كوركةمدئكتئث ءبئر كئلتئ نةمةسة رومانداعئ تاريحي دالدئك حاقئندا
استانا. 14- اقپان. قازاقپارات- كوركةم ادةبيةتتةگئ پروزانئث ةث بيئك شئثئ - رومان جانرئ تؤرالئ ءسوز بولعاندا، ءبئز ارينة، الةمدئك جاؤهارلارمةن قابات، قازاق قالامگةرلةرئنئث روماندارئن دا تئلگة تيةك ةتئپ وتئرؤئمئز كةرةك.
قازاق رومانئنئث ءجذز جئلدئق (العاشقئ «باقئتسئز جامال» (م.دؤلاتوأ) رومانئ 1910- جئلئ جارئققا شئقتئ) تاريحئ بار ةكةنئن دة ءاردايئم ةستة ذستاؤ لازئم. بذل ماقتانا ايتار دةرةك دةپ ويلايمئن. جالپئ، وسئ روماننئث كوركةمدئك الةمئن ءسوز ةتكةندة، ونئ ةكئ توپقا ءبولئپ قاراؤ وتة دذرئس بولار ةدئ. ءبئرئنشئ توپقا - نةگئزئنةن ويدان شئعارئلعان، جازؤشئ قيالئنا تولئق باعئندئرئلعان، تاريحي نةگئزئ جوق روماندار جاتادئ. ال ةكئنشئ توپقا - ومئردة بولعان، تاريحي نةگئزدةرئ بار، ءتئپتئ كةيئپكةرلةرئ دة ازعانا وزگةرئستةرمةن شئعارماعا ةنگئزئلگةن رومانداردئ جاتقئزؤعا بولادئ.
ءبئزدئث ادةبيةت زةرتتةؤشئلةرئمئز روماننئث وسئ ةكئ ءتذرئنئث قايسئسئ تيئمدئرةك بولادئ دةپ ماسةلة كوتةرگةن ةمةس. ال شئن مانئندة وقئرمان ءذشئن ةكةؤئ دة كةرةك. ارينة، دةرةگئ بار روماننئث وقئرمانعا تيگئزةر ئقپالئ دا ةكئ ةسة بولارئ تاعئ بار.
ءجذز جئلدئق تاريحئ بار قازاق روماندارئنئث ئشئندة وسئ ةكئ توپقا جاتقئزئلاتئن شئعارمالار كوپ پة؟ قايسئسئ باسئم بولئپ وتئر؟ وسئ ساؤال توثئرةگئندة دة بارئنشا ويلانساق، ارتئق ةمةس.
ءبئراز ؤاقئتتان بةرئ سئر بويئنان شئققان بةلگئلئ جازؤشئ جولتاي ءالماش ذلئنئث «كذلكئ مةن كوز جاسئ» (2007 ج) اتتئ رومان-ديلوگياسئن جان- جاقتئ تالداپ، كوركةمدئك الةمئنة ءذثئلئپ، مةكتةپ ارالئق وليمپياداعا قاتئسئپ جذرگةن جايئم بار. بذل رومان-ديلوگيانئث مةنئث جذرةگئمة وتة جاقئن بولاتئنئ، مذندا ءوزئم تؤئپ-وسكةن جةردئث ارعئ-بةرگئ تاريحئ ءسوز بولادئ. وقيعالارئ دا ماعان تذسئنئكتئ، ذعئنئقتئ. كةيئپكةرلةرئنئث دة باستان كةشكةندةرئ شئندئق ومئرگة جاقئن ةكةنئ سةزئلةدئ.
رومان-ديلوگيانئ وقؤ بارئسئندا بايقاعانئم - جازؤشئ تاريحي دةرةكتةردئ كوركةم دذنيةگة شةبةر جئمداستئرا العاندئعئ. ةث باستئسئ، بذل شئعارمادا 20 - عاسئر باسئنداعئ الاساپئران كةزةث شئندئعئ وتة شةبةر سؤرةتتةلةدئ. 1916- جئل وقيعالارئنان باستاؤ العان سؤرةتتةؤ 1927-28 - جئلدارداعئ كامپةسكة ناؤقانئنا ذلاسئپ، ودان سوث 1937-1938 - جئلدارداعئ رةپرةسسياعا كةلئپ تئرةلةدئ. ةث سوثئندا رومان كةيئپكةرلةرئ 1941-45 - جئلدارداعئ ذلئ وتان سوعئسئ سويقانئنا تاپ بولئپ، وكسئكپةن وتكةن زايا ءومئردئ نانئمدئ ءهام تئم تةرةث اثگئمةلةنگةن.
جازؤشئ بذل روماندا ءذش سالانئ قاتار الئپ وتئرئپ، ءسوز ساباقتايدئ. ايتالئق، ةث ءبئرئنشئ سارئن - ول سئر بويئ، قاراتاؤ وثئرئندةگئ ةل ءومئرئ مةن ةل تئرلئگئ. ةكئنشئ سارئن - وسئ سئر بويئنان ءبئر كةزدةرئ لاجسئز (كامپةسكة قئسپاعئ، زورلئق-زومبئلئق، ت.ب.) قاشئپ شئققان ءبئر اؤلةتتئث وزبةك، قئرعئز، تاجئك جةرلةرئن شارلاپ، بوي تاسالاپ ءومئر كةشؤئ، كورگةن قيئنشئلئقتارئ مةن ازابئ. ال ءذشئنشئ سارئن - ول اقمولا وثئرئندةگئ ساياسي لاگةردةگئ باس بوستاندئعئنان ايئرئلعاندار تاعدئرئ مةن تئرشئلئگئ.
وسئ ءذش جةردة دة روماننئث باس كةيئپكةرئ - نارشا بايدئث ذرپاقتارئ بار، سولار ارقئلئ ءومئر كورئنئستةرئ ءبئر-بئرئمةن جالعاسا تئلگة تيةك بولادئ.
مئنة، كورئپ وتئرسئزدار، رومان جةلئسئ وتة كذردةلئ، وتة تارتئستئ ءهام سان-سالالئ. ءبئراق جازؤشئ وسئنداي قيئن تاقئرئپقا بارا وتئرئپ، ونئ مةيلئنشة شةبةر يگةرئپ شئعا العانئ كورئنئپ تذر.
شئعارمادا، اسئرةسة، دارا-دارا وبرازدار مولئنا جاسالئنعان، ولاردئث ءئس-ارةكةتتةرئ دة مةيلئنشة وقشاؤلانئپ، الئستان مةن مذندالايدئ. ايتالئق، رومانداعئ جاسئباي، قالدان، تاقئر، پةترؤك، قذلان، اقسئرعا، اقتيئن ت.ب. سةكئلدئ وبرازدار مةيلئنشة ايشئقتئ، مةيلئنشة دارالانعان دةسةك، ةش ارتئق ايتقاندئق بولمايدئ.
قازاق روماندارئنا، اسئرةسة، تاريحي روماندارعا شولؤ جاساي وتئرئپ، ءسوز سويلةر بولساق، بذعان دةيئنگئ كةزةثدةردة م.اؤةزوأتئث «اباي جولئ»، ءئ.ةسةنبةرليننئث «قاهار»، م. ماعاؤيننئث «الاساپئران»، ءا.كةكئلبايةأتئث «ذركةر» د.دوسجاننئث «جئبةك جولئ»، س.ءجذنئسوأتئث «اقان سةرئ»، س.ةلؤبايدئث «اقبوز ءذي»، ا.سمايئلدئث «تامذقتان كةلگةن ادام»، ت.ب. سةكئلدئ روماندارئ تؤرالئ اركةز ءسوز بولئپ، ذنةمئ تئلگة تيةك ةتئلئپ ءجذر. مئنة، وسئ رومانداردئث جالعاسئ ئسپةتتئ كةسةك تؤئندئ - جولتاي ءالماش ذلئنئث «كذلكئ مةن كوز جاسئ» رومان-ديلوگياسئ دةؤگة ابدةن بولادئ.
روماننئث قذرئلئمئ شيراق، ايتار ويئ ايشئقتئ، ءتئلئ كةستةلئ. اسئرةسة، قازاق جذرتئنا ءتان ماقال-ماتةلدةر، ناقئل سوزدةر وتة كوپ قولدانئلعان.
ةث باستئسئ، روماندا كوركةمدئك الةم بار، تارتئمدئ وقيعا بار. وقئرمانعا وتة تذسئنئكتئ ةتئپ جازئلعان. سول ءذشئن دة مةن بذل روماندئ ءاؤ باستا ذنايتئپ وقئپ شئقتئم.
تاياؤدا جازؤشئنئث تاعئ ءبئر كئتابئ - «تار دذنية» (2011 ج) ةثبةگئ كئتاپ دذكةنئنة ءتذستئ. بذل جيناقتا قالامگةردئث شاعئن-شاعئن رومان-حيكاياتتارئ مةن اثگئمةلةرئ توپتاستئرئلئپتئ. وسئ كئتاپتئث ئشئنةن مةن «تار دذنية» اتتئ رومان-ةلةگيانئ وقئپ، تاعئ دا «كذلكئ مةن كوز جاسئ» رومان-ديلوگياسئنئث جالعاسئن تاپقانداي بولدئم. مذندا بذگئنگئ زامان ءهام بذگئنگئ كذن ءسوز بولئپ وتئرسا دا، ءوز كةيئپكةرئ ارقئلئ (قوثئر - بةگئم انا وبرازئ ارقئلئ) وتكةن زاماندارعا شةگئنئس جاسايدئ. تاعئ دا الدئمئزعا 20 - عاسئر ئشئندةگئ اشارشئلئق، كامپةسكة ناؤقانئ ءهام رةپرةسسيا سذمدئعئ ويقاستاپ شئعا كةلةدئ. جازؤشئ بذل شئعارمادا دا تاريحي دةرةكتةردئ كوركةمدئك ادئسكة شةبةر جئمداستئرئپ، بارئنشا سةنئمدئ سويلةتةدئ.
مةن «تار دذنية» رومان-ةلةگياسئن بذرئن جارئق كورگةن «كذلكئ مةن كوز جاسئ» رومان-ديلوگياسئنئث لوگيكالئق جالعاسئ سةكئلدئ قابئلداپ، قذمارلانا وقئپ شئقتئم. مذندا دا جازؤشئنئث وزئنة ءتان ءستيلئ بايقالادئ. اسئرةسة، اؤئز ادةبيةتئنة، ماقال-ماتةلدةر مةن ناقئل سوزدةرگة وتة باي. كةيئپكةرلةرئ وتة شةشةن سويلةيدئ، قازاقتئث باي ءتئلئن پاش ةتةدئ. سوسئن دا وتة تارتئمدئ شئققان.
رومانداعئ تاريحي دالدئك مول بولسا، وندا سوعذرلئم اسةرلئ بولاتئنئنا مةن ةندئ كوز جةتكئزدئم.
سذلؤشاش سادئروأا، №180- قئزئلماقتاشئ ورتا مةكتةبئنئث 10- سئنئپ وقؤشئسئ. جاثاقورعان اؤدانئ، قئزئلوردا وبلئسئ.
دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ