئمئ جذيةسئنة ةندئرگةن تذثعئش ادام. مارقذم ماناش قوزئبايةأتئث ءوزئ العاشقئ كةزدة «ذلئ دالا وركةنيةتئ بولعان، قازاقتار سونئث ءبئر بولئگئ» دةپ بوي بةرمةگةن ةكةن. كةيئن وماروأتئث پئكئرئ وعان ءوز پئكئرئن قايتا قاراؤعا ماجبذرلةپ، مويئنداعان. ءتئپتئ «قازاق وركةنيةتئ» دةگةن جؤرنال اشئلئپ، ونئث ءبئرئنشئ رةداكتورئ ماناش قوزئبايةأتئث ءوزئ بولدئ.  ةرةنعايئپ وماروأتئ اثئزدار مةن دةرةكتةر جةتةلةپ، تاريحتئث قذپيا سئرلارئنا بويلاتؤدا. وتئرار كئتاپحاناسئ تذسئنة ةنةدئ، حيسامؤددين اقساقال (وتئرار كئتاپتارئنئث ساقتاؤشئسئ)، اثئزداردا ايتئلعانداي، تةرئمةن قاپتالعان كئتاپتئ ايالاي سيپاپ، باتئپ بارا جاتقان كذنگة قيماي قارايتئن سةكئلدئ. قذم ساعاتتئث ولشةؤلئ ؤاقئتئ سئرعئپ توگئلؤدة. وتئراردئث كئتاپتارئ ءالئ قانشا جاتپاق قذم تذبئندة. ةرةنعايئپ وماروأتئث يدةياسئنا ذكئمةت باسئنداعئلار ءبئر ءسات مويئن بذرسا، قذندئلئققا اينالار تابئسقا كةنةلةر مة ةك، كئم ءبئلسئن؟!

  وسئدان وتئز جئل بذرئن قوي باعئپ جذرگةن شوپاننئث يتتةرئنئث ءبئرئ وتئرار قورعاندارئنئث ءبئرئ كوكماردان ماثايئندا بورسئقتئ قؤئپ ءجذرئپ، ونئث ئنئنة كذمپ بةرئپ ءتذسئپ كةتئپ، ارتئنشا توزئعئ جةتكةن اراب تئلئندةگئ كونة كئتاپتئث ءبئرئن اؤزئنا تئستةپ شئققانئ تؤرالئ اقپارات باسئلئم بةتتةرئندة كورئنئس بةرگةن.  جيئرماسئنشئ عاسئردئث بةلگئلئ ادةبيةتشئسئ أيكتور بوريسوأيچ شكلوأسكيي قانئش ساتبايةأپةن ةكةؤئ اراسئندا بولعان اثگئمة جايئندا ايتئپ وتئرئپ، قازاق عالئمئنئث اثئزدار مةن ةرتةگئلةردئ مذقيات زةرتتةيتئندئگئن ايتقان. «ونداعئ ايتئلعاندار ساتبايةأقا باعئت بةرئپ، جول كورسةتةدئ. سول ارقئلئ جةر استئنداعئ قازبا بايلئقتارئنا باعدار الادئ. ول باعئت-باعدارلار پايدالئ كةن بايلئقتارئن قاي جةردةن ئزدةؤ كةرةكتئگئن كورسةتةدئ» دةپ جازدئ ول.

 الما مذحامةدجانوأا

دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى