اؤلية

   استانا. 7 - اقپان. قازاقپارات -  اؤلية - ءؤالي دةگةن اراب ءسوزئنئث كوپشة ءتذرئ، قازاقشا قاسيةتتئ دةگةن ماعئنانئ بةرةدئ. بذل ءسوز قذران كارئمدة اللا مةن پايعامبارعا قاتئستئ جةبةؤشئ، جارئلقاؤشئ دةگةن ماندة كةزدةسةدئ.

  اؤلية

 ال، حاديستةردة جاقئن بولؤ دةگةن ماعئنادا، ياعني «ءؤالي اللاه» -   «اللاعا جاقئن»،  «دوس»،  «اللانئث مةيئرئ تذسكةن» دةگةن ذعئمدا ذشئراسادئ. قازاق تئلئندة اؤلية-انبية تذرئندة قوسارلانئپ تا ايتئلادئ، بذنداعئ انبية - ارابشا ءنابي، ياعني پايعامبار دةگةن ءسوزدئث كوپشة ءتذرئ بولئپ كةلةدئ. ايتكةنمةن بذل  تئركةس ةل تذسئنئگئندة تةك قانا اؤلية دةگةن ءبئر عانا ماعئنانئ بئلدئرةدئ.

 اؤلية تؤرالئ ذعئم يسلام ءدئنئنئث تاريحئنئث ءار ءتذرلئ كةزةثئندة ءار قيلئ ماعئناعا ية بوپ، دامئپ وتئرعان. سوپئلئق ءئلئمنئث ئلكئ داؤئردةگئ (ІХ ع) وكئلدةرئنئث ءبئرئ زذنذن مئسئري (796-859) ةثبةگئندة وسئ تةرمين تةوسوفيالئق ماندة قولدانئلادئ. ودان كةيئنگئ كةزةثدةگئ اأتورلار اؤليةنئ ءدئني پراكتيكادا كةمةلدةنئپ تولئققان تذلعا، اللا تؤرالئ ءئلئم-بئلئمگة قانئق جان رةتئندة ءتذسئندئرئپ، وعان جاراتؤشئ تؤرالئ قذپيا سئردئ ءبئلؤشئ (ال-گايب)، اللانئث ديدارئن كورگةن (مؤشاحادات ال-حاكك) دةگةن سيپاتتاردئ  بةرةدئ.

اسئرةسة حاكيم تةرمةزي «پايعامبار تةك اللاعا عانا ةمةس، اؤليةنئث دةمةؤئنة دة يةك ارتادئ، سةبةبئ اؤلية پايعامباردان تومةن بولعانئمةن ونئث سايراپ تذرعان قئزئل ءتئلئ ذدايئ اللا تاعالانئ ةسكة تذسئرؤگة قئزمةت ةتةدئ، ال لذپئلدةگةن  جذرةگئ اللانئث نذرئمةن نذرلانعان»  دةپ جازادئ.

Х عاسئردا سوپئلئق ئلئمدة اؤلية يةرارحياسئ جذيةلئ ءتذزئم تاپتئ: ادةتتة ولاردئث سانئ 356، كةيدة 500، ال  رؤحاني كوشباسشئسئ «كؤتب» (جارئلقاؤشئ) اتالدئ. بذل قذرئلئمدا سوپئلئق پةن شيالئق ارنالار توعئسئپ كةتكةن.  ХІІ-ХІҮ  عاسئردا سوپئلئق باؤئرلاستئق كذشةيگةندة اؤليةنئث قوعامداعئ ورئنئ مةن  ءمان-ماثئزئ، اتقاراتئن قئزمةتئ مةن مئندةتئ ةسةلةنئپ ارتا ءتذستئ. زةرتتةؤشئلةر سوپئلئق پةن اؤلية  ذعئمئنئث قاناتتاس دامئعانئن جانة بذل قذبئلئستئث (سوپئلئقتئث) ХІІІ  عاسئردا يسلام دذنيةتانئمئندا شةشؤشئ مانگة ية بوپ،  زور ئقپال جاساعانئن ايتادئ.

كوپتةگةن اثئز-ءاپسانا، دةرةكتةردة  التئن وردا يمپةرياسئنئث بيلةؤشئلةرئن سوپئلئق باؤئرلاستئق وكئلدةرئ العاش رةت يسلام دئنئمةن تانئستئرئپ، سودان كةيئن بذل الئپ مةملةكةتتئث رةسمي ءدئنئ - يسلامعا اينالعانئ كورئنئس تابادئ. مئسالئ، بةركة حاندئ كؤبرا تاريقاتئنئث وكئلئ سايفيددين باحارزي، وزبةك حاندئ ياساؤي جولئن ذستانؤشئ سةيد-اتا يسلام جولئنا تذسئرگةن دةگةن مالئمةت بار.

وسئنداي تاريحي-الةؤمةتتئك  ناقتئلئ  سةبةپتةرگة بايلانئستئ قازاق حالقئنئث اراسئندا دا   اؤلية تؤرالئ تذسئنئك يسلام دئنئمةن جاپسارلاس جايئلئپ، كيةلئ سيپاتقا ية بولئپ، اؤليةلئك تؤرالئ اثئز-ءاپسانالار مولئنان تارالئپ، ءبئر سوزبةن ايتقاندا، اؤليةگة تابئنؤ  ةل ساناسئندا  بةرئك ورنئققان دةؤگة بولادئ. عئلئمدا انئقتالعانداي اؤليةگة تابئنؤ اسئرةسة رةسمي ءدئننئث ورتالئعئنان شةتكةرئلةؤ ايماقتاردا تذرعئلئقتئ حالئقتئث بايئرعئ نانئم-سةنئمدةرئمةن، سالت-داستذرئمةن، ئرئم-جورالارئمةن تئعئز ساباقتاستئقتا قالئپتاساتئنئ - انئق تا قانئق جايت. تذيئندةپ ايتقاندا، اؤليةگة تابئنؤدئث ورنئعؤئنا    جةرگئلئكتئ حالئقتئث تابيعات نئساندارئنا تابئنؤ جوراسئ (مئسالئ: كورئكتئ تاؤ-تاس، سئرلئ ذثگئر، شيپالئ كول-بذلاق ت.ب. )، شاماندئق ميفولوگياسئ،  ارؤاقتاردئ ذلئقتاؤ راسئمدةرئ وزگةشة لةپتة ذندةسئپ، ايئرعئسئز تذتاستئقتا ذشتاسئپ، ابدةن كئرئگئپ كةتةتئنئ بايقالادئ. تذپتةپ كةلگةندة، مذنئث ءبارئ حالئقتئق يسلامنئث سومداعان ءتول تذسئنئگئ بولئپ تابئلادئ، وسئ  ئلئمگة سذيةنگةن ةل اؤليةنئ تاثعاجايئپ كةرةمةت يةسئ، بةرةكة-ئرئزدئقتئث باستاؤ كوزئ، تئلةكتئ قابئل ةتئپ جارئلقاؤشئ، ءار ءتذرلئ كاسئپتئث جةبةؤشئ يةلةرئ، قامقورشئسئ بةينةسئندة تانيدئ. كوزئ تئرئسئندة ةلدئ رؤحاني تؤرا جولعا باستاعان اؤليةلةردئث قايتئس بولعاننان كةيئن دة قادئر-قاسيةتئ تاعئ دا ارتا تذسةدئ، سةبةبئ ولاردئث قابئرئنة كةسةنة تذرعئزئلئپ، بذل قاسيةتتئ دذربة مذسئلمانداردئث تذراقتئ زيارات ةتةتئن كيةلئ مةكةنئنة اينالادئ. ماسةلةن، قازاقستانداعئ  بابا تذكتئ شاشتئ ءازئز، ارئستانباب،  ئسقاق باب، شايقئ يبراهيم، ياساؤي، اؤلية اتا، قوثئر اؤلية،  بةكةت اتا ت.س.س اؤليةلةردئث ساعانالارئنا حالئق تاعزئم ةتةدئ.

قازاق اراسئندا يسلام ءدئنئن تاراتئپ، وسئ جولدا ءومئرئن سارپ ةتئپ، جانئن قيعان  ارئستان باب، قوجا احمةت ياساؤي، ماسات اتا، ؤكاشا اتا سةكئلدئ ارعئ تةگئ حازئرةت پايعامباردان تارالعان اؤليةلةر ةرةكشة ءئلتيپاتقا ية. ولاردئث تذقئم-جذراعاتتارئن حالئق قوجا دةگةن الةؤمةتتئك قاباتقا جاتقئزئپ،   اقسذيةك دةپ ارداقتاپ كةلةدئ.  سونئمةن بئرگة ءدئندئ تاراتؤ جولئنا كذش سالئپ، بذقارانئ يماندئلئققا ذندةگةن جةرگئلئكتئ حالئقتان  شئققان اؤلية اتا (ساتذق بذعرا قارا حان)، باحاؤيددين ناقئشباند، بةكةت اتا، ناؤان حازئرةت، مارال يشان، قالجان احؤن، ءماشهذر ءجذسئپ كوپةي، شاكةرئم سةكئلدئ تذلعالار دا اؤليةلئك جولدئ جالعاستئرؤشئلار بولئپ ةسةپتةلةدئ.

قازاقتئث ءاپسانا-ميفتةرئندة اؤلية كةرةمةتتئ كورسةتؤشئ، تئلسئم سئردئ شةشؤشئ، جوقتان باردئ جاساؤشئ، باتئرلاردئ جةبةؤشئ ءپئر،  ءدئن جولئندا قذربان بولؤشئ  بةينة رةتئندة دارئپتةلةدئ. ونئث مذنداي قئزمةتتةرئ، البةتتة، وثئردةگئ تابيعات نئساندارئمةن تئكةلةي بايلانئستا بولئپ كةلةدئ.

ماسةلةن، قازاق ميفتةرئندة تومةندةگئدةي تيپولوگيالئق سارئندار تذراقتئ كةزدةسةدئ.  ةلگة بةلگئلئ اؤليةلةر  (ماسات اتا، ؤكاشا اتا، تذلكئ باس، ازانذر اؤلية، شئلتةر اؤلية ت.ب.) ناماز وقئپ تذرعاندا اثدئپ جذرگةن ايار  جاؤلارئ وعان اياق استئنان قاستاندئق جاسايدئ دا، ولار قازا تاپقاننان كةيئن مارقذمنئث دةنةسئنةن (قانئنان، ئزئنةن، تذكئرئگئنةن) جةرگئلئكتئ جاعئراپيالئق نئسانداردئث ءتذر-ءتذسئ، كةسكئن-كةلبةتئ پايدا بوپ، قالئپتاسادئ. ال اتسا وق وتپةيتئن قاسيةتتئ  اؤليةنئث وسال تذسئن دذشپانعا ايتئپ بةرگةن وپاسئز  كةلئنئ (كةيدة توقالئ) قارعئستان مةثئرةؤ  تاسقا اينالادئ.

ةندئ بذل جايتتارعا ناقتئلئ مئسالدار كةلتئرسةك: «باياعئ وتكةن زاماندا شئلتةر دةگةن ءبئر اؤلية كئسئ بولئپتئ. قذدايعا قذلشئلئقتان جازباعان، ئستةگةن ءئسئ اق، كوثئلئ سذتتةي پاك، نيةتئ ادال، ءسوزئ ءتذزؤ ادام ةكةن. ءبئر كذنئ جولاؤشئلاپ كةلة جاتئپ، قاسئنداعئ قئرئق كئسئمةن بئرگة قازئعذرت تاؤئنئث ةتةگئنة كةلئپ تذسةدئ. ءدام ءئشئپ، دامئلداعاننان كةيئن بةسئن نامازئن وقؤعا كئرئسةدئ. ناماز وقئلئپ جاتقان كةزدة تاؤدان تذسكةن قاراقشئ دذشپاندار اؤليةنئ سةرئكتةرئمةن قوسا ولتئرمةككة بةكئنئپ، تاپ بةرةدئ. شئلتةر مةن قاسئنداعئ قئرئق جولداسئ نامازدارئن بذزباي وقي بةرةدئ. ناماز ذستئندة اؤلية اللادان بئلاي دةپ تئلةپتئ:

- ءيا، قذدايئم، بئزدئ جاؤ قولئنا تذسئرة كورمة، جاؤ قولئنا تذسكةنشة تاس مذسئنگة اينالدئرئپ، قاتئرا كور، - دةپ تئلةيدئ.

جارئقتئق قاسيةتتئ شئلتةردئث تئلةگئ قابئل بولئپ، سةرئكتةرئمةن بئرگة تاسقا  اينالئپ، قاتئپ قالادئ. سونان كوپشئلئك بذل جةردئ قئرئق شئلتةر اؤليةنئث جةرئ دةپ اتاپ كةتةدئ. وسئ جةردة بئرئنة-ءبئرئ قاراما-قارسئ ءذش بذلاق اعئپ جاتئر. ذشةؤئنئث ءدامئ دة ءذش ءتذرلئ، ةمئ دة ءذش ءتذرلئ. بئرةؤئ ءئش اؤرؤلارئنا، ةكئنشئسئ كوز اؤرؤلارئنا، ءذشئنشئسئ قذلاق اؤرؤلارئنا ءدارؤ دةسةدئ»

ادةتتة بذنداي وقيعالاردان كةيئن پايدا بولعان دةلئنةتئن اؤليةگة قاتئستئ جاعئراپيالئق نئساندار   ةلدئ ةمدةپ-دومدايتئن، ساؤئقتئراتئن، اق تئلةگئن قابئل ةتةتئن  قذتتئ دا  شيپالئ ورئنعا اينالادئ. ونداي ولكةلةر وثتذستئك قازاقستاندا، ماثعئستاؤدا، سئر بويئندا كوپتةپ كةزدةسةدئ.  مئسالئ، ؤكاشا اؤليةنئث قازا تاپقاندا دومالاعان  باسئ ةنئپ كةتكةن تاؤدئث قؤئسئندا كيةلئ قذدئق پايدا بولسا، كوزاتا قابئرئنئث قاسئنان جاناردئ ةمدةيتئن  بذلاق اعئپ شئعادئ،  تذلكئ باس اؤلية تذكئرئپ قالعاندا ون ةكئ قارسئلاسئ ةزئلئپ كةتةدئ، سول جةردة ون ةكئ  شيپالئ بذلاق پايدا بولعان دةگةن اثئزداؤلار بار. ماسات اتا بذلاعئ دا بار. ماشات// باشات دةگةن ءسوز قئرعئز تئلئندة بذلاق دةگةن ذعئمدئ بئلدئرةدئ. دةمةك، بذل قازاقشا  ماشات// باشات// ماساق، ياعني باستاؤ دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةدئ دةگةن پئكئر بار.

دةمةك، بذل ميفتةردة حالئقتئث يسلام دئنئنة دةيئنگئ تابئنئپ كةلگةن تابيعات نئساندارئ تؤرالئ ةجةلدةن بةرئ ايتئپ جذرگةن ءاپسانا-حيكايالارئ ةندئ اؤليةنئث قاسيةتتئ ومئربايانئمةن ةتةنة ذشتاسئپ، باسقا سيپاتتا جاثعئرئپ، كيةلئ وزةن-سؤ، تاؤ-تاس جاثا ءدئننئث كذشتئ ءناسيحات قذرالئنا لايئقتالعانئ جانة دة سونئث ارقاسئندا وسئنداي كورئكتئ مةكةندةر مذسئلمانداردئث ءدئني جورالعئ وتةپ،  ءجيئ-ءجيئ زيارات ةتةتئن ورئنئنا اينالعانئ بايقالادئ.

اؤليةنئث ةرةكشة كةرةمةتتةرئنئث ءبئرئ - پةرزةنتسئز اتا-اناعا ذرپاق سئيلايتئن قاسيةتئ ةكةندئگئ قازاق ميفتةرئندة، ةرتةگئلةرئندة، ةپوستارئندا تذراقتئ دارئپتةلةدئ. اسئرةسة اؤليةنئث شاپاعاتئنا قاتئستئ پايدا بولعان قاسيةتتئ نئساندار ميفتة وتة-موتة  يلانئمدئ سؤرةتتةلئپ، ءتئپتئ سول ولكةلةر ةل جادئندا بذلتارتپاس دةرةكتةرمةن كؤالاندئرئلئپ، بذگئنگئ ذرپاقتئث دا باعزئ زامانعئ عاجايئپتئ كورؤئنة باعئت-باعدار نذسقالئپ،  سونئث ناتيجةسئندة دالامئزداعئ ناقتئ ءبئر ءوثئر وتكةن مةن بذگئنگئ كذندئ تذيئلئستئرةتئن قؤاتقا ية، قازئر دة مذقتاج جاندار تاؤاپ ةتة بارئپ، عذرئپتئق  جورا ورئندايتئن  نذكتةگة اينالعان دةؤگة ابدةن بولادئ.

ةل اؤزئندا ايتئلاتئن  «جئلاعان اتا» دةگةن ميفتةگئ دةرةكتئلئك وسئ پئكئردئ راستاي تذسةدئ:

«وثتذستئك قازاقستانداعئ كةنتاؤ قالاسئنان الپئس شاقئرئمداي قاشئقتئقتا، تاؤ بوكتةرئنئث ئشئندة اقسةركة دةپ اتالاتئن جةردةگئ ءذثگئردئ ةل «جئلاعان اتا»  دةپ اتايدئ. ةرتة زاماندا وسئ وثئردة قذرئشحان دةگةن حان بولئپتئ. ءوزئ ءسذيئپ قوسئلعان جارئ شاش (كةي دةرةكتة شاشتئ انا) انادان پةرزةنت بولماپتئ. پةرزةنتسئز بذل وثئردة قئزئق جوق ةكةندئگئنة كوزدةرئ جةتكةن ةكئ مذثلئق بار دذنيةسئن اللا جولئنا سارپ ةتئپ، قذدايدان بالا تئلةپ، اؤلية ارالاپ، تةنتئرةپ كةتةدئ. اياقتارئ جةتكةن اؤليةلةردئث بارئن ارالاپ، «قوس دؤانا» اتانئپ، تاباندارئ توزئپ، شةثگةلدئ اؤلية دةگةن جةرگة كةلئپ جةتةدئ. وسئ اؤليةنئث باسئنا تذنةگةن كةزدة تئلةكتةرئ قابئل بولئپ، شاش انا قذرساق كوتةرةدئ.

اللا تاعالانئث راقئمئنا، اؤليةنئث شاراپاتئنا رازئ بولعان قوس مذثلئق اؤلية باسئن پانالاپ، تذراقتاپ قالادئ. اي كذنئ جةتئپ بوسانعان شاش انا ءبئر مةس (پةردةلئ بالا) تؤادئ. «قذدايعا نة جازدئق، قذدايدئث بذل نةعئلعان سئناعئ؟»، -  دةپ ةثئرةگةن اتا مةن انا مةستئ ارقالاپ، ءذش جئل تاؤ كةزئپ، قاثعئپ كةتةدئ. اربانئث شايقاتئلؤئمةن بة، نة ةثئرةپ جئلاعان اتانئث شئدامسئزدئعئنان با، ايتةؤئر، مةس ءذش جئلدان سوث جارئلئپ كةتةدئ. جارئلعان مةستئث ئشئنةن ءبئر بالا شئعادئ دا، اتا اناسئنا قاراپ: «سئزدةر مةنئ جةتئ جئل ارقالاپ جذرؤگة شئداعاندارئثئزدا مةن سئزدةرگة جانة حالئققا قذت اكةلةتئن پةرزةنت بولار ةدئم. ةندئ مةن سئزدةرگة جوقپئن، ءبئراق سئزدةرگة مةن انا دذنيةدة بالا بولامئن»، -  دةپ تاؤعا قاراي قاشا جونةلةدئ. اتا مةن انا تذرا قؤادئ. قؤئپ كةلة جاتقان اتا مةن اناعا بوگةت بولسئن دةپ تاؤدئث ءبئر ذلكةن قارا تاسئن ءذش جاسار بالا كوتةرئپ اكةلئپ جولعا قويادئ. (بذل تاستئ قازئرگئ كرانمةن كوتةرؤدئث ءوزئ قيئن). اقئرئ اتا-اناسئ قؤئپ جةتؤگة اينالعاندا بالا داؤ جارتاسقا «قارا تاس، جارئل!»، - دةپ ايقايلايدئ. سول كةزدة تاؤدان ذثگئر پايدا بولئپ، بالا سوعان كئرئپ،  جوق بولئپ كةتةدئ. ذثگئردئث ةكئ جاعئنا ةكةؤئ كةلئپ، بالاسئن شاقئرئپ جئلاپ، ةكئ كوزدةن ايئرئلعان ةكةن دةيدئ كونة اثئز.

سودان الگئ جةر جئلاعان اتا اتانعان. قازئر ذثگئردئث جارقاباعئنداعئ جئلتئر تاستان اندا-ساندا سورعالاپ قذيئلئپ، قايتا جوق بولاتئن سؤدئ كورؤگة بولادئ. جئلتئر تاستا پايدا بولاتئن بذل سؤدئ ةل «اتانئث كوز جاسئ» دةيدئ. ال تومةندةگئ بذلاقتئ «انانئث بذلاعئ» دةپ اتايدئ. اؤليةنئث قاسيةتئ دة وسئ جئلتئر تاستان تامشئلايتئن سؤدا. ةگةر بارعان ادام جئلتئر تاستان قذيئلئپ تذرعان  سؤدئ كورئپ، ئشسة نةمةسة جؤئنسا، وندا تئلةگئ قابئل بولادئ. ال ةگةر سؤ جوق بولسا، وندا قابئل بولماعانئ دةپ ةسةپتةيدئ.

ةگةر تاستئث ةتةگئندةگئ ساز بالشئقتئ الساثئز، سول ساتتة-اق بالشئق قاتئپ قالادئ. بذل دا اؤليةنئث كةرةمةتئ. بذل اؤليةنئث باسئنا شئن ئقئلاس ةتكةن جانة اللادان پةرزةنت سذراپ، كةسةلدةرئنة شيپا تئلةگةن، بذل ومئردةن ءوز جولدارئن تاپسام دةگةن جاندار بارئپ، تذنةپ  تذرادئ».

ةرتةگئلةردة دة اؤلية پةرزةنتسئز جاندارعا ذرپاق سئيلايتئن كةرةمةت يةسئ، ءبئراق بذندا ميفتةگئدةي ناقتئلئ ءبئر جاعئراپيالئق ءوثئر  دالمة ءدال كورسةتئلمةيدئ، باسقاشا ايتقاندا،  دةرةكتئلئك نةگئز السئرةپ، قيال كذشةيتئلةتئنئ  بايقالادئ. مئسالئ،  «الئبةك» باتئر ةرتةگئسئندة ءبئز تالداپ وتئرعان جايتتار بئلايشا سؤرةتتةلةدئ:

«ذلكةن تويدا نة ذلئ، نة قئزئ جوق بايعا «قؤ باسسئث» دةپ ورئن بةرمةيدئ. قورلانعان باي مةن كةمپئر «...تةمئر تاياق ذستاپ، تةمئر ةتئك كيئپ، قايئرشئ بولئپ، ويلاعان ماقساتتارئنا جةتؤ ءذشئن جاياؤ جول تارتئپ، ءجذرئپ كةتةدئ. بئرنةشة كذن، اي، جئلدار جذدةپ-جاداپ، اؤليدةن اؤلية قويماي سيئنادئ. ءبئراق ةشتةثة وندئرة الماي ابدةن جذدةپ-جاداپ، قذدايعا وكپةلةپ، ةلدةرئنة قايتادئ.

بئرنةشة كذن جول ءجذرئپ كةلة جاتئر، ءبئر كذنئ كذن باتا قذلاپ جاتقان، ةسكئ جارتئ مولعا كةزدةسةدئ. بذعان ايةل: «بارايئق»، -  دةيدئ، بايئ «جارتئ مولا تذگئل، ءبذتئن مولادان دا تذك بولعان جوق!»، -  دةپ،  بارعئسئ كةلمةيدئ.

بايئنئث سوزئنة قاراماستان ايةل مولاعا بارادئ. بذل مولاعا كةلئپ جةتسة، مولانئث كولةثكةسئندة اق سالدةسئ باسئندا، قاراگةر اتئ استئندا، زئكئر سالئپ، ءبئر اؤلية تذر ةكةن. ايةلدئ كورة سالئپ: «وث-ءتذسئ قاشئپ، جذدةپ-جاداپ جذرگةن نة قئلعان ادامسئث؟»، - دةپ سذراي باستايدئ. ايةل ءوزئنئث بالاعا مذقتاجدئعئن، كوپ زاماننان بةرئ قذدايدان تئلةگةنمةن ةشتةثة بةرمةگةندئگئن ايتئپ، قذدايعا نارازئ بولئپ، ةلئنة قايتئپ كةلة جاتقاندئعئن بايان ةتةدئ. سوندا اؤلية تذرئپ: «مةن ساعان ةكئ قئز، ءبئر ذل بةرةيئن، قولئثدئ جاي، جئلاما دةيدئ دة» ، -  سؤدئرلاتئپ باتاسئن بةرة باستايدئ. «ذلئث اتئن الئبةك، قئزدارئثنئث اتئن قانئكةي مةن توتاي قوي»، -  دةيدئ دة عايئپ بولادئ»

قاهارماندئق ةپوستا پةرزةنتسئز اتا-انا  «قوراسانعا قوي ايتئپ، اؤليةگة ات ايتئپ، ةتةگئن شةثگةل سئدئرئپ، اؤلية قويماي قئدئرئپ» قذدايدان بالا تئلةيدئ. مئسالئ «قوبئلاندئ باتئر» جئرئندا بذل جاعداي بئلايشا كورئنئس تابادئ:

 «سةن تئلةدئث بئزدةردةن،

ءبئز تئلةدئك اللادان.

قولئثدئ جاي ال، بالام،

بةرةيئن باتا ساعان-اي.

بةرةيئن وتئز ذل دةيدئ

كورةسئن مذنئ، بذ قالاي؟

اتسا مئلتئق وتپةگةن،

شاپسا قئلئش كةسپةگةن...

بةرةيئن جالعئز مةن دةدئ.

قايسئسئن ماقذل كورةسئث

كةلئنجان، ةندئ سةن دةدئ»

پةرزةنتكة زار  كارئ اتا-انا «اتسا وق وتپةيتئن، شاپسا قئلئش كةسپةيتئن» باتئر بالانئ قالايدئ، ناتيجةدة ول ةل ءذشئن ةثئرةگةن ةردئث ةرئ بولادئ. ال، باتئردئ ومئرگة كةلؤئنة و باستا شاپاعات جاساعان  اؤلية ونئ الداعئ قيئن-قئستاؤ ذرئستاردا دا ذدايئ جةثئسكة جةتكئزؤشئ جةبةؤشئ پئرگة اينالادئ. بذنداي قاهارماندار ةپوستاردا  بابا تذكتئ شاشتئ ءازئز، «جةتئ كامئل ءپئر»، «عايئپ ةرةن، قئرئق شئلتةن» بةينةسئندة دة كةزدةسةدئ.

«الپامئس باتئر» جئرئندا بايبورئگة پةرزةنت سئيلايتئن باباي تذكتئ شاشتئ ءازئز اؤليةنئث ءوزئ، ول -   ديؤانا كةيپئندة سؤرةتتةلةدئ:

اساسئ بار قولئندا،

ءوزئ حاقتئث جولئندا،

كوپ كالةندةر زئركئلدةپ،

زئكئر سالعان سوثئندا

ءبئر ديؤانا كةلةدئ:

- جاتئرسئث ناعئپ بالام؟ - دةپ،

اسامةنةن تذرتة بةرةدئ...

 قاهارماندئق جئرداعئ ةدئگة باتئردئث ارعئ اتاسئ دا بابا تذكتئ شاشتئ ءازئز بولئپ سؤرةتتةلةدئ. اكادةميك س.قاسقاباسوأتئث جازؤئنا قاراعاندا تذركئ حالئقتارئنئث فولكلورئندا تذراقتئ كةزدةسةتئن تئلسئم بةينة   بابا تذكتئ شاشتئ ءازئز - باتئرلاردئ جةبةؤشئ پئرلةردئث بئرةگةيئ. ول تؤرالئ بئرنةشة دةرةك بار. كةيبئر مالئمةتتةرگة قاراعاندا، ونئث شئن ةسئمئ - بابا تذكلاس. ونئث اكةسئ - كةرةمةت ءازئز. بابا تذكلاستئث ءوزئ مةككةدة پاتشا بولعان. ةندئ ءبئر دةرةكتةر بويئنشا، بابا تذكتئ شاشتئ ءازئز - احمةت ياساؤيدئث ارعئ باباسئ، يسلام ءدئنئ ورتا ازياعا تاراعان كةزدة جاساعان كئسئ، قورقئتتئث زامانداسئ (VIII-IX ع). تاعئ ءبئر مالئمةت بويئنشا، بابا تذكلاستئث بالاسئ ةدئل-جايئققا دةيئن كةلگةن، ونئث قذتلؤقيا دةگةن ذلئنان ةدئگة تؤعان.

قازاق ةپوسئندا، اسئرةسة حاندار تؤرالئ تاريحي جئرلاردا ولاردئ جةبةؤشئ ءپئردئث ءبئرئ - ناقئشباند باحاؤيدين اؤلية. مئسالئ، شادئ تورة جئرلاعان «ابئلايدئث تاريحئ» دةگةن  جئردا ابئلايدئث ءپئرئ -  جالاثاياق ءازدذر ديؤانا حانعا باحاؤيددين اؤليةنئث تئلةك ساؤةسئن جةتكئزةدئ، امبةسئندة ول ابئلايدئ ومئرگة كةلگةننةن باستاپ قولداپ-قورشاپ جذرگةن قامقورشئ بةينةسئندة سؤرةتتةلةدئ. جئردا ول تؤرالئ بئلاي دةيدئ:

ابئلاي جالعئز ءوزئ وتئر ةدئ،

ةسئكتةن ءبئر ديؤانا كئرئپ كةلدئ.

يئعئنا شاشئ تذسكةن جالاثاياق،

ءيئلئپ كذلة قاراپ سالةم بةردئ.

 ابئلاي ديؤانانئث ءتذرئن كورئپ،

اؤلية-كالاندار دةپ كوثئلئنة ةنئپ.

سالةمئن اپ، تذرةگةپ قولئن ذستاپ،

قاسئنا وتئرعئزدئ ورئن بةرئپ.

 حالئق اؤليةنئ باسقئنشئ جاؤلارعا قارسئ كذرةسؤشئ قاهارمان رةتئندة دة باعالايدئ. بذنئث تاريحي نةگئزئ دة بار، ماسةلةن كرةسشئلةرگة قارسئ شازيليا، قالماقتارعا قارسئ ناقشبانديا، ورئس وتارشئلدئعئنا قارسئ ياساؤيا مةن ناقشبانديا تاريقاتتارئ سوعئس جذرگئزگةنئ تؤرالئ مالئمةت بار.

بذل وقيعا اثئزداردا دا ءجيئ كورئنئس تابادئ. سئر بويئندا ساقتالعان اؤلية وقشئ اتانئث  مازارئ بار. ول جايئندا مئناداي اثئز ةلگة تارالعان:

«ةرتةدة قازاق دالاسئن توقبؤرا ةسئمدئ قالماق بيلةپ تذرعان زاماندا ءبئر جةتئم بالا قايئر سذراپ، كذن كورةدئ ةكةن. ونئ ءبئر كةمپئر مةن شال بالا ةتئپ اسئراپ الئپ، وزدةرئنئث جالعئز قئزئنا اعا ةتةدئ. توقبؤرا ةلدةگئ جاس قئزداردئث ءتئزئمئن جاساتئپ، جاسئ ون بةسكة تولعان قئزداردئ قوينئنا باسئپ وتئرعان.

جةتئم بالا شال مةن كةمپئردئث قولئندا وسة بةرةدئ. ونئ ةل كوگةنتذپ اتاپ كةتةدئ. بئردة ول ذزاق ساپارعا شئقپاق بولادئ. ءبئراق اكةسئ وعان قارسئ بولئپ، قارئنداسئث جاقئن ارادا ون بةسكة تولادئ، سونئ قالماقتان امان الئپ قالؤدئث شاراسئن ويلاستئر دةگةندئ ايتادئ. بالا ءوز ايتقانئنان قايتپاي، قارناق شاهارئنا بارئپ، قئسقئ ازئعئن جيناؤعا كئرئسةدئ. جول ءجذرئپ بارا جاتئپ، اكةسئنة: «ةگةر قالماقتئث حانئ قارئنداسئما كئسئ جذمساسا، مةنئث اتئمدئ ايتئپ ءذش رةت ايقايلا، مةن ةسئتةمئن دة، جئلدام جةتةمئن،» - دةيدئ.

كوگةنتذپ ارپا جيناپ جذرگةندة قارئنداسئ ون بةسكة تولئپ، ئزئنشة توقبؤرانئث جةندةتتةرئ قئز بةن ءبئر قويدئ الئپ كةتةدئ. قاپالانعان اكةسئ بار داؤئسئمةن «كوگةنتذپ» دةپ ايقايلايدئ. ونئث داؤسئن قارناقتاعئ كوگةنتذپ ةستئپ، ءبئر ؤئس ارپانئ جذلئپ الئپ: «ءيا قذدايدئث مئلتئعئ ذرسئن، توقبؤرا قالماقتئ ارپانئث قئلتئعئ ذرسئن»، - دةيدئ.

ةلئنة كةلسة، توقبؤرا قالماق ولگةن ةكةن. ةل ءئشئ قؤانئشتئ. اؤئلدئث كةيبئر بةلسةندئلةرئ ونئ مةن ءولتئردئم دةپ، ءوزارا تالاسؤدا ةكةن. كوگةنتذپ بولعان جايدئ بايانداپ بةرةدئ. مذنئ ةستئگةن ةل ءولئ دةنةنئ سويئپ كورسة، ءبئر ؤئس ارپانئث قئلتئقتارئ ونئث جذرةگئنة قادالعان ةكةن. سودان بةرئ كوگةنتذپ اؤلية سانالئپ، وقشئ اتا اتانعان ةكةن دةسةدئ اثئز».

اؤليةنئث ةل جادئندا ساقتالعان  تاعئ ءبئر يگئلئكتئ ءئسئ شولدةن سؤ شئعارا بئلةتئن قاسيةتئ. ايتالئق، وثتذستئك قازاقستاننئث تاشكةنتكة جاقئن تذربات ةلدئ مةكةنئندة قازئرةت ئسمايئل اتا ديقانشئلاردئث تئلةگئ بويئنشا اسا تاياعئمةن جةردئ ءتذرتئپ، «شاربذلاق» اعئزئپ بةرگةن دةسةدئ.

اؤليةگة تابئنؤ عذرپئ قازاق دالاسئندا شاماندئق جورا-جوسئنمةن سينكرةتتئ سيپاتتا ءذيلةسكةنئن باقسئ سارئنئنان دا بايقاؤعا بولادئ. مئسالئ،  باقسئ ءوزئنئث سارئنئن اؤلية-انبيةلةرگة سئيئنؤدان باستاعان:

ماعرؤپتاعئ اؤلية،

ماشرؤپتاعئ اؤلية،

تذركئستاندا تذمةن باب،

سئزدةردةن مةدةت تئلةيمئن.

سايرامداعئ سانسئز باب،

وتئراردا وتئز باب،

ةث ذلكةنئ - ارئستان باب،

ةث كئشئسئ - الاشا قاپ،

سئزدةردةن مةدةت تئلةيمئن.

قازئعذرت اتا، اؤلية،

ارعئ جاقتا قئثئراق بار،

بةرگئ جاقتا قاراق بار،

سئزدةردةن مةدةت تئلةيمئن...

قازاقستاندا تاؤةلسئزدئكتةن كةيئن ءدئني بوستاندئققا ةرئك بةرئلدئ. سول سةبةپتةن دة ةسكئ ءداستذر قايتا جاثعئرئپ، اؤليةگة تابئنؤ، قاسيةتتئ جةرلةرگة زيارات ةتئپ سئيئنؤ راسئمدةرئ ءار ءتذرلئ جاعدايدا قوعامدا كورئنئس تاؤئپ وتئر. بذنداي شارالار ةمشئلئك-ساياحاتتئق، سونئمةن بئرگة ولكةتانؤشئلئق باعئتتا دا ءار ءتذرلئ قاؤئمدار مةن  ءدئني ذيئمدار تارابئنان ذيئمداستئرئلئپ، رؤحاني قاجةتتئلئككة اينالدئ.

  اقةدئل تويشان ذلئ، فيلولوگيا عئلئمدارئنئث كانديداتئ 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى