سذلتانالئ بالعاباي: ءتئلئ بؤدان تذقئم ذلت ءذشئن وتة قاؤئپتئ
استانا. 11- اقپان. قازاقپارات - ءتئلئ بؤدان تذقئم ذلت ءذشئن وتة قاؤئپتئ - سذلتانالئ بالعاباي
- سذلتانالئ اعا، ءبئر شئعارماثئزدا: «وتكةن عاسئر قازاق حالقئ ءذشئن قاسئرةتئ مول عاسئر بولدئ» دةپسئز، نةلئكتةن؟
- كةز-كةلگةن حالئقتئث تاعدئرئندا ذمئتئلمايتئن قايعئلئ كةزةثدةرئ بولادئ. ول قازاق حالقئ ءذشئن وتكةن - ХХ عاسئر. وسئندا قئرئلعان كئم - قازاق. وزبئرلئق پةن ادئلةتسئزدئكتئث قذربانئ بولعان كئم - قازاق. اسئلعان، اتئلعان، ايدالعان كئم - قازاق. باسقا حالئقتار امان-ةسةن، ءوسئپ-ءونئپ جاتقاندا قازاققا زاؤال قايدان كةلدئ. وسئنئ زةرتتةپ، زةردةلةپ ايتار بولساق: بذل ناؤبةتتئث بارلئعئ قولدان ذيئمداستئرئلعان، قازاقتئ ذلت رةتئندة جويئپ جئبةرؤدئث جوسپارلئ تذردة ئسكة اسقاندئعئ.
بذعان ستاليننئث سئثئرگةن ذلةسئ كوپ. وتئزئنشئ جئلداردئث اياعئنداعئ رةپرةسسيا كةزئندة انئق اثعارئلئپ تذردئ. قازاقستانعا ءوزئنئث تؤعان باجاسئ، نكأد-نئث ةث قاتئگةز جةندةتئ رةدةنستئ جئبةرئپ، ناتيجةسئندة قازاقتاردئ قئرئپ-جويؤ ناؤقانئ كورشئ رةسپؤبليكالاردان اسئپ كةتتئ.
اقئرئ نة بولدئ. قازاق حالقئ بذرئن-سوثدئ بولماعان رؤحاني ازعئنداؤعا ذشئرادئ. ءبذتئن ذلتتئث جارتئسئ انا تئلئنةن اجئرادئ. ءتئپتئ وسئلاي كةتة بةرسةك ذلت رةتئندة جويئلئپ كةتؤ قاؤپئ بار. وسئ شئندئقتئ مويئندايتئن كةز جةتتئ دةپ ويلايمئن. ويتكةنئ، بذگئنگئ قوعام ادامنئث قاي ذلتقا جاتاتئنئن تةك ءتولقذجاتئنا قاراپ اجئراتاتئن بولدئ.
- ءتولقذجاتئنا قاراپ ذلتتئن اجئراتؤ قاتة مة، سوندا؟
- تذبئرئمةن قاتة. وسئ ءذردئستئث ةتةك العانئ سونشالئق بيلئك ماثئندا جذرگةن باسقا ذلت ادامدارئنئث ءبارئ قازئر ءتولقذجاتتارئنا «قازاق» دةپ جازئلئپ جاتئر. ارينة، بذنئ حالئقتئ سئيلاعانئ دةپ ايتؤعا بولاتئن شئعار. ةكئنشئ جاعئنان كةز كةلگةن ادامنئث قاي ذلتقا جاتاتئنئن انئقتايتئن قذرال - ونئث انا ءتئلئ بولؤئ كةرةك. قازاقشا ءبئر اؤئز ءسوز بئلمةيتئن، ذلتئنئث مادةنيةتئنةن، سالت-داستذرئنةن ماقذرئم، كيگةن كيئمئ، ئشكةن تاماعئنان تارتئپ، تذرمئسئ، پسيحولوگياسئ، تذسئنئگئ، دذنية تانئمئ، ورئستانئپ كةتكةن ادام ءوزئن قالايشا قازاقپئن دةپ ةسةپتةيدئ.
وسئعان بايلانئستئ قازاق ذلتتئنئث وكئلئ بولؤ ءذشئن قانداي العئشارتتار قاجةت، وسئنئ حالئققا تذسئندئرة وتئرئپ ناقتئلاپ الؤئمئز كةرةك.
- بذل پئكئرئثئز ءبئزدئث زايئرلئ قوعام ءذشئن جات ةمةس پة؟
- ةگةر وسئنئ وسئ باستان ءبئر جاعئنا شئعارئپ الماساق، اششئ شئندئقتئث باسئن اشئپ الماساق، قاي تئلدة سويلةسة دة ءبارئ ءبئر، تةك ءتذرئ قازاققا ذقساعاندئ «قازاق» دةپ تانئساق، ءبئز ذلت رةتئندة ذزاققا بارمايمئز. كوپ قازاقتئث ءوز تةگئنة دةگةن ماثگذرتتئك كوزقاراسئ ةشقاشان وزگةرمةيدئ. ناتيجةسئندة ءتذرئ قازاققا جاقئن، ءتئلئ ورئسشا جاثادان ءبئر حالئق پايدا بولادئ. مذنداي بؤدان تذقئمدا يمان بولمايدئ. ءتئلئ بؤدان تذقئم ذلت ءذشئن وتة قاؤئپتئ. بذل ءتئپتئ ءبئزدئ بئلاي قويعاندا كذللئ ادامزات ءذشئن قاؤئپتئ قذبئلئس.
- نةگة؟
- ادامزات تاريحئندا جاثادان پايدا بولعان بؤدان تذقئمدار اسا قاتئگةزدئگئمةن تاريحتا بةلگئلئ. ويتكةنئ ول اللا جاراتقان بايئرعئ ءبئر ذلتتئ قذرتؤ ارقئلئ دذنيةگة كةلئپ وتئر. بذل ادام ولتئرگةننةن دة زور قئلمئس. ءوزئنئث تؤعان تذقئمئن، اتا-باباسئنئث قانئن اياماعان ادام باسقا حالئقتئ دا ايامايدئ.
- مذندايدا كةلةثسئز قذبئلئستئ قوعام نةمةسة بيلئك بايقاماي قالدئ دةلئك. ذلتتئث زيالئ قاؤئمئ، كوسةمئ، دةيتئندةر بولؤئ ةدئ عوي، ولار نةگة ءذنسئز؟
- كةز-كةلگةن حالئقتئث دامؤئنا ذلت زيالئلارئنئث تيگئزةتئن پايداسئ ذلكةن. ولار حالقئنا ءتونئپ كةلة جاتقان قاؤئپتئ الدئن-الا سةزئپ، دابئل قاعئپ، شئرئلداپ دذرئس جولدئ نذسقاؤئ كةرةك. وكئنئشكة قاراي، ءبئزدئث زيالئ قاؤئم دارمةنسئز. كئم كورئنگةنگة تاؤةلدئ. قايتا بئزگة قاراعاندا سوناؤ وتئزئنشئ جئلدارئ ايتارئن ايتئپ، قذربان بولئپ كةتكةن ذرپاق باقئتتئ. وسئلاردئث جازئپ-سئزئپ كةتكةن دذنيةلةرئن وقئپ وتئرساثئز، سول زاماندا-اق شئرئلداعان، وسئنداي كذيگة تاپ بولارئمئزدئ سول كةزدة-اق بئلگةن.
بذگئنگئ زيالئلاردئ كوشباسشئلئق قابئلةتتةن ايئرعان، ساياساتتئث قول بالاسئنا اينالدئرئپ جئبةرگةن دةرت: اتاق جانة قئزمةت قذمارلئق. كوبئمئز: «اتاقتان قذر قالدئق، كئتابئمئزدئث تيراجئ از، وردةن تاعا الماي قالدئق، كئتاپتارئمئزدئ ةشكئم وقئمايدئ» - دةگةن دة، داؤئسئمئز قاتتئراق ةستئلةدئ. ءبذيتئپ زارلاعانشا جازعاندارئمئزدئ وقيتئن ذرپاق تاربيةلةؤگة اتسالئسؤئمئز كةرةك ةدئ عوي.
- قايراتكةر اعالارئمئز: «حالئققا ءبئز سياقتئ قئزمةت ةتكةن ةشكئم جوق» دةپ، ةستةلئكتةر جازئپ جاتئر عوي؟
- مئنة، وسئنداي تةرئس تذسئنئكتةر تةرةث قانات جايماس ءذشئن «حالئققا قئزمةت ةتؤدئث» ءمان-ماعئناسئن اشئپ الؤئمئز كةرةك. سوندئقتان حالقئنا قئزمةت ةتؤشئلةرگة ارناپ: «ءسئز حالقئثئزدئث رؤحاني داعدئرئستان شئعؤئنا قانداي كومةك جاسادئثئز؟! انا ءتئلئن قورعاؤدا نة ءبئتئردئثئز؟! قازاقشا قانشا مةكتةپ اشتئثئز؟! شةتةلدةگئ توز-توز بولئپ كةتكةن قانشا قازاقتئ كوشئرئپ الدئثئز؟!» دةگةن سياقتئ سذراقتار قويئلؤئ كةرةك. وسئ ماسةلةگة كةلگةندة كوبئنئث جةر شذقئپ قالارئ انئق.
تةك ءوزئنئث قاراقان باسئنئث قامئ، بالا-شاعاسئنئث جاعدايئ ءذشئن «قايراتكةر» بولئپ كورئنةتئن الدامشئ كورئنئس الئسقا اپارمايدئ. ناعئز جانكةشتئلئكپةن ادال قئزمةت ةتكةن تذلعالارئن حالئقتا ذمئتپايدئ.
- وسئ قايراتكةر زيالئ اعالارئمئزدئث كوبئنئث بالالارئ انا ءتئلئن بئلمةيتئن سياقتئ. سويتة تذرا وزدةرئ...
- ارجاعئن ايتپاي تذرا تذر. ونئ ءبارئ بئلةدئ. ءدال قازئر بايئرعئ ذلتتئق قالپئمئزعا كةلةتئن زور مذمكئندئك تؤئپ تذر. ةلباسئ نذرسذلتان ءابئش ذلئ بارلئق مذمكئندئكتةرگة جول اشئپ قويدئ. سوعان قاراماستان ماثگذرتتئك تذسئنئكتةن تانباي وتئرمئز. سةنئث مئنا سذراعئثا بايلانئستئ ءبئر مئسال ايتايئن. مةن جاسئ جةتپئستةن اسئپ بارا جاتقان ءبئر زيالئ اقساقالدئ بئلةمئن. دةربةس زةينةتكةر، وقئعان-توقئعان ادام. ايتسةدة ءوزئنئث بالالارئ، نةمةرةلةرئنئث بئرةؤئ ءبئر ءسوز قازاقشا بئلمةيدئ. ذلتتئق سانا، ءداستذر دةگةندةردةن جذرداي. ةرتةث اقساقالدئث كوزئ جذمئلار بولسا، ارتئندا قازاقتئث ءيئسئ دة قالمايدئ. وسئلاي سان عاسئرلار بويئ جالعاسئپ كةلة جاتقان ءبئر اؤلةتتئث ذلتتئق قاسيةتئ ءوشتئ. وسئنئ الگئ اقساقالدئث مذلدةم ويلامايتئنئ مةنئ تاث قالدئردئ. ءوزئنئث، ذرپاعئنئث قذردئمعا كةتئپ بارا جاتقانئن سةزئنة الماؤ، بذل جاقسئ نئشان ةمةس.
- ءسئزدئث پايئمئز بويئنشا ذلتتئ ساقتاپ قالاتئن دذنية «ءتئل» بولعانئ ما؟
- ءوزئنئث ذلتتئق ةرةكشةلئگئن ساقتاپ، تؤعان ءتئلئن قادئر تذتئپ، تؤعان جةرئن ءسذيئپ وتئرعان جذرتقا سئرتتان كةلئپ ةشكئم تيئسپةيدئ. ويتكةنئ وندا ءتئل تذتاستئعئ بار. ال، كةرئسئنشة ذلتتئق قاسيةتئنةن ايئرئلئپ، اسسيميلياسياعا ذشئراپ، ورئستانئپ كةتسةك، سئرتتان قاراعاندارعا رةسةيدئث ءبئر بولئگئ سياقتئ كورئنةمئز. سودان كةيئن رةسةيگة قوسئلؤ كةرةك دةيتئن دالةل كذشةية تذسةدئ. ونداي پئكئرلةر كورشئ ةلدئث تاؤةلسئز باسپاسوزدةرئندة ارا-تذرا بولسا دا قئلاث بةرئپ ءجذر. بذل تةگئن ةمةس. ءتذبئ وسئنئ «ورئس ءتئلدئ تذرعئندار» وتارئنا قوسئلئپ كةتكةن قانداستارئمئزدئث ءوزئ-اق ءبئر كذنئ وسئ ماسةلةنئ بئقسئتؤئ ابدةن مذمكئن.
وسئنئث بارلئعئ اينالئپ كةلگةندة «ءتئل ماسةلةسئنئث» قانشالئقتئ كذردةلئ ةكةنئن كورسةتئپ تذر.
- سوندا نة ئستةؤئمئز كةرةك؟
- سول سةبةپتئ ذكئمةتئمئز سولتذستئك وبلئستاردا قازاق ءتئلئن جانداندئرؤدئ ةلئمئزدئث بولاشاق تاعدئرئنا قاتئستئ ماسةلة دةپ قاراپ، ايرئقشا كوثئل ءبولؤئ كةرةك. جانة وسئعان تةز ارادا، جةدةل تذردة كئرئسكةنئ ءجون. ءدال بذگئنگئ جارتئلاي قازاقشا، جارتئلاي ورئسشا سويلةيتئن تراگيكومةديالئق جاعداي وزگةرمةي تذرعاندا قانشاما دابئرايتقانئمئزبةن تاؤةلسئزدئكتئث دة، بوستاندئقتئث دا اؤئلئ الئس. ءوزئنئث تئلئنةن اجئراعان ادامعا ذلتتئق بوستاندئقتئث قذنئ بةس تيئن. ونداي ادام بذرئنعئ وتارشئلئق كذنئن اثسايدئ. مئنة تاؤةلسئزدئكتئث قاس جاؤئ وسئلار. ءبئز بيئك مئنبةرلةردةن اندا-ساندا «قازاق بولايئق!»، «قازاق ءتئلئنئث مةرةيئن وسئرةيئك!» دةپ ايعايلاپ قويئپ، بالا-شاعالارئمئزدئ بذرئنعئداي ورئس مةكتةپتةرئنة توعئتا بةرسةك، قايتئپ قازاق بولماقپئز. ءسوزئمئز بولةك، ءئسئمئز ودان دا بولةك. بذل ةندئ سئپايلاپ ايتقاندا ةكئجذزدئلئك.
- ءتئلدئ دامئتؤعا ءتيئس مةملةكةتئك مةكةمةلةر، قوعامدئق ذيئمدار تولئپ جاتئر. وسئلاردئث ةشتةمةگة شاماسئ كةلمةي مة؟
- وسئ ءسئز ايتئپ وتئرعان مةكةمةلةردئث ئسئنة قاراپ وتئرساثئز، كوبئنئث ايتاتئن وزةكتئ ماسةلةلةرئ - كوشةنئث، ةلدئ مةكةندةردئث اتئن وزگةرتؤ، تةرميندةردئ تذزةؤ، ءارتذرلئ باسئلئمدار شئعارؤ. ارينة، بذل جاقسئ. تيگئزةتئن كومةگئ دة زور. ءبئراق بذنئث بارلئعئ - ءبئرئنشئ ماسةلة ةمةس. قالانئث، كوشةنئث اتاؤلارئن ءسال كةشئكتئرة تذرساق ذتئلا قويمايمئز. ال، ذرپاعئمئزدئ قازاقشا وقئتا الماساق ناعئز سورلاعاندئ سوندا كورةمئز. سول سةبةپتئ ةث ءبئرئنشئ ماسةلة رةتئندة - انا ءتئلئ تذرؤئ ءتيئس.
تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ جئلدارئندا فاميليا وزگةرتؤ دةگةن ناؤقان بولدئ. سان قذبئلئپ، قوعامدئق پئكئر دارةجةسئنة كوتةرئلدئ. كانة، فاميليا وزگةرگةننةن تذگةلدةي قازاق بولئپ كةتكةنئمئز. بوس ءسوز، ةسئل ؤاقئت تةككة ءوتئپ كةتكةن. بذگئن بالا قازاقشا وقئپ، قازاقشا ءبئلئم الماسا ةرتةث مئث جةردةن قايئرساثدا كةش. ءولئپ كةتسة دة ذيئرئنة قايتا قوسئلمايدئ.
وكئنئشكة قاراي ءبئزدئث تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ جئلدارئندا ويانعان ذلتجاندئ سةزئمئز ون جئلعا جةتپةدئ. قايتادان سؤالئپ، ءوشئپ بارامئز. سوثعئ جئلدارئ قازاق مةكتةبئندة وقئپ جذرگةن بالاسئن ورئس مةكتةبئنة اؤئستئرؤ كوبةيدئ. ونئ ءار ادامنئث زاث الدئنداعئ قذقئ دةپ قاراپ وتئرمئز. سةنبةسةثئز، قالاداعئ ورئس مةكتةپتةرئنة بارئپ كورئثئز - كةز-كةلگةن سئنئپتان بذرئن بئرنةشة جئل قازاقشا وقئعان، ونئ تاستاپ ورئسشاعا اؤئسقان قاراكوز ذل-قئزداردئ كةزدةستئرةسئز. ءتئپتئ ءبئرئنشئ سئنئپتئ قازاقشا وقئعان، ودان ءذمئتئن ءذزئپ قايتادان ورئسشا ءبئرئنشئ سئنئپتا وتئرعان بالالار بار.
اشئعئن ايتقاندا، قازاق تئلئنة دةگةن قارقئندئ جذمئس ازايعان، كوتةرگةن ذران قوجئراعان، جئگةر جاسئعان كةپكة تذستئك. حالئقتئث تئلئنة دةگةن ءذمئتئ مةن سةنئمئ سةتئنةپ بارادئ. ودان دا جامان نارسة، باستابئندا ءتئل ذيرةنؤگة ذمتئلئس بئلدئرگةن باسقا حالئقتار «قازاقتئث وزئنة قاجةتئ جوق ءتئلدئ مةن قايتپةكپئن» دةگةندةي كذيگة ءتذستئ. وعان كئنالئ ءوزئمئز. باياعئ قانعا ءسئثئپ كةتكةن قذلدئقتئث كةسئرئ.
جالپئ قازاقستاندا تؤئپ وسكةن، قازاق حالقئمةن ءومئر بويئ بئرگة كةلة جاتقان، قازاقتئث نانئن جةپ بيئك ءمانساپقا قولئ جةتكةن، ازاماتتار ايئنا ءبئر ءسوز ذيرةنگةندة ةندئگئ ءبئراز جةرگة بارئپ قالار ةدئ عوي. مةملةكةتتئك تئلدةن حابارئ جوق ادامنئث مةملةكةتتئك قئزمةتتة وتئرؤئ ءبئزدئث ةلدة عانا بار دذنية شئعار.
- سوثعئ كةزدة قازاق ءتئلئن بئلمةگةنئ ءذشئن كةمسئتؤگة بولمايدئ دةگةن پئكئر قالئپتاسئپ ذلگةردئ. تئلگة قويئلعان ناعئز تذساؤ وسئ ةمةس پة؟
- قازاق ءتئلئن بئلمةگةنئ ءذشئن كةمسئتؤشئلئككة ذشئراتؤعا بولمايدئ دةيتئن قاتة تذسئنئك قالئپتاستئ. دذرئس دةلئك. ءتئلئن بئلمةگةنئ ءذشئن سئيلاپ، سئيپايئق. سويتة تذرا، ورئس ءتئلئن بئلمةگةنئ ءذشئن كةمسئتؤشئلئككة ذشئراپ، ار نامئسئ اياققا تاپتالئپ جذرگةن ورالمانداردئث قذقئعئن كئم قورعايدئ. ولار الدة قازاق بولئپ تؤعانئ ءذشئن وسئنداي كةمسئتؤشئلئككة ذشئراؤعا ءتيئس پة. ويلاپ قاراساثئز، بارئپ تذرعان قايشئلئق.
ةكئنشئدةن، قازاق ءتئلئن بئلمةگةنئ ءذشئن ولار مةملةكةتتئث جذمئسئنا زيان كةلتئرئپ وتئر. ةلباسئنئث ءتئل ساياساتئن ئلگةرئ باستئرماي تذساؤلاپ وتئرعاندار دا وسئلار.
شئن مانئندة ذكئمةتتئث قاؤلئ، قارارئمةن، جارلئق-نذسقاؤئمةن دامئعان ءتئل بولعان ةمةس. قازاق ءتئلئ دة سولاي.
ةگةر ءبئزدئث ءارقايسئمئز ءوزئمئز ذمتئلماساق، ذلتتئق قادئر-قاسيةتئمئزدئ، انا ءتئلئمئزدئ ءوزئمئز قورعاماساق، وندا مئث جةردةن ايتئپ، جازئپ، مئثداعان ءتئل وقئتؤ قذرالئن شئعارعاننان بةس تيئندئق پايدا كورمةيمئز.
ونداي جاعدايدا قازئرگئ تاؤةلسئزدئك العانئمئز، انا تئلئمئزگة مةملةكةتتئك مارتةبة بةرگةنئمئز بارلئعئ - بوس قيال، انشةيئن ؤاقئتشا جةتئستئك بولئپ قالادئ. ءبئز وسئنداي جاردئث جيةگئنة كةلئپ تئرةلدئك.
بةكةن قايرات ذلئ
دةرةككوز: «نامئس» سايتئ