جاك ؤةتةرفوردتئث «شئثعئس حان» كئتابئ الةمنئث قالاي قالئپتاسقانئنا دا باسقاشا وي جذگئرتؤدئ وقئرمان قاؤئمعا ةسكةرتةدئ
استانا. 10- اقپان. قازاقپارات. (جالعاسئ) امةريكاندئق پروفةسسور جاك ؤةتةرفوردتئث «قازئرگئ الةمنئث نةگئزئن سالؤشئ ذلئ يمپةراتور شئثعئس حان» اتتئ تؤئندئسئنا شولؤئمئزدئ جالعاسئن بةرئپ وتئرمئز. ةستةرئثئزگة سالا كةتةيئك اتالعان كئتاپ ا ق ش-تا 2011- جئلدئث الةمدئك تاثداؤلئ كئتابئ رةتئندة تانئلدئ. كئتاپ تؤراسئندا دذنيةءجذزئنئث الدئثعئ قاتارلئ مادةني باسئلئمدارئ جارئسا جازئپ جاتئر.
اأتوردئث پايئمداؤئنشا، مونعولدار جاثا تةحنيكالئق جةتئستئك ويلاپ تاپپادئ، جاثا دئنگة دة بةت بذرمادئ، ازئن-اؤلاق ادةبي كئتاپ شئعارئپ، درامالئق پةسا ساحنالادئ دةمةسةث الةمدئ ةلةث ةتكئزةر بيدايدئث جاثا سورتئن دا جاسامادئ، ءداستذرلئ مال شارؤاشئلئعئنئث وزئندة تئث تاسئلدةر ويلاپ تابا المادئ. قولونةر شةبةرلةرئ تئم قذرئعاندا ماتا، پذل دا توقئمايدئ، تةمئر ئدئستار جاسامايدئ، ءتئپتئ، نان دا جاپپايتئن جذرت بولدئ. قئشتان قذمئرا جاساپ، كةسة، تاباق تا دايئنداؤدئ دا بئلمةدئ. سؤرةت جوبالاپ، قذرئلئس تذرعئزبادئ. سويتة تذرا اسكةري كذشپةن وركةنيةتتئ ةلدةردئ جاؤلاپ باعئندئردئ، ولاردئث نةبئر شةبةر جاندارئن توپتاستئرئپ دارئن-قابئلةتتةرئن عاسئرلار بويئ مولئنان پايدالاندئ دةيدئ. شئثعئس حاننان قالعان ةلدةگئ مذرا نةگئزئ كوپئرلةر عانا. ساربازدارئ مةن زات-تاؤارلار، قارؤ-جاراقتار تيةگةن كولئكتةرئن جذزدةگةن وزةندةر ارقئلئ بوگةتسئز وتكئزؤگة كوپئردئث اتقاراتئن رولئ ءنوپئر بولعاندئقتان شئعار. وسئنئث وزئنةن-اق، كوشپةندئلةر سئرتقئ الةممةن زات-تاؤاردان گورئ يدةيا الماسؤدئ ارتئق ساناعانئن اثعارؤعا بولادئ.
كةزئندة مونعولدار نةمئس شاحتةرلةرئن قئتايعا، قئتاي دارئگةرلةرئن پارسئعا اپارعان. وسئلايشا، مادةني قذندئلئق اتاؤلئنئث بارماقتايئنئث ءوزئن الةمگة پاش ةتؤمةن ءوتتئ. بارعان جةرلةرئندة كئلةم توسةؤدئ ذلگئ ةتئپ ورنئقتئردئ. ليمون مةن ءسابئزدئ پارسئ جةرئنةن قئتايعا، كةسپة كوجة مةن شايدئ قئتايدان باتئسقا اپارئپ تانئستئرعان. پاريجدئث ذستالارئن اؤاسئ قذرعاق قاراقورئم قالاسئنا اكةلئپ سؤ بذرقاقتارئن جاساتقان. اعئلشئن اقسذيةكتئلةرئن ذلئ جاساق ساربازدارئنا ءتئلماش ةتئپ الئپ، ساؤساقتئث تابئن پايدالاناتئن قئتايلئق ءتاسئلدئ پارسئلارعا ةنگئزگةن. سونئمةن قاتار قئتاي جةرئندة حريستيان شئركةؤلةرئن، پارسئ جةرئندة بؤدديزم عيباداتحانالارئن، رةسةي جةرئندة يسلام مادةنيةتئنةن، قذراننان ساؤات اشاتئن مةدئرةسةلةر اشئپ، ونئ قارجئلاندئرعان. مذنئث ءبارئن اأتور كوشپةندئلةر الةمنئث جارتئسئن جاؤلاسا دا ءتذرلئ ةلدةر اراسئندا مادةني-اعارتؤشئلئقتئ تاراتؤدا دا ايتارلئقتاي تاريحي ذلةس قوسقاندئعئمةن تذسئندئرةدئ.
شئثعئس حان قذرعان يمپةريانئث مذراگةرلةرئ زات-تاؤار تاسئمالداؤ لوگيستيكاسئن قالئپتاستئرؤمةن قاتار سول تذستا بولماعان جاثا ونئمدةر دة جاساعان دةيدئ. قئتاي، پارسئ، ةؤروپا ذستالارئ مةن شةبةرلةرئنئث جاساعان ءتذرلئ وقتارعا قولدانئلاتئن دارئلةرئن ارالاستئرئپ، وتتئ دوپشالار جاساعان. ونئ ةؤروپالئقتاردئث مئس قوثئراؤ جاسايتئن تاسئلدةرئمةن قوسارلاپ جاثا تةحنولوگيا ويلاپ تابؤلارئنئث ارقاسئندا كةيئن تاپانشادان باستاپ، قاناتتئ زئمئران جاساؤعا دةيئنگئ جةتئستئكتئث جولئن اشقانئن مئسال رةتئندة كةلتئرةدئ. بارلئق جاسالعان ونئمدةردة وزئندئك سئر-سيپاتئ بولاتئنئ بةلگئلئ. ال، كوشپةندئلةر سول كةزدئث وزئندة وزگةنئث جاساعان زاتتارئنئث باسقاشا بالاماسئن ئستةپ، ونئث تةحنولوگياسئن جةتئلدئرؤدئث جولئن ئزدةدئ دةيدئ.
مونعولدار سول تذستا ساياسي-ةكونوميكالئق، رؤحاني-مادةني كةثئستئكتة حالئقارالئق سيپاتتاعئ ءئس-قئزمةتتةر جذرگئزگةندئگئنة نازار اؤدارادئ. ولار دذنيةنئ جاؤلاپ الؤمةن عانا شةكتةلمةدئ. ةركئن ساؤدانئ ورئستةتتئ، جالپئعا ورتاق حالئقارالئق زاثدئلئقتاردئ قالئپتاستئردئ، بارلئق تئلدةردة وقؤعا، جازؤعا بولاتئن ورتاق قارئپكة نةگئزدةلگةن بذكئل الةمدئك ءتارتئپ ورناتؤعا تئرئستئ. شئثعئس قاعاننئث نةمةرةسئ قذبئلاي حان الةمنئث ءار تارابئندا قولدانا بةرؤگة جارامدئ قاعاز اقشا جاساتتئ، جاپپاي ساؤات اشؤدئ كوزدةپ، نةگئزگئ ءبئلئم بةرةتئن باستاؤئش مةكتةپتةر اشؤدئ قولعا الدئ. بذرئنعئدان دا جةتئلدئرئلگةن ونمئث جئلدئق كذنتئزبة جاساؤدئ باستاپ، ءئرئ كولةمدة جةر كارتاسئن دا دايئنداعان. ولار ساؤداگةرلةردئث كوشپةندئلةردئث ذلئ يمپةرياسئنا قذرعاق قذرلئق ارقئلئ كةلؤلةرئن بارئنشا قولدادئ. ساؤدا-ساتتئق پةن ديپلوماتيالئق قارئم-قاتئناسئن كةثةيتؤ ماقساتئمةن تةثئز جولدارئمةن ءوز بارلاؤشئلارئن افريكاعا دةيئن اتتاندئرعان.
مونعول تايپالارئنئث بارعان جةرلةرئ تةك قانا ورتكة ورانئپ، كذيرةؤئمةن عانا كوزگة ةلةستةتئپ ذيرةنگةن وقئرمانداردئ پروفةسسور جاك ؤةتةرفوردتئث كئتابئ تاثداندئرؤئ دا عاجاپ ةمةس. مادةني قارئم-قاتئناس پةن ساؤدا-ساتتئق، وركةنيةتتئك بارئس-كةلئس شئثعئس مذراگةرلةرئنئث ارقاسئندا كةثةيدئ دةگةندئ دالةلدةؤدةن اأتور ةش جالئقپايدئ. ولار ةؤروپاداعئ رئسارلئق جذيةنئ بذزدئ. قئتاي مةن يسلام ةلدةرئمةن سالئستئرعاندا كةدةيشئلئكتئث قامئتئن كوپ كيگةن ةؤروپالئقتاردئ جاؤلاپ الؤدئ ماقسات ةتپةدئ، ولاردئث قالالارئ مةن قالاشئقتارئندا توناؤعا تذراتئن دا ايتارلئقتاي بايلئق جوق ةدئ، دةيدئ، اأتور.
أةنةسيا ساؤداگةرئ ماركو پولونئث وتباسئ ارقئلئ ورنئققان قارئم-قاتئناستئث پايداسئن ةؤروپا كوردئ، ءوزارا ءدئندارلارئن، ساياحاتشئلارئن الماستئرئپ تذردئ. ساؤدادان تذسكةن مول تابئستئث ارقاسئندا ةؤروپالئقتار بذرئنعئ مادةنيةتئن جانداندئرئپ، قايتا داؤئرلةؤدئ باستاعانئمةن ةث باستئسئ، شئعئستان باسپا تةحنولوگياسئن، وتتئ قارؤ-جاراق، كومپاس، شوت سةكئلدئلةردئ الئپ قولداندئ. اعئلشئن عالئمئ روجةر باكوننئث جازؤئنا قاراعاندا، ХІІІ عاسئردا مونعولدار اسكةري ونةردة عانا ةمةس، عئلئمدا دا تابئستارعا جةتكةن كورئنةدئ. كوشپةندئلةردئث ئقپالئمةن ورتا عاسئرلئق قايتا داؤئرلةؤدة تةحنيكا، تةحنولوگيا، اسكةري-سوعئس، كيئم-كةشةك، ساؤدا-ساتتئق، ازئق-تذلئك، ونةر، ادةبيةت، مؤزئكا سةكئلدئ سالالار بويئنشا ةؤروپالئقتاردئث تئنئس-تئرشئلئگئنة ةلةؤلئ وزگةرئستةر ةندئ.
ةؤروپالئقتار كوشپةندئلةر توقئعان ماتادان شالبار مةن كذرتة كيئپ، بذرئنعئ جالاثبذت جامئلعئلارئنان قذتئلئپ، بويلارئن بذتئندةدئ، ذياتتئ جةرلةرئن تولئقتاي جاپتئ. مؤزئكادا دا بذرئنعئداي ساؤساقپةن سئم تارتقئلاپ قانا قويماي، ةندئ ئشةكتئ اسپاپتئ ةگةپ ذيرةندئ (سكريپكا). سؤرةت ونةرئندة دة جاثا لةپ بايقالدئ. ةؤروپالئقتار كوشپةندئلةردئث ذران سالئپ، ءبئر-بئرئنة دةم بةرةتئن ءذردئسئن دة جاتسئنباي قابئلدادئ. وسئنئث ءبارئن جةتئك بئلگةندئكتةن اعئلشئن جازؤشئسئ جةففري چوسةر «كانتربيؤر تاريحئ» اتتئ تؤئندئسئن ازيا قئرانئ - شئثعئس حانعا ارناسا كةرةك.
قايتا داؤئرلةؤ تذسئنداعئ بئلئمدار عالئمدار كوشپةندئلةر جايئندا وسئلاي جازئپ جاتقاندا الةمنئث تةث جارتئسئ ولاردئ ءالئ كذنگة دةيئن قانعا قئزعان جابايئ تايپالار دةپ ةسةپتةيتئندئگئنة اأتور اسا تاثدانئس بئلدئرةدئ. جةففري چوسةر نةمةسة بايرونداردئث بريتاندئقتاردئث ساناسئنا سئثئرگةن شئثعئس حان مةن ونئث قالئث قولئ تؤرالئ بةينةلةؤلةرئ راسئندا، قازئرگئ تذسئنئكتةن باسقاشا. كوشپةندئلةر ساربازدارئن التئن مةن اقشا توناؤشئ، سذلؤ ارؤلاردئ زورلاؤشئ ةتئپ كورسةتؤ قازئرگئ كوركةم فيلمدةر مةن ادةبي تؤئندئلارعا ءتان ءذردئس بولسا كةرةك.
بذگئندة شئثعئس حاننئث پورترةتئ دة كوبةيگةن. الايدا، ول كوزئ تئرئسئندة ةش قاشان ءوزئنئث سؤرةتئن سالدئرئپ، تيئن-مانةتتةرگة اتئن جازدئرئپ، قازئرگئ كةيبئر ديكتاتورلارشا ةسكئرتكئشتةرئن تذرعئزدئرعان جوق. شئثعئس حاننئث قازئرگئ سؤرةتتةرئنةن ءبئز تانئمنان گورئ كذدئك-كذماندئ كوبئرةك كورةمئز. قئتايلار بايسالدئ قاريانئ سالسا، پارسئ سؤرةتشئلةرئ تاققا جايعاسقان تذرئك سذلتاندارئنشا سذستئ ةتئپ بةينةلةيدئ. جالپئ، شئثعئس حان مةن ونئث داثقتئ يمپةرياسئ جايئنداعئ مالئمةتتةردئث اسا قذپيا جاعدايدا ساقتالئپ كةلگةندئگئ تاريحشئلار ءذشئن ةلةؤلئ قيئندئق تؤدئرئپ كةلةدئ. تاريحشئلار ءذشئن ول تؤرالئ زةرتتةگةندة، جازعاندا نةگئزگة الاتئن ناقتئ دةرةككوزدةر سالئستئرمالئ تذردة وتة از.
مونعول قولدارئنئث جاؤلاپ العان قالالارئ، ولاردئث الدئندا تئزة بذگئپ، جةثئلگةن ارميالاردئث ءتئزئمئ سةكئلدئ دةرةكتةر كةزدةسؤئ مذمكئن. ال، ءدال تةمذجيننئث اتا-تةگئ، مئنةز-قذلقئ، ارمان-مذددةسئ، جةكة ءومئرئ تؤرالئ ناقتئلانعان دةرةك تئم سيرةك. شئثعئس حان دذنيةدةن وزعاننان كةيئن ونئث ةت جاقئندارئنئث ءبئرئ الةم ءامئرشئسئنئث جةكة ءومئرئ جايئندا جازئپ، ونئ قذپيا تذردة ساقتاعان دةگةن اثگئمةنئ قئتاي، پارسئ عالئمدارئ كةزئندة كوپ جازعان. الايدا، ونئ ازئرگة ةشبئر عالئم دالةلدةي قويعان جوق.
شئثعئس حان قايتئس بولعاننان كةيئن ءجذز جئلدان سوث پارسئ تاريحشئسئ ءراشيد-ءال-وني مونعول ارپئمةن، كونة مونعول تئلئندة جازئلئپ ساقتالعان دةرةكتئ شةجئرة بار دةپ مالئمدةگةن. حاننئث قاتاث باقئلاؤئنداعئ جازبانئ كورؤگة جانة مونعولشا ءتذپنذسقاسئن وقئپ ذعؤعا قابئلةتتئ ايتؤلئ عالئم شةت جذرتتاردا بولمادئ. مونعول بيلئگئ قذلاپ، ئدئراعاننان كةيئن الگئ قذپيا شةجئرة تؤرالئ ءسوز دة ذمئتئلا باستاعان. ءتئپتئ، ونئ جاي ءبئر اثئز-ءاپساناعا بالاؤشئلار دا تابئلدئ.
سؤرةتشئلةر شئثعئس حان پورترةتئن ءوز قيالدارئمةن ءارتذرلئ ةتئپ سالعانئ سةكئلدئ جازؤشئلار مةن عالئمدار دا سول جولمةن ءجذردئ. كورةي، جاپوننان باستاپ، ارميان عالئمدارئنا دةيئن تةمذجيننئث ءومئرئن اثئزعا اينالدئرئپ، تئم اسئرةلةپ جئبةرگةن دةگةن قورئتئندئعا كةلةدئ، پروفةسسور. سةنئمدئ ءارئ ءدال اقپارات بولماعان سوث ءوز بولجامدارئ مةن قورقئنئشتارئن عانا ايتقاننان اسا الماسئ انئق قوي. جذزدةگةن جئلدار وتكةن سوث ةسكةندئر، سةزار، چارلي ماشة، ناپولةونداردئث جاساعان جاؤئزدئقتارئ مةن وتارلاؤداعئ جةتئستئكتةرئن اتقارعان تاريحي رولئمةن سالئستئرئپ جازعاندار كوپ بولدئ. ال، شئثعئس حان مةن كوشپةندئلةر جاساعان جاعئمدئ ئستةر ذمئتئلئپ، كةرئسئنشة، ونئث قاتئگةزدئگئن، جاؤئزدئعئن ءبئرجاقتئ اسئرةلةگةن دذنيةلةر باسئم. سونئث سالدارئنان شئثعئس حان دةگةن قانئپةزةر جةندةت، مةيئرئمسئز قاتال، جابايئ جئرتقئش ئسپةتتئ تةرئس ذعئم قالئپتاسقان. تةك ونئث ءوزئ عانا ةمةس، ذرپاقتارئ دا، جالپئ ازيالئقتاردئث ءبارئ مادةنيةت پةن وركةنيةتتةن جذرداي تاعئ جاندار سةكئلدئ جالعان بةينة ةؤروپالئقتاردئث ساناسئنا ءسئثئپ كةتكةن.
ХҮІІІ عاسئردئث سوثئندا ساحنالانعان أولتةردئث «جةتئم قئتاي» اتتئ دراماسئن اأتور مئسالعا كةلتئرةدئ. شئثعئس حاننئث قئتاي جةرئن جاؤلاعانئ تؤرالئ باياندالاتئن پةسادا قانعا تويمايتئن جاؤئز ءبارئن قئرئپ، ازيا دالاسئن اثئراتئپ يةن تاستاعان دةلئنةدئ ةكةن. ونةر تؤئندئلاردئث وزئندة ةكئ جاققا الما-كةزةك اؤئتقؤ بولعانئن چوسةردئث شئثعئس حاندئ ماقتاؤعا ءسوز تاپپاعانئمةن، أولتةردئث جامانداعاندا جةرمةن جةكسةن ةتكةندئگئمةن تذسئندئرةدئ. شئثعئس حان تايپالارئ «تارتار»، «تاتار» «موعال»، «موعول»، «موال» جانة «مونعول» دةگةن بئرنةشة اتاؤمةن ايتئلعانئمةن شئن مانئندة ونئث قذرعان يمپةرياسئ كوپ ذلتتار مةن ذلئستان تذراتئن كوشپةندئلةردئث بئرئككةن مةملةكةتئ بولاتئن. شةت جذرت وسئ اتاؤلاردئث ءبارئن جاعئمسئز ماعئنادا كةمسئتكةن سئثايدا كوبئرةك قولداندئ.
19- عاسئردا باتئس عالئمدارئ ازيالئقتار مةن امةريكا قذرلئعئنئث بايئرعئ تذرعئندارئ ذندئستةردئ كةمسئتؤ ءذشئن «مونگولويد» دةگةن اتاؤدئ عئلئمعا ةنگئزدئ. وزدةرئن اق ءناسئلدئ، اسئل تةكتئ «ةؤروپةيد» دةپ اتادئ. ةگةر الدةبئر «ةؤروپةيد» ايةل جارئمةس نةمةسة مذگةدةك بالا تاپسا ونئث ارعئ تةگئندة مونعولدئث قانئ بار، شئثعئستئث ساربازئ زورلاپ كةتكةن دةگةن «دياگنوز» قويادئ ةكةن. مةيلئ، ونئث ءتذر كةلبةتئ «مونگولويد» بولعان كذننئث وزئندة ءبارئ اللاعا عانا ايان دذنية عوي. سيونيستةر مةن ذلتشئل-شوأينيستةر دة مونعولداردئ پارسئشا «موعول» دةپ اتاپ كةمسئتئپ كةلگةنئ ايان. جالپئ ساتسئزدئكتئث ءبارئن مونعولداردان كورةتئن ءذردئس ءبئر كةزدةرئ الةمدة قالئپتاسقان. ورئستار باتئستئق تةحنيكا مةن جاپوندئق ارميانئث قؤاتتئلئعئنا جةتة الماعاندئعئن شئثعئس حان مةن تاتار شاپقئنشئلئعئنان كورگةن. پارسئلار دا كورشئ ةلدةردةن ارتتا قالئپ قويعاندئعئنا مونعولدار اشقان سوعئستئث سالدارئنا جاپقان. سول سياقتئ قئتايلار جاپون مةن ةؤروپالئقتارعا جةتة الماعاندارئنا، ءذندئستاندئقتار اعئلشئنداردان جةثئلئلگةنئنة، 20 - عاسئردا اراب ساياساتكةرلةرئ امةريكاندئقتاردان بذرئن اتوم قارؤئن جاساي الماي قالعاندئقتارئنا تاعئ دا مونعولداردئ كئنالئ ساناعان.
ةگةر مونعول ساربازدارئ اراب كئتاپحانالارئن ورتةمةگةندة، قالالاردئ كذيرةتپةگةندة ولار ءبارئن جاساپ تاستاعانداي ةكةن. امةريكاندئقتار 2002- جئلئ بومبانئث استئنان الئپ تاليبانداردئ اؤعانستاننان قؤئپ شئققانعا دةيئن تالئبتةر سول ولكةنئ سةگئز عاسئر بويئ مةكةندةپ كةلة جاتقان حازارلاردئ شئثعئس حاننئث تذقئمئ بولعاندئقتارئ ءذشئن اياماي جازالاعان. ساددام حؤسسةين يراك حالقئنا ارناعان سوثعئ سوزئندة امةريكاندئقتاردئ مونعولدارعا ذقساتئپ، ايئپتاعان.
ساياسات پةن عئلئمدا، جالپئ زةرتتةؤشئلةردئث پايئمئندا شئثعئس حاننئث شئنايئ تاريحئنئث بةتئ اشئلماي قذپيا كذيئندة قالا بةرگةنئ كئتاپتا جان-جاقتئ كورئنئس تاپقان. «مونعولدئث قذپيا شةجئرةسئ» اتتئ كئتاپ تذرئندةگئ جازبا ةسكةرتكئش تة اتئنا زاتئ ساي بولئپ جئلدار بويئ جاسئرئن ساقتالدئ. شئثعئستئث كةيبئر قذپياسئن اشئپ، ول تؤرالئ دةرةكتةردئث شةت جاعاسئن سؤئرتپاقتاؤعا 20- عاسئردا زور مذمكئندئك تؤدئ. ول، حاننئث ومئردةرةگئن بايانداعان قولجازبانئث تابئلؤئ. نةگئزئ عالئمدار اراسئندا مونعولداردئ مةنسئنبةيتئن، تةرئس تذسئنئكتةگئ جاندار بولعانئمةن شئثعئس حان تؤرالئ تاريحي جازبا بار دةگةندئ ةشقايسئ جوققا شئعارمايتئن.
اقئرئ، ХІХ عاسئردئث سوثئندا قئتاي حانجئسئمةن تاثبالانعان جازبا بةيجئثدة تابئلادئ. عالئمدار قئتاي جازؤئن تانئپ وقئعانئمةن سوزدةرئن مذلدة تذسئنة المادئ. 18- عاسئرداعئ كوشپةندئلةر سويلةسكةن ءتئلدئ قئتاي قارپئنة تذسئرگةندئكتةن ذعؤ مذمكئن بولمادئ. عالئمدار ءار تاراؤ سايئن كةزدةسةتئن قئتايشا تذيئندةمةلةرئن عانا وقيدئ، ال، كئتاپتئث مازمذنئنا تولئق ةنة المايدئ. سوندئقتان وعان قذپيا شةجئرة دةپ ات قويعان.
قذپيا شةجئرةنئ مونعولداردئث ءوزئ ستالين تذسئندا زةرتتةؤگة بارا المادئ. سةبةبئ، ءبارئن بيلةپ-توستةگةن كومپارتيا ونئ عئلئمي-كوممؤنيزمگة جات مازمذنعا تةلئگةن. 1953- جئلئ ستالين ولگةن سوث جئلئمئق ورنادئ جانة 1961 - جئلئ مونعوليا ب ذ ذ-عا مذشة بولدئ. 1962- جئلئ شئثعئس حاننئث تؤعانئنا 800 جئل تولدئ. مةملةكةت باسقارؤئنداعئ ةكئنشئ تذلعا بولئپ تابئلاتئن د. تومور-وچير مةرةيتوي قذرمةتئنة ذلئ قاعانعا ارناپ ونون وزةنئ جاعاسئنا ةسكةرتكئش سوعؤ تؤرالئ شةشئم قابئلدايدئ. شئثعئس حاننئث 9 تذعئرلئ اق تؤلارئن بةينةلةگةن پوچتا ماركاسئن باسئپ شئعارادئ. (توعئز تؤدئث ئشئندة قازئرگئ قازاق رؤلارئنئث دا بايراقتارئ بار) كوشپةندئلةر يمپةرياسئنئث تاريحي رولئن، جاعئمدئ جانة جاعئمسئز تذستارئن تالداعان عئلئمي كونفةرةنسيا ذيئمداستئرئلادئ. وعان بذكئل مونعول زور تةبئرةنئسپةن قؤانئپ، رؤحئ كوتةرئلدئ. ال، ورئستار ذركة قارادئ. كةثةستئك رةسةي كورشئسئنئث بذل ارةكةتئن ذلتشئلدئقتئ، جاؤئزدئقتئ دارئپتةؤ دةپ سوكتئ. كةثةس وداعئ ءوزئنئث سوثئنان ةرگةن مونعوليانئث دةربةس ساياسات ذستانئپ، قئتاي جاعئنا شئعئپ كةتةتئندئگئنةن قاتتئ قورئقتئ.
كومپارتيا باسشئلارئ د.تومور-وچيردئ ذلتشئل دةپ ايئپتاپ الدئمةن لاؤازئمنان بوساتئپ جةر اؤداردئ. كةيئن ك گ ب جةندةتتةرئن جئبةرئپ بالتامةن شاؤئپ ءولتئرتتئ. پارتيا ئشئنة تازالاؤلار جذرگئزگةن مونعول كوممؤنيستةرئ كةيئن عالئمدار اراسئنان «انتي-كوممؤنيستةردئ»، «قئتاي تئثشئلارئن»، «بذلئكشئلةردئ» توپ-توبئمةن تاؤئپ، بةلگئلئ ارحةولوگ-عالئم ح.پةرلةةنئ تومور-وچيردئث ذستازئ ءارئ شئثعئس يمپةرياسئنئث تاريحئن قذپيا زةرتتةؤشئ دةپ ايئپتاپ، اباقتئعا جاپتئ. شئثعئس حان تاريحئنا قاتئستئ قانداي ءبئر ئلئك تاپسا بولدئ، ولار ذستازداردئ، تاريحشئلاردئ، سؤرةتشئلةردئ، اقئنداردئ، انشئلةردئ اياؤسئز جازالاپ جاتتئ. ولاردئث كوبئنة جاناما تذردة جازا قولداندئ. ايتالئق، لاؤازئمدئ قئزمةتتةرئنةن الئپ تاستايدئ، مذلدة جذمئسسئز تةنتئرةتئپ جئبةرةدئ، قئستئث قاقاعان ايازئندا وتباسئمةن پاتةردةن قؤئپ شئعارادئ، ءتئپتئ دارئگةرلئك كومةك تة كورسةتئلمةيدئ. قالادان شئعارئپ، ةث شالعايداعئ اؤئلدارعا جةر اؤدارادئ.
وسئ «تازالئق» كةزئندة شاشاقتئ بايراقتئث ءبئرجولاتا جوعالعانئنا اأتور ةش شذبا كةلتئرمةيدئ. ال، سوعان قاراماستان رةسةيدئث وزئندة، ا ق ش-تا، گةرمانيادا، فرانسيادا جانة ماجارستاندا عالئمدار «مونعولدئث قذپيا شةجئرةسئن» زةرتتةؤدئ، ونئ كونة كوشپةندئلةردئث بةلگئسئز تئلئنةن قازئرگئ مونعولشاعا اؤدارؤدئ جالعاستئرا بةرگةن. وسئلايشا، 1970-جئلدارئ كونة مونعول ءتئلئن زةرتتةؤشئ، اأستراليا عالئمئ يگور دة راحةأيلستئث جةتةكشئلئگئمةن جانكةشتئ زور عئلئمي تالداؤ ةثبةكتئث ناتيجةسئندة قذپيا شةجئرةنئث ءبئرئنشئ تاراؤئ مونعول جانة اعئلشئن تئلدةرئندة جارئق كورةدئ.
وسئ تذستا ا ق ش عالئمئ فراسيس ؤةدمان جانة كليأةس تاعئ اؤدارما نذسقاسئن جاساعانئن 1982 - جئلئ گارأارد ؤنيأةرسيتةتئنئث باسپاسئ كئتاپ ةتئپ شئعاردئ. ولار شةجئرةنئث كئلت سوزدةرئن اؤدارؤمةن قاتار دةرةكتةرگة تذسئنئكتةمة جاساعان. اتالمئش عالئمدار وسئنداي كذردةلئ ةثبةكتئ جاساؤ ءذشئن الدئمةن ХІІІ عاسئرداعئ كوشپةندئلةر مادةنيةتئمةن تةرةث سؤسئنداعان. سونئث ارقاسئندا شةجئرةنئث تاريحي مازمذنئمةن قولجازبانئث قئر-سئرئن بذگة-شئگةسئنة دةيئن ءتذسئنئپ اؤدارعان ةكةن. ونئ اؤدارؤ ءذشئن الةم عالئمدارئ وقيعا بولعان ذلئ دالاعا كةلئپ، ونئ كوزبةن كورئپ جذرةكپةن تانؤدئ ءاردايئم ةستةن شئعارماؤدئ ةسكةرتؤمةن كةلةدئ. ال، پروفةسسور جاك ؤةتةرفوردتئث «قازئرگئ الةمنئث نةگئزئن سالؤشئ ذلئ يمپةراتور شئثعئس حان» اتتئ كئتابئن وقئپ شئققان ساتتة-اق، ونئث كةيئپكةرئن راسئندا، جاسامپاز تذلعا ةكةن-اؤ دةگةن ويدا قالاسئث.
(سوثئ)
قؤاندئق شاماحاي ذلئ