كوپ بولامئز با، جوق بولامئز با؟ جةر-انا ءالئ قانشا ادامدئ كوتةرة الادئ؟
استانا. 2 - اقپان. قازاقپارات - اتاقتئ عالئم سةرگةي كاپيسا ايتقانداي، ادامزاتتئث باسئنا تونگةن جاهاندئق پروبلةمالاردئث ئشئندةگئ ةث ذلكةنئ - جةر حالقئنئث جاپپاي كوبةيئپ كةلة جاتقانئ.
شئنئندا دا، ءبئز كوبةيئپ كةلةمئز. ءبئراق بذل قارقئنئمئز قورقئنئشتئ. 1900- جئلئ پلانةتامئزدا 1،6 ميلليارد ادام جذرسة، اينالدئرعان الپئس جئلدان كةيئن اق، 1960 - جئلئ ادام سانئ 3 ميللياردقا تاقاعان. ءبئراق ودان كةيئنگئ 39 جئلدئث ئشئندة جةر حالقئ تاعئ ةكئ ةسةگة، 6 ميللياردقا جةتتئ. ودان كةيئن حالئق ءوسئمئ ازداپ كئدئرسة دة، كوپتةگةن عالئمدار جاقئن بولاشاقتا جةر حالقئنئث كوپتئگئنةن كوپ قيئندئقتار تؤئندايدئ دةپ دابئل قاعؤدا.
بئرئككةن ذلتتار ذيئمئنئث بولجامئ بويئنشا، وسئ عاسئردئث ورتاسئنا تامان جةر حالقئنئث سانئ 9 ميللياردقا تاقايدئ، ال 2100 - جئلعا قاراي بئزدئث سانئمئز 12 ميلليارد بولادئ ةكةن. ونئث ذستئنة، ادامداردئث وننان توعئز بولئگئ قازئرگئ دامؤشئ ةلدةردئث ذلةسئنة تيةدئ. قازئر جئل سايئن الةمدة شامامةن 77 ميلليون ادام ومئرگة كةلةدئ، الايدا ولاردئث دةنئ ةث كةدةي مةملةكةتتةردة تؤئپ جاتئر. ال دامئعان دةگةن ا ق ش، جاپونيا جانة ةؤروپانئث ءبئرقاتار ةلدةرئندة تؤؤ كورسةتكئشئ كةرئسئنشة، كةمئپ كةلةدئ. سونئمةن قاتار دامؤشئ ةلدةردةگئ حالئقتئث كوپشئلئگئ اؤئلدارئن تاستاپ، قالاعا قونئس اؤدارؤعا تئرئسادئ، بذل ءوز كةزةگئندة الئپ قالالاردئث كوپتةپ پايدا بولؤئنا اسةر ةتپةك. ءدال وسئنداي الئپ قالالار قذددئ ءبئر اجداهاداي اينالاسئنداعئ بار تابيعي رةسؤرستاردئث جويئلؤئنا سةبةپشئ بولماق. البةتتة، «ادام جوق بولسا، پروبلةما دا جوق» دةگةن كةثةستئك ديكتاتوردئث ءسوزئن قذپتاپ وتئرعانئمئز جوق، الايدا ادام سانئنئث شةكتةن تئس ارتؤئ مئندةتتئ تذردة جةر حالقئنئث جارتئسئنان استامئن اشتئق پةن اؤئز سؤ تاپشئلئعئنا دؤشار ةتكئزةدئ. «كور دة تذر، الدئمئزدا ءالئ سؤلئ دا نؤلئ جةرلةر ءذشئن الاپات الةمدئك سوعئستار باستالادئ» دةپ قورقئتادئ كةي ساؤةگةيلةر.
- اشتئق قانا ةمةس، ادام سانئنئث ارتؤئ ةكولوگيالئق اپات قاؤپئن دة توندئرةدئ. ويتكةنئ ادامنئث قاپتاپ كةتؤئمةن ونةركاسئپتئك ءوندئرئس كولةمدةرئ دة جاپپاي شارئقتايدئ. ال ءوندئرئس وسكةن سايئن اتموسفةراعا تاستالاتئن زياندئ قالدئقتار دا كوبةيةدئ. ناتيجةسئندة تاعئ دا سورلايتئن ءوزئمئز - جاهاندئق كليمات وزگةرئپ، اؤا رايئنئث تةمپةراتؤراسئ ارتادئ، تابيعي اپاتتار مةن ءزئلزالالار، كذشتئ داؤئلدار كوبةيةدئ، قازئردئث وزئندة ارةث تذرعان مذزدئقتار ةرئپ، الةمدئك مذحيتتئث دةثگةيئ كوتةرئلةدئ، - دةيدئ رةسةيلئك دةموگرافيا جانة ادام ةكولوگياسئ ورتالئعئنئث جةتةكشئسئ اناتولي أيشنةأسكي.
ونئث ايتؤئنشا، مذنداي قورقئنئشتئ كورئنئس ادامزاتتئ ةث كةمئندة 2050 - جئلعا قاراي قارسئ الؤئ مذمكئن. ءبئراق بذل دا ناقتئ بولجام ةمةس، جولئمئز بولسا، بذل ؤاقئت 2100 - جئلعا دةيئن شةگةرئلؤئ مذمكئن. ءبئراق ذمئتتةن كذدةرئن ذزؤگة دايئن تذراتئن شئدامسئز پةسسيميستةر اپاتتئث الدئ الداعئ 15 جئلدان كةيئن-اق باستالادئ دةپ دةگبئرسئزدةنؤدة.
نةگة قورقامئز؟
ءيا، كوپ بولعاننان نةگة قورقامئز دةگةن سذراقتئث تؤئندايتئنئ زاثدئ. ءتذرلئ ساؤةگةيلةر مةن بولجاؤشئلاردئث قاراسپاندئ توندئرؤگة كةلگةندة اسئرا سئلتةپ، ارتئق سويلةيتئنئ تاريحتان بةلگئلئ. XVIII عاسئردا ءومئر سذرگةن عالئم توماس مالتؤس سول كةزدئث وزئندة، حالئق سانئ، ءتئپتئ 1 ميللياردقا جةتپةي تذرعان كةزدة «ادامدار جئلدام قارقئنمةن كوبةيئپ كةلةدئ، بذل مئندةتتئ تذردة اپاتقا اكةلةدئ» دةگةن. نةمةسة جازؤشئ پاؤل ةرليحتئث 1968 - جئلئ جازئلعان «حالئق سانئنئث بومباسئ» دةگةن كئتابئن وقئساق تا، اأتور 1970 - جئلعا قاراي حالئقتئث شامادان تئس كوپ بولؤئنان ادامزاتتئث اشتئقتان قئرئلا باستايتئنئ جايئندا ايتادئ. ءبئراق ءوزئمئز كورگةندةي، ونئث ايتقانئ كةلمةدئ. جالپئ، حالئق سانئن بولجاؤ - ابئروي اپةرمةيتئن ءئس دةيدئ. سول سةبةپتئ سوثعئ ءجذز جئلدان بةرئ ءتذرلئ دةموگرافيالئق بولجامدارعا حالئق سةنبةيتئن بوپ العان. سوعان قاراعاندا، ادامزاتتئث سانئمئز كوبةيئپ كةتةدئ دةپ قورئقپاؤئنا دا بولادئ. ونئث ذستئنة، كةيبئر فيلوسوفتاردئث ويئنشا، جةر-انا ءوزئنئث توپئراعئن تاپتاپ جذرگةن ادامدار سانئن ءوزئ رةتتةي الادئ. جئل سايئن الةمنئث ءار قيئرئندا بذرق ةتة قالاتئن قاقتئعئستار مةن سوعئستار، اتئ جامان - سپيد كةسةلئ، تابيعي اپاتتار مةن ءزئلزالالار، حالئقتئ قاؤعاداي جاپئرئپ كةتةتئن ءتذرلئ ةپيدةميالار - مذنئث بارلئعئ دا پلانةتامئزدئث ادام سانئن رةتتةپ وتئراتئنئث دالةلئ. ماسةلةن، 2002 - جئلدئث سوثئنا قاراي رةسمي دةرةكتةرگة سايكةس، پلانةتامئزدا 42 ميلليون ادام يممؤن تاپشئلئعئ كةسةلئنة تاپ بولسا، (2001- جئلئ 40 ميلليون بولعان) وسئ عاسئردئث ورتا شةنئنة قاراي سپيد-كة شالدئققان ادامدار سانئ 278 ميلليون بولادئ دةگةن جورامال بار. ةث قئزئعئ، سپيد-تئث قذرباندارئ نةگئزئنةن ادام سانئ كذرت كوبةيةدئ دةپ جوسپارلانئپ وتئرعان ازيا مةن افريكا تذرعئندارئ بولماق.
ادام كوبةيگةن سايئن ءتذرلئ پئكئرلةر دة كوپ. بئرةؤلةر جةر حالقئنئث سانئ كوبةية تذسةدئ دةسة، ةندئ بئرةؤلةر كةرئسئنشة، ازايادئ دةگةن پئكئردة. وسئعان بايلانئستئ ءبئر قئزئق جورامالدئ رةسةي عئلئم اكادةمياسئنئث ءبولئم مةثگةرؤشئسئ سةرگةي ارؤتيؤنوأ ايتقان بولاتئن. ونئث ايتؤئنشا، الداعئ 100-150 جئلدا ادامزاتتئث سانئ 1 ميللياردقا دةيئن ازايادئ، ودان كةيئنگئ 2 ميلليون جئلدئث ئشئندة حالئق سانئ، ءتئپتئ 40-50 مئثعا دةيئن كةميدئ ةكةن. ودان كةيئن مذلدةم جويئلئپ، نولگة دةيئن جةتةتئن كورئنةدئ. ةندئ ءبئر عالئمدار پلانةتامئز الدئمةن ادام سانئنئث ماكسيمؤمئنا جةتئپ، سودان بارئپ ءبئر-اق تذراقتالادئ دةيدئ. ءبئراق ول «ماكسيمؤمنئث» قانشا ةكةنئن ةشكئم دة بئلمةيدئ. ونئث ذستئنة، جةرگة حالئقتئث سئيماي قالؤئ مذمكئن ةكةنئن ءالئ ةشكئم دة ناقتئ دالةلدةي العان ةمةس. «جذزدةگةن جئلدار بويئ نةبئر عذلامالار جةردةگئ حالئق سانئنئث ادامزات ءذشئن ةث قولايلئ، ةث «وثتايلئ» مولشةرئن انئقتاؤعا تئرئسئپ كةلگةن. ءبئراق ول ةشكئمنئث قولئنان كةلمةدئ، قازئر بذل تاقئرئپتئ ةشكئم دة قاؤزاعئسئ كةلمةيدئ» دةپ جازادئ سولتذستئكتةگئ كورشئمئزدئث دةموگراف عالئمئ أ.بوريسوأ.
ءبئراز بذرئن جةر حالقئ سانئنئث رةسمي تذردة 6،5 ميلليارد ادامعا جةتكةنئ جايئندا اقپارات قذرالدارئ جارئسا جازدئ. وسئ اقپاراتقا بايلانئستئ عالئمدار تاعئ دا ورتاق تاعدئرئمئزعا الاثداپ، جةردة ءالئ قانشا ادامعا ورئن بار ةكةنئن ةسةپتةؤگة كئرئستئ. بذل ةسةپتةر دة ابدةن دالةلدةنگةن تةوريا ةمةس، ءبئراق سوثعئ بايلامداردئث بئرئنة سايكةس، پلانةتامئز ءالئ قازئرگئ سانئمئزدان 200 ةسةگة ارتئق ادامدئ كوتةرة الادئ. 2050 - جئلعا قاراي الةم حالقئنئث سانئ 9 ميلليارد ادامعا دةيئن كوبةيةدئ دةپ كذتئلؤدة. الايدا رؤمئنياداعئ بؤحارةست پوليتةحنيكالئق ؤنيأةرسيتةتئنئث عالئمئ أيورةل بادةسكؤدئث ايتؤئنشا، بذل سان پلانةتامئزدئث مذمكئندئگئنة مذلدةم سايكةس ةمةس. بادةسكؤدئث اعئلشئن فيزيگئ دجون فرةمليننئث ةثبةكتةرئنة نةگئزدةلگةن «The Guardian» گازةتئندة جاريالانعان ةسةپتةرئنة سايكةس، ادامنئث كوپتئگئنةن پلانةتامئز «قئزئپ» كةتؤئ مذمكئن. 1964 - جئلئ پروفةسسور فرةملين كذننئث قئزؤئ مةن ادامزاتتئث ارةكةتئنةن كةلةتئن جئلؤدئث جةردئث ءوز قويناؤئنان شئعاتئن جئلؤئنا تةث بولئپ تذرعان كةزئندة عانا جةر پلانةتاسئ تئرشئلئككة جارامدئ بولئپ تذرادئ. ةگةر ادامدار تئم كوبةيئپ كةتسة، وندا جةردئث بةتئ تئرشئلئك ءذشئن تئم ئستئق بولادئ. مذنئ ماسةلةن، ادامعا لئقا تولعان اأتوبؤسپةن سالئستئرؤعا بولادئ. ءاربئر ادام شامامةن 120 أاتت جئلؤ شئعارادئ دةپ ةسةپتةسةك، وندا جةر-انا اسا قاتتئ قئزباي-اق 1،3 كأادريلليون ( 000 000 000 000 1300) ادامدئ كوتةرة الادئ.
مارك سةلبيةأ
دةرةككوزئ:«ايقئن» گازةتئ