ديحان قامزابةك ذلئ:ءماتئن تانؤعا ءمان بةرمةيئنشة، ءتئلدئ دامئتا المايمئز

  استانا. 31- قاثتار. قازاقپارات- ل.ن.گؤميلةأ اتئنداعئ ةؤرازيا ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئنئث ستراتةگيالئق دامؤ جانة ج و و-دان كةيئنگئ ءبئلئم جونئندةگئ پرورةكتورئ، فيلولوگيا عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسورئ.

ديحان قامزابةك ذلئ:ءماتئن تانؤعا ءمان بةرمةيئنشة، ءتئلدئ دامئتا المايمئز

 - ديحان اعا، الاش تاقئرئبئن قانشا ءسوز ةتسةك تة، ارتئق ةتپةسئ انئق، كةرئسئنشة، قوعامدا ءالئ دة الاش جايلئ ايتؤ، ناسيحاتتاؤ جاعئ كةمشئن سةكئلدئ. ارينة، اؤئزبةن ايتئپ قويؤ، ءبئردئ-ةكئلئ شارالاردئ جذزةگة اسئرؤ ءوز الدئنا، ال ءوزئثئز سةكئلدئ ارنايئ ينستيتؤت قذرئپ، ئرگةلئ عئلئم سالاسئنا اينالدئرؤ، سونداي-اق بار مةن جوقتئ، ءولئ مةن ءتئرئنئ تذگةندةؤ جولئندا ءئرئ ئستةرگة بارؤ ءتئپتئ بولةك. كةزئندة وزئثئزبةن ءبئر بةتپة-بةت اثگئمةلةسؤدئث ءساتئ تذسكةندة، ءسئز: «عئلئمدا ةث باستئ قاجةت نارسة - ءماتئن، بئزدة سول ءماتئن تذگةل ةمةس»، - دةگةن ةدئثئز. ودان بةرئ دة ءبئرشاما جئل جاثاردئ، وسئ ءماتئن ماسةلةسئ رةتكة كةلئپ، جوق تذگةندةلةيئن دةدئ مة؟

- كةز كةلگةن ذلتتئث مادةنيةتئن انئقتايتئن - ءماتئن. «ءماتئن» دةگةن ذعئمدئ كةث ماعئنادا دا، تازا عئلئمي ماعئنادا دا تذسئنؤگة بولادئ. مئسالئ، كةث ماعئنادا ذلتتئث ذلت ةكةنئن انئقتايتئن تاريحئ، مادةنيةتئ سول ءماتئن بولئپ ةسةپتةلسة، تازا عئلئمي ماعئنادا ءماتئن - ءاربئر تاريحي كةزةثدةر مةن تاريحي ءداؤئر مةن كةزةثنئث تئنئسئن تانئتؤشئ قذرال. الاش كةزةثئندةگئ ءاربئر مذرانئث سول كذيئندة بذگئنگة جةتؤئ، بذگئنگئ قارئپپةن جاريالانؤئ ذلكةن بايلئق، ذلكةن ولجا بولئپ ةسةپتةلؤئ ءتيئس.

 بذل تذرعئدان كةلگةندة، بئزدة بئرنةشة ماسةلة بار. بئرئنشئدةن، ةث العاش 1988- جئلئ شاكارئم، ماعجان، احمةت بايتذرسئنوأتار، اراعا جئل سالئپ جذسئپبةك ايماؤئتوأ سئندئ ارئستارئمئز اقتالا باستادئ. ال ول كةزدة بئزدة جوقتان قئسئلؤ، ذيالؤ دةگةن سةكئلدئ كةثةستئك كومپلةكس بار ةدئ. ةستةرئثئزدة بولسا، سول جئلدارئ شاكارئم، ماعجان ولةثدةرئندةگئ «اللا، ورئس» دةگةن سوزدةردئث وزگةرئسكة ذشئراپ كةتكةندئگئنة بايلانئستئ سئني ماقالالار شئعئپ جاتقان ةدئ. ال ءبئز قازئر سول ارئستارئمئز جازعان ةثبةك ماتئندةرئنئث وزگةرئسسئز ءوز كذيئندة شئعؤئنا مذددةلئمئز. الايدا ةث اؤئر جذمئس وسئعان بايلانئستئ. ارينة، تةوريالئق، مةتودولوگيالئق ماسةلةلةر وتة ماثئزدئ، وعان ةشكئمنئث داؤئ جوق. ال ةندئ ءماتئن دذرئس بولماي، قاتة وقئلسا، ول دا قوعامدئ ءبئراز جاثئلئسقا ذشئراتئپ، اداسؤعا اپارئپ سوعؤئ ابدةن مذمكئن. سوندئقتان دا ءبئز فيلولوگيا، جؤرناليستيكا، تاريح ت.ب ماماندئقتاردئ ءبئتئرئپ جاتقان تذلةكتةردئ وسئ ءماتئن تانؤ سالاسئنا بذرؤئمئز كةرةك.

 بذل ذلكةن پروبلةما بولئپ تذر. نةگة؟ ويتكةنئ، وزدةرئثئز بئلةسئزدةر، جازؤئمئز بئرنةشة كةزةثنةن ءوتتئ. قازئر كئتابي كةزةث دةپ اتاپ جذرگةن شاعاتاي تئلئندة جازئلعان مذرالار قايتا جاريالانباعان. ХІХ عاسئردئث سوثئ مةن ХХ عاسئردئث باسئندا شئققان مذرالار قازئرگئ قارئپكة ءتذسئپ، وقئرمانعا جةتپةگةن. جاريالانعاندارئنئث كوبئ بذرمالانئپ، بةتئ سئندئرئلعان. ءار زاماننئث ءوز رةسمي جانة اؤئزةكئ سويلةؤ ءتئلئ بار. ايتالئق، شوقان ءؤاليحانوأ ءوزئنئث قذرداستارئمةن، جالپئ جذرتپةن كادئمگئ قازاقشا سويلةسؤئ مذمكئن، ال ةندئ اكةسئنة حات جازعاندا «ءؤا حؤرماتلؤ، عيززاتلؤ» دةپ جازادئ. سول زامانداعئ جازبا ءتئلئنئث ذسقئنئ سونداي بولعان. ءبئز سول ءداؤئردئث تئنئسئن بةرؤ ءذشئن حات قانداي تئلدة جازئلدئ، سول كذيئندة قالدئرؤئمئز كةرةك.

 مئسالئ، «ذنئبةرستةت» دةي مة، ونئ مئنا زامانعا لايئقتاپ ؤنيأةرسيتةت دةپ تذزةمةي، سول كذيئندة بةرؤئمئز شارت. سةبةبئ ول - سول زاماننئث تئنئسئ، ةرةكشةلئگئ. ةگةر ءبئز الگئ ءماتئندئ تذزةتةر بولساق، وندا وقئرمان، «ة، ولار دا ءبئز سةكئلدئ ؤنيأةرسيتةت دةپ قولدانعان ةكةن عوي» دةپ قابئلداؤئ ابدةن مذمكئن. ءتذپ نذسقانئ وزگةرئسسئز قالدئرؤدئث ماثئزئ، مئنة، وسئندا، ياعني ونئ ةشقانداي دا ءبئر تئلدئك زاثدئلئقتارعا باعئندئرئپ، زاماناؤي تذرلةندئرؤ، بذرمالاؤعا ذشئراتپاؤ كةرةك. مئسالئ، قازئر ءبئز مئرزااحمةت دةپ ةكئ بئردةي ا ءارپئن قاتار جازاتئن بولئپ ءجذرمئز. ال احمةت بايتذرسئنوأ قالئپتاستئرعان قازاق ءتئلئنئث زاثدئلئعئ بويئنشا قاتار كةلگةن ةكئ داؤئستئ دئبئستئث بئرةؤئ ءتذسئپ قالؤئ كةرةك. سونداي-اق سارئ ارقا دةپ بئرگة جازامئز، بذل دا - ورةسكةلدئك. سةبةبئ ول نة سارئ ارقا بولئپ بولةك جازئلؤئ كةرةك، نة «ئ» ءارپئ ءتذسئپ قالئپ، سارارقا بولئپ جازئلؤعا ءتيئس. ال قازئر وزئمئزشة ءبئر زاثدئلئقتان تئس زاثدئلئق دةگةندئ ويلاپ تاؤئپ (ورئستاردئث «يسكليؤچةنيةسئ» نةگئزئندة) وزئمئزشة جاثا «زاث» جاساپ جاتقان جايئمئز بار. وسئنئث بارلئعئن قورئتا كةلگةندة، ءماتئن ءبئز ءذشئن ماثئزدئ، ول ادةبيةتتئث دة، تاريحتئث دا باسئم باعئتتارئنئث ءبئرئ بولؤعا ءتيئس.

- سوناؤ ارئستارئمئز ذستالئپ، جاؤاپقا تارتئلعان كةزدةگئ قذپيا قذجاتتار، تاعئ سول سةكئلدئ مذراعاتتارداعئ قذندئ دةرةكتةردئ اشئپ قاراؤعا، زةرتتةؤگة بذگئندة تولئق مذمكئندئك بار ما، رذقسات بةرئلگةن بة؟ مذنئ سذراپ وتئرعانئم، ارئستار ذرپاقتارئمةن اثگئمةلةسؤ بارئسئندا ول كئسئلةر ءوز اتا-بابالارئنئث قذجاتتارئن قاراعاندا قاداعالاؤشئ ادام قاستارئنان كةتپةي، «مئنانئ قاراؤعا بولمايدئ» دةپ، قاراؤئل قاراپ تذرعانئن ايتقان ةدئ. ال قازئر سول سةث قوزعالدئ ما؟

 - ايتا كةتؤ كةرةك، بذل جةردة دة بئرنةشة ماسةلة بار. ءيا، مذراعاتتار اشئق، زةرتتةيمئن دةگةن عالئمدار، ذرپاقتارئ بولسئن مذمكئندئك بار. ذلتتئق قاؤئپسئزدئك كوميتةتئنة ارنايئ حات جازساثئز، ءتئپتئ ءسئز دة كئرة الاسئز. ءبئراق ولاردئث وزئندئك شارتتارئ دا بار. مئسالئ، ول جةردة قازئرگئ زاماننئث مذمكئندئكتةرئن پايدالانئپ، قذجاتتاردئث، قاعازداردئث كوشئرمةسئن الئپ نةمةسة سؤرةتكة تذسئرؤگة مذمكئندئك بةرئلمةيدئ، تةك قانا قولمةن كوشئرئپ جازؤ كةرةك. ةكئنشئدةن، سول كةزدةگئ تةرگةؤ بارئسئنداعئ سذراق-جاؤاپ 100 پايئز شئندئق پا؟ مئسالئ، ءبئزدئث كةيبئر تاريحشئلارئمئز سونئ بوياماسئز شئندئق دةپ ةسةپتةيدئ. ال ونئث كوبئ، كةرئسئنشة، قولدان ذيئمداستئرئلعان، ارانداتؤشئلئق ارةكةتتةن تؤعان قذجاتتار بولؤئ ابدةن مذمكئن، سولاي دا. كةيدة بئرةؤدئ قورعاؤ ماقساتئندا سولاي ذيئمداستئرئلعان. جالپئ، تةرگةؤ بارئسئنداعئ بارلئق سذراق-جاؤاپتئث ارتئندا وسئنداي وتة كذردةلئ ماسةلةسئ بار.

- راسئندا، شئنئ قايسئ، قولدان ذيئمداستئرئلعانئ قايسئ، قالاي اجئراتؤعا بولادئ؟

- زةرتتةؤشئ ادام، ةگةر، ارينة، ول ناعئز زةرتتةؤشئ بولسا، بئرئنشئدةن، وندا ايتئلعان نارسة مةن باسقا دا بئرنةشة جازبالاردئ، دةرةكتةر مةن دايةكتةردئ سالئستئرئپ بارئپ ورتادان ءبئر قورئتئندئ شئعارادئ. ةكئنشئدةن، زةرتتةؤشئ ءوز تاراپئنان عئلئمي دارةجةسئ جةتكةنشة تذسئنئكتةمة بةرة الادئ، ءبئراق ول تذسئنئكتةمةنئ ةث سوثعئ اقيقات دةپ ةشكئم دة ايتا المايدئ. عئلئمدا نذكتة قويؤ دةگةن نارسة جوق. مئسالئ، ءبئز وسئ ؤاقئتقا دةيئن ا.بايتذرسئنوأتئث تؤعان جئلئ 1873- جئل دةپ كةلدئك، ال قازئر سوثعئ دةرةكتةر 1872- جئل دةپ شئعئپ جاتئر. وعان نةگئز بولعان -  تاشكةنتتةگئ 1922- جئلئ ول كئسئنئث 50 جئلدئعئ تويلانعانئ جايلئ قذجاتتئث تابئلؤئ. قازاقتا بذدان دا باسقا تؤعان جئل، تؤعان كذندةرگة بايلانئستئ شارتتئلئقتار وتة كوپ. ول نةدةن؟ مئسالئ، پراأوسلاأ دئنئندة ادام تؤئلا سالئسئمةن ونئ شوقئندئرادئ دا، سول كةزدة سونداعئ ارنايئ كئتاپشا، داپتةرلةرگة شوقئندئرئلعان بالانئث اتئ-ءجونئ، تؤعان كذنئ جايلئ دةرةكتةر بئردةن جازئلادئ، ال قازاق دالاسئندا قازئرگئدةي پةرزةنتحانا سةكئلدئ ذيلةر بولماعانئ بةلگئلئ. تؤعان كذندئ قازاق جئل قايئرؤداعئ ون ةكئ جئل اتئمةن بايلانئستئرئپ، سونئث شارتتئلئعئنا باعئندئرعان. ابايدئث تؤعان كذنئن ناقتئلاي الماي جاتقانئمئز تاعئ بار. نةگئزئ، مذنئث ءبارئ - شارتتئلئق قانا.

- الاش ارئستارئنا قاتئستئ شذكئر دةؤ كةرةك، قازئر ناقتئ ءئس-ارةكةتتةر جذزةگة اسئپ جاتقان جايئ بار. سونئث ءبئرئ - وتكةن جئلئ ءوزئثئزدئث باسشئلئعئثئزبةن رةسةيدةن سماعذل ءسادؤاقاسوأ سذيةگئنئث كذلئ اكةلئنؤئ. وسئ تذستا زيالئلارئمئز بةن باسپاءسوز ذلتتئق پانتةون قذرؤ دةگةن ماسةلةنئ قوزعادئ. وسئ جاعئ قالاي شةشئمئن تاپتئ؟

- سةناتور سابئر قاسئموأ دةگةن اعامئز قازئرگئ ماسكةؤ مةرئ سةرگةي سوبيانين بار، سولار ارقئلئ سوت شةشئمئن شئعارئپ، سذيةك كذلئن الئپ كةلؤگة مذمكئندئك تؤدئ. سماعذل ءسادؤاقاسوأتئث ارتئندا قالعان ذرپاعئ جوق قوي. سوندئقتان ول ماقسات-مذرات ةلدةگئ جاناشئر قاؤئم، قالئث قازاققا ءتذستئ. وكئنئشتئ ءبئر جاعداي - سماعذلدئ بئلةتئندةر بذگئندة از، ياعني زةرتتةؤشئلةر، عالئمدار دةگةندةي ات توبةلئندةي عانا توپ، جالپئ حالئق ول كئسئنئ بئلة بةرمةيدئ. ءبئراق ءبئز مذمكئندئگئنشة تذلعانئ تانئتايئق دةپ كونفةرةنسيالار ذيئمداستئرئپ، وعان حالئق قالاؤلئلارئن شاقئردئق، وسئنداي ءبئرشاما شارالار ةؤرازيا ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئندة ءوتتئ.

 مذنداي وقيعا، ياعني سذيةكتئ قازئپ الئپ، قايتا جةرلةؤ دةگةن ءبئزدئث تاريحئمئزدا بذرئن-سوثدئ بولماعان. سوندئقتان ونئث جاؤاپكةرشئلئگئ وتة ذلكةن ةدئ. سوندئقتان سول ساپارداعئ ءار كذنئمة، ءار ساتئمة تةبئرةنئپ، ءالئ دة ويلانئپ، «اتتةگةن-اي جاساعان جوقپئز با؟» دةپ قارايمئن. «تاريحتا بولعان جانة دة ءوز دةثگةيئندة ةثبةك ةتكةن ادامنئث الدئنداعئ پارئزدئ دذرئس ورئندادئق پا، جوق پا؟» دةگةن سذراق مازالايدئ.

 ال وقيعا قالاي ءوربئدئ؟ ءبئرئنشئدةن، بئزگة بةرئلگةن رذقساتتئث ؤاقئتئ تئم از بولدئ، ياعني سوندا كورسةتئلگةن مةرزئمدة الئپ كةتپةسةك شةشئم ءوز كذشئن جوياتئن بولدئ. ودان كةيئن ونداي مذمكئندئك بةرئلة مة، جوق پا؟ ةكئنشئدةن، قالئث قازاق «سماعذل سةكئلدئ تالاي اسئلدئث سذيةگئ شةتتة جاتئر، ونئث ءبارئن ةلگة اكةلؤ مذمكئن ةمةس» دةپ ورة تذرةگةلة باستادئ. ارينة، ولاي ةتؤ مذمكئن ةمةس جانة ونداي وي دا جوق. ءبئراق سماعذلدئث جاعدايئ باسقالاردان بولةكشة ةدئ.

 سماعذل اتامئزدئث سذيةگئ 1992- جئلعا دةيئن جذمئس ئستةمةسة دة، بذگئندة ءوز قئزمةتئن اتقارئپ جاتقان دون شئركةؤئ قابئرعاسئندا تذرعان. ياعني وندا شئركةؤدئث بارلئق راسئمدةرئ ءجذرئپ جاتئر. ال، ةندةشة، باعامدايئق، كةشةگئ قازاقتئث قايراتكةر تذلعاسئ، اكةسئ مولدا بولعان ازاماتتئث سذيةگئ نةگة كذندة حريستياندار شوقئناتئن شئركةؤدة تذرؤئ كةرةك؟ ادامگةرشئلئك قاعيدا تذرعئسئنان قاراعاندا، قازاق قايراتكةرئنئث سذيةگئن ول جةردةن الئپ كةتؤ مئندةت ةكةندئگئ سةزئلئپ تذردئ.

 العاش شئركةؤدةن الئپ كةتكةندة قايدا جةرلةيمئز، مذمكئن، سول ماسكةؤدةگئ مذسئلمان زيراتئنا جةرلةؤ كةرةك شئعار دةگةن وي تؤعان. ارتئنشا اقئرئ قوزعادئق ةكةن، وندا نةگة بئردةن ةلگة، ةلوردامئزعا اكةلمةيمئز؟ نةگة سماعذلدئث ةثبةگئ مةن مذراسئ تاؤةلسئزدئككة قئزمةت ةتپةيدئ؟ وسئنداي ءتذرلئ ويلاردئ ةلةپ-ةكشةي كةلة، ماسكةؤگة ارنايئ دةلةگاسيا بارئپ، ةكئ كذن سوندا كونفةرةنسيا ذيئمداستئرئپ، ءذشئنشئ كذن دةگةندة سماعذلدئث سذيةك كذلئن  استاناعا الئپ كةلدئك.

  الايدا بارلئق ماسةلة وسئ ساتتة تؤدئ، ونئ قايدا جةرلةيمئز؟ شةشئمسئزدئك دةگةن نارسة وتة قيئن ةكةن. ذزاق ؤاقئتقا سوزئلئپ كةتتئ. ءبئزدئث بيلئك تئزگئنئن ذستاعاندار اراسئندا ءبئراؤئزدئلئق، ءبئر شةشئمگة باعئنؤ دةگةننئث جوقتئعئ كوپ نارسةگة كةرئ اسةرئن تيگئزدئ. ةلدة حالئق، سماعذل اتامئزدئث جةرلةستةرئ - 40 مئثعا جؤئق سولتذستئك قازاقستاندئقتار شؤلاپ جاتتئ. سونئث ءبارئن اقئلداسا كةلة، سةناتتئث - 15، ءماجئلئستئث 28 دةپؤتاتئ بئرئگئپ، ةلباسئنا ارنايئ حات جازئلدئ. جئل باسئندا قولعا الئنعان الگئ ءئس-شارا وسئلايشا مامئرعا دا جةتتئ. سولايشا اقئرئ وتكةن جئلئ مامئردئث 20 سئ كذنئ استانا قالاسئنداعئ مذسئلماندار زيراتئندا جةر قوينئنا تاپسئرئلدئ.

  ال ةندئ ذلتتئق پانتةون دةگةنگة كةلسةك، «كذنئ ةرتةث ةگةر كةنةسارئ حاننئث باس سذيةگئ نةمةسة سول سةكئلدئ سذيةكتةر تابئلئپ جاتسا نة بولادئ؟» دةگةن سذراققا ءبئز ءالئ دة دايئن ةمةس ةكةنبئز. استانادان جيئرما شاقئرئم جةردة قابانباي باتئر كةسةنةسئ بار. سول جةردة پانتةون سالؤعا قازئر رذقسات بةرئلدئ. 500 گةكتار جةر ءبولئنئپ، مةملةكةت ارنايئ قارجئ بولگةلئ جاتئر. امال قانشا، تاريحي تذلعالارعا ول جةردةن ورئن تابئلماي وتئر، سةبةبئ كونسةپسيا بويئنشا وندا وسئ زامان قايراتكةرلةرئ جاتؤئ كةرةك ةكةن. سماعذل اتامئزدئث دا ول جةرگة سئيمايتئنئ تذسئنئكتئ.

  وسئ رةتتة «ةل-جذرت، اسئرةسة تئزگئن ذستاعان ازاماتتار الئپ كةلگةن سذيةكتئث سماعذل سادؤاقاسوأتئكئ ةكةندئگئنة سةنبةدئ مة دةگةن ساؤال تؤدئ كوكةيدة. ءبئراق سةنبةؤگة ةش نةگئز جوق ةدئ. سةبةبئ كرةماسيا جاسالعانئ، ءبئر ؤئس قانا كذلئ قذمئراعا سالئنئپ، ارنايئ ورئنعا قويعاندئعئ جونئندة قذجاتتار بار. سول سةبةپتئ مةملةكةتتئك دارةجةدةگئ ءراسئم جاسالؤئ كةرةك ةدئ، ول ءتئپتئ تاؤةلسئزدئككة قئزمةت ةتةتئن ذلكةن ءبئر شارا بولار ةدئ، ءبئراق ءبئز ونئ ءوز دارةجةسئندة جاساي المادئق.

 - الاش ارئستارئنئث كةزئندة جالپئ ذلتتئق ماسةلة تذرعئسئنداعئ كوتةرگةن يدةيالارئ قازئرگئ تاؤةلسئز ةلدة قانشالئقتئ قولدانئس تابؤدا؟ جالپئ، الاش يدةياسئمةن استاسقان ذلتتئق يدةولوگيا قالئپتاستئرؤ مذمكئن بة؟

 - بئرئنشئدةن، الاش زيالئلارئنئث ارمانئ قازاقتئث ازات ةل بولؤئ ةدئ، ول ورئندالدئ. وعان دا اراعا ذزاق ؤاقئت، 80-90 جئل سالئپ جةتتئك. ةكئنشئ نارسة - تاؤةلسئزدئك دةگةن ءبئر دةثگةي، ونئث مازمذنئ دةگةن بار. ياعني ول قانداي تاؤةلسئزدئك؟ ذلتقا اپةرئلگةن تاؤةلسئزدئك پة، بذل جاعئ قازئر كذردةلئ كذيئندة تذر. قازئرگئ ءبئزدئث مةملةكةتتئك ءتئلدئث جاعدايئ، مةملةكةتتئك تئلدةگئ وقؤلئقتار، ول سوناؤ 20 - عاسئر باسئندا دا كوتةرئلگةن. ارئستارئمئز ءبئلئم ساپاسئ دةگةن ماسةلةگة وتة ذلكةن كوثئل بولگةن. سونداي-اق ولار بيلئك باسئنداعئ ازاماتتاردئث ةلگة قئزمةت ةتؤئن قاتتئ قاداعالادئ. قازئر جةمقورلئق دةگةن ماسةلة قايدان تؤئپ وتئر؟ ول - وسئ كذنگئ ادامداردئث نيةتئنةن، «ة، ذرلاي بةرؤگة بولادئ ةكةن» دةگةن ويئنان شئققان ماسةلة. سوندئقتان تاؤةلسئز قازاقستان قوعامئن ساپالاندئرؤ دةگةن بذگئنگئ كذننئث مئندةتئ جانة الاشتئث اماناتئ بولئپ قالا بةرمةك. الاش دةگةن كةزدة ولاردئث ذلت ءذشئن ساياساتقا ادالدئعئ، ساياساتتئ ساپالاندئرؤئ، ءبئلئم مةن عئلئم، مادةنيةتتئ ذلتقا قئزمةت ةتكئزة بئلگةندئگئ بئزگة تاستاپ كةتكةن اماناتئ ةكةنئن سةزئنؤ شارت.

- الاش ينستيتؤتئنئث جذمئسئنا توقتالساثئز؟

- نةگئزئنةن، «الاش» مادةني جانة رؤحاني دامؤ ينستيتؤتئ ءذش بولئمنةن تذرادئ: تاريح پةن مادةنيةت ءبولئمئ، ةكئنشئ - ءماتئن تانؤ، ءذشئنشئ - ناسيحاتتاؤ ءبولئمئ. نةگئزگئ ماماندارئمئز - استانا قالاسئنداعئ ةؤرازيا ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئنئث عالئمدارئ. سئرتتان تاياؤدا «ازاتتئق» راديوسئنئث قئزمةتكةرئ، ءاليحان بوكةيحان ذلئنئث جةتئ تومدئعئن شئعارعان سذلتانحان اققذل ذلئ دةگةن ازاماتتئ الدئق. ءبئز وسئعان دةيئن نة ئستةدئك؟ 2006- جئلدئث سوثئندا قذرئلدئق، سودان بةرگئ التئ جئلدا ءبئرسئپئرا ءماتئن دايارلادئق.

 سماعذل ءسادؤاقاسوأتئث ةكئ تومدئعئ، قوشكة كةمةثگةروأتئث ءذش تومدئعئ، قايريتدين بولعانبايةأتئث ءبئر تومدئعئ، ءسادؤاقاس عئلماني دةگةن كئسئنئث كئتابئن قذراستئرؤ سةكئلدئ ءبئرشاما ةثبةك جاسالدئ. سوسئن سئبئردة، ومبئدا، سولتذستئك قازاقستاندا ةل اراسئنان تابئلعان قولجازبا كئتاپتاردئ شئعارعالئ جاتئرمئز. ال ةندئ ةكئنشئ باعئت - ءبئز زاماننئث يگئلئگئن پايدالانئپ، شةتةلدةردة 200 گة تارتا عئلئمي ماقالا  شئعاردئق. مونوگرافيالار تاعئ بار.

 ءبئزدئث جذمئسئمئزدئ، شئنئ كةرةك، جةكة دةمةؤشئلةر قارجئلاندئردئ. گرانتتار ذتئپ الئپ، ءبئز قازئر فرانسؤز، اعئلشئن، نةمئستةرگة ارنالعان قازاق ءتئلئ ادئستةمةلئك ةثبةكتةرئن شئعاردئق. ولارعا ءبئز الاش زيالئلارئنئث ويلارئ مةن ءومئرباياندارئن سول تئلدة دايئنداپ بةرئپ جاتئرمئز. تاريحي، الاش جاديدشئلدئگئنة، ةؤرازياعا بايلانئستئ بئرنةشة سوزدئك دايارلادئق، بذلاردئث بارلئعئندا الاش ذعئمئ نةگئزگئ ورئن الادئ. ال ةندئ ةل اراسئنداعئ قولجازبا كئتاپتار دةگةنگة كةلسةك، بذل ءوزئ قئزئق نارسة. بئزدة دامئماي قالعانئمةن، قئتايدا، تذركيادا قولجازبالاردئ زةرتتةيتئن ارنايئ ورتالئقتار بار.

 مئسالئ، تاسكةري دةيتئن، ءبئزدئث قذلاعئمئزعا كوپ سئثبةگةن دذنية بار. شوقان ءؤاليحانوأتا كةزدةسةدئ، ايتالئق، ءسئز ءبئر كئتاپتئ قاراپ وتئرسئز، قولجازباداعئ ءبئر نارسةگة ويئثئزدئ ءبئلدئرئپ، جانئنا جازاسئز. سول جانئنداعئ جازعانئثئزدئث ءوزئ زةرتتةلةدئ، ول ادام سول تذستا نةگة ونئ جازدئ، نةنئ زةرتتةپ ءجذردئ دةپ. تاسكةري دةگةن - ءبئر قولجازبانئ ةكئنشئ قايتا كوشئرؤ، ودان كةيئن ةكئنشئ ءبئر قوسئمشا زةرتتةؤ. «ونئث اتقارعان رولئ قانداي بولدئ؟» دةگةنگة كةلسةك، ول كةزدة بذگئنگئدةي جاپپاي شئعاتئن كئتاپ جوق، باسپادان كوپ بولسا ءبئر كئتاپ 1000 دانامةن شئعادئ. ةكئنشئدةن، ماعجانننئث، جذسئپبةكتئث ت.ب. كئتاپتارئ جةكة-جةكة شئعئپ، جذرتشئلئققا جةتئپ جاتقان جوق. رؤحاني شولئركةؤ دةگةن بار عوي، سول زامان ادامدارئنئث سول ءشولدئ باسؤ ءذشئن ويلاپ تاپقان امالدارئ. ماعجاننئث ت.س.س اقئنداردئث ولةثدةرئن قولمةن كوشئرئپ جازئپ، سونئ ءبئر كئتاپشا قئلئپ تاراتادئ.

 ءبئزدئث قولئمئزدا قازئر ومبئ، ورئنبور سةكئلدئ قالالاردان جةكةلةگةن ازاماتتاردئث قولئنان تابئلعان ةكئ-ءذش وسئنداي تاسكةري بار. بذعان بايلانئستئ ارنايئ زةرتتةؤ جذرگئزؤگة بولادئ، سةبةبئ سول زاماننئث رؤحاني سذرانئسئن قاناعاتتاندئردئ عوي. كئتاپتئث نةگئزگئ مئندةتئ - ادامدارعا رؤحاني ءلاززات بةرؤ. سونداي-اق ءسادؤاقاس عئلماني دةگةن تذلعانئ زةرتتةپ جاتئرمئز. قازئرگئ ذرپاقتئث بذل كئسئنئ اسا كوپ بئلمةيتئنئ وكئنئشتئ، ايتپةسة ول 1952-1972- جئلدار ارالئعئندا قازاقستان قازياتئن باسقارعان. قازيات دةگةن - بذگئنگئ تئلمةن ايتقاندا، ءدئني باسقارما دةسةك، ول كئسئ سول تذستاعئ ةلئمئزدئث باس ءمذفتيئ بولدئ. ءمذفتيات تاشكةنت قالاسئندا بولدئ.

 سول تذستاعئ زيالئلار مةن دئندارلارعا تونگةن ناؤبةتتة بذل كئسئ دة اتئلئپ كةتؤئ كةرةك ةدئ، ءبئراق كورةر جارئعئ بار ةكةن، ءتئرئ قالدئ. الايدا 1929- جئلدان باستاپ قؤدالانئپ، سودان 1946- جئلعا دةيئن ءسئبئر ورماندارئندا قاشئپ جذرگةن. سوسئن ةلگة كةلگةندة، بئرتئندةپ ةلدة دئنگة رذقسات بةرئلة باستاعان بولاتئن. كةزئندة ءدئندار ادامداردئث ءبارئن اتئپ تاستاعان، ةندئ كةلئپ ءدئنباسئ بولؤعا لايئق ادام تاپپاي، دال بولئپ تذرعان كةز ةدئ. سوندئقتان ءسادؤاقاس عئلمانيدئ بئردةن ءدئنباسئ ةتئپ تاعايئنداعان.

 ال ول كئسئنئث ءبئز جاريالاعان كئتابئ - سول قؤدالانئپ جذرگةن كةزدة جازعان ةثبةكتةرئ. بئزدة ءوزئ قئزئق جاعداي، 1930 - جئلدارئ جازئلعان الاش زيالئلارئنئث ةشقانداي دذنيةسئن تاپپايسئز، ءتئپتئ ساكةندةردئث دة. احاثدار 1929- جئلدان كةيئن ةش نارسة جازباعان. سةبةبئ قؤدالاؤعا ءتذسئپ، شئعارماشئلئققا دةن قوياتئنداي جاعدايلارئ بولماعان. ودان قالسا، سول كةزدة جازعاندارئن ذستاعان كةزدة ورتةپ جئبةردئ. ال مئنا ءسادؤاقاس اتامئز سونئث ءبارئن جيناقتاپ جذرگةن. بئلايشا ايتقاندا، ءسادؤاقاس عئلماني شئعارماشئلئعئن الاش كةزةثئنئث جالعاسئ دةؤگة دة بولادئ.

  الاشقا ايتار داتئم...

سماعذل ءسادؤاقاسوأتئث ءبئزدئث داؤئرئمئزدةگئ جاعدايئ قوعامدئ، جالپئ زيالئلاردئ ويلاندئراتئن جاعداي بولدئ. وكئنئشتئسئ سول، ذلت ءذشئن كذرةسكةن تاريحتاعئ بةلگئلئ تذلعالاردئ قادئرلةؤدة يماندئلئق جولمةن ءئس-شارالار جاسؤعا ءبئز دايئن ةمةس ةكةنبئز. ءبئراق ؤاقئت دةگةن ءوز ورنئندا تذرا بةرمةيدئ. تاريحتئ ءبئز عانا جاسامايمئز، بئزدةن كةيئن دة تاريحتئ پاراقتايتئن تذلعالار كةلةدئ. سوندئقتان بذل ماسةلة ءالئ دة كذن تارتئبئندة قالا بةرةدئ. سماعذلدئ ءبئز ءالئ دة ناسيحاتتاؤئمئز كةرةك، باسئن قارايتؤ كةرةك. ءالئ دة، مذمكئن، لايئقتئ ورنئن الئپ قالار دةگةن ءذمئت باسئم. سةبةبئ ايگئلئ تاراس شةأچةنكو بئرنةشة مارتة جةرلةنگةن. قازئر ول ءوز جةرئندة جاتئر. قازاقتا «قارا مولا» دةگةن بار. ءبئر كئسئنئث سذيةگئن قايتا جةرلةؤدئ سولاي دةپ اتايدئ. مئنة، وسئ سماعذل سةكئلدئ تذلعالار ءوز ورنئنئث ايقئندالؤئن ءالئ دة تالاپ ةتةدئ.

  اأتور: ءماريام ءابساتتار

 دةرةككوز: «الاش ايناسئ» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى