م.ماعاؤيننئث «شئثعئس حان» شئعارماسئنان ذزئندئلةر. كوشپةندئلةر بولمئسئ

 VII تاراؤ.  كوشپةندئلةر بولمئسئ

م.ماعاؤيننئث  «شئثعئس حان» شئعارماسئنان ذزئندئلةر. كوشپةندئلةر بولمئسئ

تاتار جذرتئنا كةلگةن كةزدة مةن مذلدة باسقا ءبئر الةمگة ةنگةندةي بولدئم، دةيدئ رؤبرؤك. شئثعئس حان زامانئ، ول زامانداعئ ادام، تذرمئس-احؤال - بذگئنگئ ءبئز ءذشئن دة وزگةشة ءبئر دذنية، ءبئراق مذلدة بوتةن ةمةس، تانئس-بةيتانئس، قايتكةندة دة ةتجاقئن اؤلةت، كةشة عانا باستان وتكةن، ءالئ دة تئم الئسقا كةتپةگةن، ذقساس، ذيلةس تئرشئلئك كةبئ.

وتكةندئ تانؤ قاشاندا وتة كذردةلئ قذبئلئس. الايدا، شئثعئس حان داؤئرئن تانؤ ةؤروپا عئلئمئندا تئم تذرپايئ   ءارئ  وثاي  قالئپقا تذسكةن. ادةتتة، سوناؤ  فرانسؤز ك. دوسسوننان باستاپ، بذگئنگئ ورئس ل.أيكتوروأاعا دةيئنگئ ارالئقتاعئ، ءتئپتئ، ءبئلئمدار، بايئپتئ وقئمئستئلاردئث ءوزئ ارئداعئ موعذل مةن بذگئنگئ موثعولدئث اراسئنا تةپة-تةثدئك بةلگئسئن قويادئ. باعزئداعئ، ءتذپ اتاؤئن بذزئپ، «موثعول» دةپ تذزةتئپ العان موعول (موعذل) قاؤئمئ مةن قازئرگئ حالحا هام ئشكئ-موثعول جذرتئن ءبئر حالئق دةپ ةسةپتةيدئ، ءدال ءوزئ بولماعانئمةن، سوثعئسئ اؤةلگئنئث تئكةلةي جانة ناقتئ جالعاسئ سانالادئ. ءسويتئپ، كةيئنگئ موثعول جاماعاتئنا ءتان ادةت-عذرئپ، تذرمئس-سالت، مئنةز-قذلئق ةرةكشةلئكتةرئ اؤةلگئ موعذل، ياعني شئثعئس حان زامانئنا ءتان سئپات رةتئندة كورسةتئلةدئ جانة كةرئسئنشة، ارعئ موعذلعا قاتئستئ كذثگئرت، بةيمالئم جاعداياتتار بذگئنگئ موثعول تذرعئسئنان شةشئم تابادئ. بذل رةتتة، ةؤروپانئث بذرئنعئ-سوثعئ عذلاما عالئمدارئ باعزئداعئ باتئس جانة شئعئس دةرةكتةرئن باجايلاپ وقئماعان، وقئسا دا بايئبئنا تةرةث بويلاماعانئن كورةمئز.

ةگةر شئثعئس حان جذرتئنئث ءوزئ بولماسا دا كوزئ، گةنةتيكالئق ءهام رؤحاني مذراگةرئ كئم دةسةك، XIII عاسئردا ذلئ دالانئ دذبئرلةتكةن، الةمدئك يمپةريانئث باستاپقئ ذيتقئسئ بولعان قيات پةن قوثئرات، جالايئر مةن نايمان، كةرةي مةن مةركئت، شانئشقئلئ مةن قورالاس، تاز بةن التئن، كةتة مةن تةلةؤ، كذرلةؤئت پةن تولةثگئت، توقا مةن وثعئت، بايئس پةن بايجئگئت، ماثعئت پةن قاتاعان، ويماؤئت پةن كةنةگةس، تاما مةن قذسشئ جانة ازدئ-كوپتئ مولشةردة سول قاتارداعئ تاعئ باسقا دا رؤلار نةگئزگئ بولئگئن قذرايتئن بذگئنگئ قازاق حالقئ دةر ةدئك. شئعؤ تةگئ عانا ةمةس، تذرمئس-تئرشئلئگئ، سالت-ءداستذرئ، بار بولمئسئ تذرعئسئنان العاندا. الايدا ءبئز باعزئداعئ شئثعئس حان جذرتئنئث ءبئتئس-تابيعاتئن تذگةندةؤ ءذشئن كةيئنگئ قازاقتئ اراعا تارتپايمئز. بذل - باسقا ءبئر ورايداعئ باسقا ءبئر ةثبةكتئث تذرعئسئ. ايتسة دة، ذقساستئق، تؤئستئق، جالعاستئق كوزگة شالئنباي تذرمايدئ. ياعني، ءدال وسئ رةتتة بذگئن ارقئلئ وتكةن احؤال ةمةس، وتكةن ارقئلئ بذگئنگئ كةپ تانئلماق. ايتتئق، بذل دا ءبئزدئث نةگئزگئ ماقسات ةمةس. ءبئز نةبارئ قادئم زامانداردا تاثباعا تذسكةن ناقتئ مذرالار نةگئزئندة شئثعئس حاننئث بايئرعئ حالقئ تؤراسئنداعئ ءارقيلئ-دةرةك-ماعلذمات اتاؤلئنئ بةلگئلئ ءبئر جذيةگة تذسئرمةكپئز. ةؤروپالئق جازبالارمةن قوسا، مذسئلمان جانة قئتاي دةرةكتةرئن دة كةثئنةن پايدالانا وتئرئپ. البةتتة، ذلئ دالانئ جايلاعان وركةؤدة، جاؤئنگةر، ازات جذرتتئث تولئق سئپاتئ جاسالمايدئ. ساقتالعان، قولدا بار جازبا ةسكةرتكئشتةردئث اؤقئم-اؤانئ شةكتةؤلئ. ايتكةنمةن، تذگةلدةي دةرلئك جات، ءتئپتئ، جاؤلاس جذرت تارابئنان ايتئلعان جانة ذزئك-ذزئك، كوپ جاعدايدا ءذستئرت بايئپتالعان ازدئ-كوپتئ اقپار-ماعلذماتتئث ءوزئ، جيناقتاي، جذيةلةي كةلگةندة، ءبئزدئث الدئمئزدان بذگئنگة دةيئن بةلگئسئز دةرلئك، جاثا ءبئر تاؤاريحتئث ةسئگئن اشادئ ةكةن. شئثعئس حان زامانئنداعئ ءتذز تذرعئندارئنئث مةيلئنشة تولئق بولماسا دا، ءبئرشاما شئنايئ بولمئسئ.

                                  كئسئ

الةمدئ جاؤلاعان شئثعئس حاننئث تؤئپ-وسكةن حالقئ - كةيئندة قالئپتاسقان ناسئلدئك ءبولئنئس اتاؤئ بويئنشا «موثعول تةكتئ» دةپ اتالادئ. موثعول ةمةس، موثعول تةكتئ، موثعولويد. ةجةلگئ عذن مةن سانبي، بايئرعئ تذرئك قاؤئمئ، قازئرگئ موثعول مةن بؤريات، قازاق پةن قئرعئز جانة تاعئ قانشاما قارايلاس جذرت، ةث اقئرئ قالئث قئتاي، كورةي مةن جاپون، كةرةك دةسةثئز، بذكئل وثتذستئك-شئعئس ازيا، يندونةزيا حالئقتارئنا دةيئن تذگةل موثعول تةكتئ سانالادئ. ياعني، وسئ اتالمئش جذرتتاردئث قادئمنان ارعئ، ادامزات كةث دذنيةگة اياق باسقان باعزئ داؤئردةگئ ءتذپ تامئرئ، شئعؤ تةگئ ورتاق دةگةن ءسوز. ونئث ئشئندة ءبولئپ ايتساق، تذرئك، موثعول حالئقتارئنئث تؤئستئق تامئرئ ءتئپتئ بةرئدة.

سونئمةن، شئثعئس حاننئث جذرتئ - موثعول تةكتئ دةدئك. ارئداعئ اتتيلادان كةيئن باتئس ةؤروپاعا اتئنئث ءئزئ تذسپةگةن. بةس ءجذز جئلدان سوث وثتذستئك-شئعئس ةؤروپانئ جايلاعان قئپشاقتار دا ةؤرازيا شةگئنةن شئعا قويماعان. سوندئقتان دا شئثعئس حان زامانئندا قايتا كوتةرئلگةن كوشپةندئ جذرتتئث ءتذر-تذلعاسئ، بولمئس-ءبئتئمئ، ادةت-عذرپئ - بار تذرپاتئ جات، وزگةشة كورئنگةن. جانة ةؤروپالئق ناسئلدةن ايئرئم بةلگئلةرئ انداعايلاپ تذرعان سوث، ولاردئث سئر-سئپاتئ دا بةدةرلئ تاثبالانئپتئ.

بذلاردئث مئنةز-قذلقئ دا، ادةت-عذرپئ دا الةمدةگئ بارلئق جذرتتان مذلدة وزگةشة، دةپ جازعان ريكولدو دة مونتة-كروچة.

ءارقيلئ تاتار تايپالارئنئث تئلدةرئ - ءبئر، ءتذر-تذلعالارئندا شامالئ عانا ايئرئم بار، ماسةلةن، بوگةم، پولون، ورئس (ياعني سلاأيان تةكتئلةر، - م.م.)، نةمةسة ريمدئك، لومبارد، فريؤل (رومان تةكتئلةر، - م.م.)، نةمةسة اؤستريالئق، تيؤرينگ، شأاب (نةمئس-گةرمان تةكتئلةر، - م.م.) سياقتئ، بذل جذرتتاعئ ادامدار دا ءبئر-بئرئنة وتة ذقساس، دةيدئ بةنةديكت پولون. بذل تايپالاردئث تئلدةرئ بئردةي، تذرلةرئ وتة ذقساس دةپ ناقتئلايدئ تاعئ ءبئر تذستا.

تذرعان جةرئنئث جاعدايئ، اؤا رايئنا بايلانئستئ، تذرئك تايپالارئنئث سئرتقئ كةيپئندة، سويلةؤ تئلئندة، ازعانا بولسا دا ايئرئم بةلگئلةر ذشئراسقانئمةن، بذلاردئث تئلدةرئ جاقئن، تذرلةرئ ذقساس، دةپ كؤالاندئرعان راشيد-اد-دين.

ةسةبئ، تاتارلار، ياعني دالا حالقئ تؤراسئنداعئ باتئس پةن شئعئس دةرةكتةرئ جةكةلةگةن ءبئر رؤ، تايپا ةمةس، بذكئل شئثعئس حان جذرتئنا ورتاق ماعلذمات سانالؤعا ءتيئس.

كةسكئن-كةلبةت. ولاردئث سئرتقئ ءتذر-تذلعاسئ باسقا ادامداردان (ياعني ةؤروپالئقتاردان، - م.م.) وزگةشة، دةپ جازادئ كارپيني. اتاپ ايتقاندا: كوزدةرئنئث اراسئ  الشاق، بةتتةرئ جالپاق، بةت سذيةكتةرئ شئعئثقئ؛ مذرئندارئ ذلكةن ةمةس، ءتامپئش؛ كوزدةرئ كئشكةنتاي، كئرپئكتةرئ قاباعئمةن استاس. جالپئلاي العاندا، بةلدةرئ جئثئشكة، ءبئرلئ-جارئمئ بولماسا، ءبارئنئث دةرلئك بويلارئ بيئك ةمةس. ءبارئنئث دةرلئك ساقالدارئ شاعئن، كةيبئرئنئث ذستئثگئ ةرنئندة سيرةك مذرت بار، ولارئن ةشقاشان باستئرمايدئ. توبةلةرئ بئزدةگئ كليريكتةر سياقتئ، اشئق قئرقئلعان، جالپئ، بذلاردئث ءبارئ دة باستارئن ءبئر قذلاقتان ةكئنشئ قذلاققا دةيئن، ءذش ةلئدةي ةتئپ قئرئپ تاستايدئ؛ ماثداي مةن سامايئن دا ةكئ ةلئ ةتئپ تئقئرلاپ قويادئ. قئرؤسئز قالعان ماثداي شاشئن (باسقا ءبئر ةسكئلئكتئ دةرةكتةردة ناقتئ اتالادئ - «كةكئل»، - م.م.) قاباعئنا دةيئن ءتذسئرئپ قويادئ، ةكئ شةكةلئگئن ءوسئرئپ، جارتئلاي قئسقارتادئ (بذل - تذلئم، - م.م.)، قالعان شاشئن ايةلدةر سياقتئ ةركئن جئبةرةدئ جانة ءورئپ، ةكئ جاقتان، ةكئ قذلاقتئث تذسئنا بةكئتئپ قويادئ (ءورئم شاش، ءورئمدئ تذلئم، - م.م.)، دةپتئ كارپيني.

اسسةلين ةلشئلئگئ قذرامئندا بولعان سيمون دة سةنت-كأةنتيننئث تانئمئ:

تاتارلاردئث ءتذر-تذلعاسئ سذمپايئ جانة كوبئنة-كوپ بئتئمدةرئ شارعئ. كوزدةرئ ادئرايعان ذلكةن، قاباقتارئ تذسئثكئ، جارئم جانارئن جاؤئپ تذرادئ. بةتتةرئ كةث، ماثدايلارئ تومةن، مذرئندارئ ءتامپئش. ساقالدارئ جوققا ءتان، يةگئندة عانا، ءارئ سيرةك. بةلدةرئ جئثئشكة، كةيبئر تولئقتارئن ايتپاساق. بويلارئ دا بيئك ةمةس...

باستارئ ذلكةن، مويئندارئ كةلتة، كةؤدةلةرئ زور، قولدارئ ذلكةن (ذزئن)، اياقتارئ كئشكةنتاي (قئسقا)، دةپ جازعان موناح البةريك.

بذكئل كةسكئن-كةيپئ زاهار، ءارئ قذبئجئق. ءتذر-تذلعاسئ الةمدةگئ باسقا جذرتتارعا ذقسامايدئ: بةتتةرئ ذلكةن ءارئ جالپاق، كوزدةرئ قئسئثقئ، ساقالدارئ شاعئن ءارئ سيرةك، كوپشئلئگئ مايمئل سياقتئ، دةيدئ كاتوليك ؤاعئزشئسئ ريكولدو دة مونتة-كروچة.

كةؤدةلةرئ ءئرئ، قؤاتتئ، يئقتارئ كوتةرئثكئ، بويلارئ تئك، بةتتةرئ اشاث، جذزدةرئ سالقئن، مذرئندارئ كةلتة، ءتامپئش، يةكتةرئ ذشكئل، شئعئثقئ، جاق سذيةكتةرئ كئشئرةك ءارئ بذعئثقئ، تئستةرئ ذزئن ءارئ سيرةك، كوز قيئعئ ميئقتان كةثسئرئككة دةيئن، كوزدةرئ ويناقئ جانة قارا، كوزقاراسئ قيعاش ءارئ ئزبارلئ، قولدارئ سذيةكتئ، تارامئستئ، بالتئرلارئ جؤان، ورتان جئلئكتةرئ قئسقا، ءبئراق كةؤدةلةرئ بيئك بولعاندئقتان، بويلارئ بئزبةن ءبئر دةثگةيدة، دةپ تاپتئشتةلگةن مةتيؤ پاريستئث «ذلكةن شةجئرةسئندة» (يأون ناربوننئث بوردو ارحيةپيسكوپئنا جانة حريستيان پاتشالارئنا جولداعان دابئل حاتئنان).

بذل تاتارلار نةگئزئنةن ورتا بويلئ جانة قئمئز ئشكةننئث ءهام كذندةلئكتئ ةثبةكتئث ناتيجةسئندة كوبئنة-كوپ ءتذر-تذلعالارئ كةلئستئ. بةتتةرئ جالپاق. بةت سذيةكتةرئ شئعئثقئ. ونئث ذستئنة، توبةلةرئن ءبئزدئث كليريكتةر سياقتئ، دوثگةلةتة قئرئپ تاستايدئ جانة توبةدةن قذلاققا دةيئن تاعئ دا ءذش ةلئدةن تاقئرلاپ قويادئ. ماثدايئندا قاسئنا دةيئن ءتذسئپ تذراتئن شوق شاشئ (ياعني كةكئل، - م.م.) بار، جاثا ايعا ذقساس. ال قالعان شاشئن ةركئن ءوسئرئپ، ساراسيندةر سياقتئ، ءورئپ قويادئ، دةيدئ بةنةديكت پولون.

ةركةكتةر شاشئن ءورئپ، قذلاعئنا ءتذسئرئپ قويادئ، دةيدئ چاث چؤن.

ةث جوعارئداعئ شئثعئستان ةث تومةنگئ قاراشئعا دةيئن توبةلةرئن قئرئپ، ءذش شوق شاش قالدئرادئ. الدئثعئسئن (ياعني كةكئلدئ، - م.م.) از-ماز ذزارعان كةزئندة قئسقارتئپ وتئرادئ، ال ةكئ جاعئن (ياعني تذلئمدئ، - م.م.) ءوسئرئپ، ءورئپ، شيئرشئقتاپ، يئعئنا ءتذسئرئپ قويادئ، دةگةن چجاو حؤث.

توبةسئن قئرئپ تاستايتئن سالت بار. قالعان شاش شوق-شوق بولئپ تذرادئ. مذنئث الدئثعئسئ «كةكئل» دةپ اتالادئ، دةگةن سول زامانداعئ كورةي تاريحشئسئ چون يندجي.

ولار شاشتارئن ةركئن وسئرةدئ، ءورئپ قويادئ، دةگةن پةن دا-يا.

ةرلةر مةن بويجةتكةن قئزدار شاشتارئن ءوسئرئپ، بايلاستئرئپ، قذلاقتارئنان تومةن ءتذسئرئپ قويادئ، دةيدئ چاث چؤن.

سذث تاريحشئسئ چجةن سئ-سياو قالدئرعان دةرةك:

ولار توبةسئن دوثگةلةكتةپ قئرئپ تاستايدئ. الدئثعئ جاقتا قالعان شاشئن قئسقا قئرقئپ، جالبئراتئپ قويادئ، ال ةكئ جاقتاعئ شاشتارئن ةكئ ءبولئپ ورةدئ. بذلارئ كيئمگة (ةسةبئ، يئققا، - م.م.) دةيئن جةتئپ تذرادئ جانة «قاسقئرشا جالاقتاما» دةپ اتالادئ. ماعئناسئ - ةكئ شةكةدةن بئردةي سالبئراعان ورئمدةر ارتقا قاراؤعا بوگةسئن، ياعني كئسئ قاشقان قاسقئرشا الاقتاي المايدئ. كةيبئرةؤلةر [ارتقئ[ بارلئق شاشئن ءورئم جاسايدئ، مذنداي جاعدايدا جؤان بذرئمئ ارقاسئندا، كيئم ذستئندة ذزئنئنان سالبئراپ تذرادئ، دةپتئ.

ةركةكتةر توبةسئن الدا - قوس سامايعا، ارتتا قاراقذسقا دةيئن قئرئپ تاستايدئ. ماثدايدا ءبئر شوق قالدئرئپ، ونئ قاباققا دةيئن ءتذسئرئپ قويادئ. قاراقذستئث ةكئ قاپتالئنداعئ شاشئن ءبئرجولا ءوسئرئپ، ءورئپ، شيئرتپاقتاپ، قذلاق تذسئنا بةكئتئپ قويادئ، دةپ دايةكتةگةن رؤبرؤك كةكئل، تذلئم جايئن.

ةدئلدئث ارعئ جاعئندا (ياعني ازيالئق داشتئ وثئرئندة، - م.م.) تذراتئن تاعئ ءبئر تاتارلار بار. سولتذستئك-شئعئس ءهام شئعئس تاراپتا كوشئپ جذرةدئ. شاشتارئ ذزئن، بةلئنة تذسةدئ جانة جابايئ تاتار اتانادئ. باسقا دا تاتارلار سياقتئ، مالئنئث وتئ مةن سؤئنا قاراي، كوشئپ جذرةدئ، دةگةن دةرةك بةرئپتئ كونتاريني. ءسئرا، بذل قاؤئم شاشتارئن قئرماعان جانة ورمةگةن.

تاتارلار ونشاما بويشاث ةمةس، دةگةن چجاو حؤث. ةث ذزئندارئنئث بويئ بةس چي جانة ةكئ-ءذش سؤننةن اسپايدئ (شامامةن 162-169 س م، - م.م.). تولئق جانة جؤان ادامدار كةزدةسپةيدئ. بةتتةرئ جالپاق، بةت سذيةكتةرئ شئعئثقئ. ذستئثگئ كئرپئكتةرئ جوق (بار، ءبئراق تذرئك-موثعول ناسئلئنة تان ةپيكانتؤس، ياعني بئتئك قاباقتان انئق بايقالمايدئ، - م.م.). ساقالدارئ تئم سيرةك. ءتذر-تذلعالارئ اسا كورئكسئز، دةيدئ چجاو حؤث.

ولاردئث باستارئ وتة ذلكةن جانة ذلئ دةنةسئمةن سالئستئرعاندا، مذلدة وعاش، دةگةن مةتيؤ پاريس. ةندئ ءبئر تذستا الدئثعئ سوزدةرئن ودان ءارئ دايةكتةيدئ. بويلارئ بيئك ةمةس، مئعئم، ءتورتپاق. اياقتارئ قئسقا، دةيدئ.

اياقتارئ قئسقا، كةؤدةلةرئ بيئك، دةپ جازعان ةسئمئ ساقتالماعان ماجار ةپيسكوپئ (مةتيؤ پاريستئث «ذلكةن شةجئرةسئنةن»).

اتقئش-تاتارلاردئث تذرلةرئ قورقئنئشتئ، تذرپاتئ وزگةشة، جئرتقئش اثعا ذقساس، دةپ جازعان ارميان ةپيسكوپئ ستةپانوس.

بةلگئسئز شةجئرةشئدةن قالعان جانة ءبئر ارميان دةرةگئندة: اتقئشتار حالقئنئث ءناسئلئ بوتةن، ءتذر-تذلعالارئ قورقئنئشتئ، دةپ ايتئپتئ.

بذل كئسئلةردئث بويلارئ شاعئن، ءبئراق كةؤدةلةرئ كةث. بةتتةرئ جالپاق جانة ساقالسئز، مذرئندارئ تذيتة، ال كئشكةنتاي كوزدةرئنئث اراسئ الشاق - ءتذر-تذلعالارئ قورقئنئشتئ، جةكسذرئن، دةگةن سپليت ارحيدياكونئ فوما.

ايتتئق، ارعئ زاماندا كةز كةلگةن حالئق ءوزئن ادام اتاؤلئنئث ذلگئسئ ساناعان جانة كورشئلةس جذرتتئث ءبارئ دة سيئقسئز، تذرپايئ، كةمشئن كورئنگةن.

XI عاسئردا جاساعان بةلگئلئ اراب تاريحشئسئ ؤساما يبن مؤنقئز ةؤروپالئق كرةستشئلةردئ ادامدئق سئپاتتان مذلدة ماقرذم، ةكئ اياقتئ حايؤان بةينةسئندة سؤرةتتةيدئ. سوعئس احؤالئنان تؤعان وشپةندئلئك قانا ةمةس. بةيبئت جاعدايداعئ كولدةنةث كوز دة وسئ جاتئرقاؤدئث ار جاق، بةر جاعئندا. ماسةلةن، وي-ورئسئ كةث، اتاقتئ ءيبن باتتؤتانئث ءوزئ ورئستار تؤراسئندا: بذلار حريستيان ءدئنئن ذستانادئ، قئزئل شاشتئ، كوك كوزدئ، ءتذر-تذلعاسئ سذمپايئ، الدامشئ، ايار حالئق، دةپ جازئپتئ. قازاق عذلاماسئ ءماشهذر-ءجذسئپتئث كةيئنگئ ورئس تؤراسئنداعئ جازبالارئ دا وسئعان ذيلةس. ءيبن باتتؤتا باعامئ - ءدئني الالئقتان، ءماشهذر-ءجذسئپ جيرةنئشئ - وتارشئلدئق زاردابئنان دةپ تانئعاننئث وزئندة، بوتةندئ جاتئرقاؤ - ةسكئلئككة ءتان، تابيعي قذبئلئس. ايتسة دة، بارلئق جذرتتا، بارلئق ؤاقئتتا ءدال وسئنداي، جاپپاي تةرئس كوزقاراس بولماعان. بذل جاعداي، ءئشئنارا، جوعارئدا كةلتئرئلگةن دةرةكتةردئث وزئنةن اثعارئلسا كةرةك.

ةندئ جالپئ ةمةس، جةكةلةگةن، ناقتئ بةينةلةر. ءار كةزدة ءارقيلئ، بةلگئلئ تذلعالاردئث ءتذر-سئپاتئ ءسوز-سؤرةتپةن تاثبالانئپ قالعان رةتتةرئ بار. ناقتئ، باجايلئ بولماعانئمةن، ءبئرشاما بةدةرلئ، قايتكةندة دة، وسئ ناسئلگة ءتان ةرةكشةلئكتةرئمةن.

شئثعئس حان. «ةثسةگةي بويلئ، ءور تذرپاتتئ، ماثدايئ كةث، ساقالئ ذزئن، ةرجذرةك، قايراتتئ تذلعا» (چجاو حؤث). قوسئمشا، ذستةمة ايعاق: «ءبئتئمئ بةرئك، مئسئق كوز...» (ءجذزجاني).

ذكئن-بارقاق - قابذل حاننئث ذلكةن ذلئ. «قاراعان جاننئث ءبارئ ءتذرئ مةن تذلعاسئنا تاث قالعان. ءجذزئ شئرايلئ، بةتئ ذلكةن، دوثگةلةك، يةگئ بالعئن ةكةن» (راشيد-اد-دين).

مذقالئ-نويان. «ءتذر-تذلعاسئ كةلئستئ. توبةسئن قئرماي، ورامالمةن شالئپ قويادئ، تار، قئناما شاپان كيةدئ...» (چجاو حؤث).

ةسذثكة - شئثعئس حاننئث ءئنئسئ قاساردئث ذلئ. «ذزئن بويلئ، قئزئل شئرايلئ، سوپاقشا، ذلكةن بةتتئ، ساقالدئ» (راشيد-اد-دين).

باتؤ حان. «ونئث بويئ جان دة بومون مئرزا قارايلاس» (فرانسؤز ادميرالئ، ليؤدوأيك IX -نئث دارگةيئندة VII كرةست جورئعئنا قاتئسقان، - م.م.) - ءسئرا، دةنةسئ زور، تذلعاسئ كورنةكتئ (رؤبرؤك).

بةركة حان. «ةلؤ التئ جاستا. سئپاتئ: جالپاق بةت، سارعئش ءجذزدئ، ساقالئ سيرةك. شاشتارئن ةكئ قذلاعئنان اسئرا تاراپ (ءسئرا، ادةپكئدةي، ءورئپ، شؤماقتاپ، - م.م.) قويعان، ءبئر قذلاعئندا اسئل تاستئ التئن سئرعا...» (ال-مذفاددال - تيزةنگاؤزةن بويئنشا).

موثكة حان. «شولاق مذرئن، ورتا بويلئ، قئرئق بةس جاستار شاماسئنداعئ كئسئ ةكةن» (رؤبرؤك).

قذبئلاي حان. «ذزئن دا، قئسقا دا ةمةس، كةلئستئ، ورتا بويلئ؛ تذرپاتئ ءتذزؤ، تولئقشا عانا؛ اق ءجذز، قئزئل شئرايلئ؛ قارا كوزدةرئ اشئق-جارقئن، مذرنئ كادئمگئدةي، ادةمئ» (ماركو پولو).

ةدئگة بي. «ورتا بويلئ، بةرئك ءبئتئمدئ، ءوثئ قاراتورئ، ءجذزئ ايبئندئ، تةرةث اقئلدئ، جاؤجذرةك، جومارت» (يبن ارابشاح).

ايشئقتئ، ةگجةيلئ بولماسا دا، ءبئرشاما ناقتئ سؤرةت تانئلاتئن، جةكةلةگةن كئسئلةرگة قاتئستئ، ساناؤلئ دةرةكتةر وسئنداي. مذقالئ - جالايئر، ةدئگة - ماثعئت، قالعان جذرت تذگةلدةي قيات، شئثعئس حان ءناسئلئ. الايدا، تازا ءبئر تايپانئث ءتذر-تذلعاسئ دةپ ايتؤعا استة بولمايدئ. ءتذپ ناعاشئلارئ - قورالاس، ودان سوث قوثئرات، بارعذت، اقئرئ قات-قابات قوثئراتتان، ال موثكة مةن قذبئلايدئث انالارئ كةرةي. ةسةبئ، قاي-قايسئسئ دا دالا جذرتئنئث ادةپكئ وكئلئ، جةكةلئك بةلگئلةرئ بولعانئمةن، جالپئعا ورتاق ءتذر-تذلعادا. بذكئل تاتار قاؤئمئنئث كةسكئن-كةيپئ تؤراسئنداعئ باتئس پةن شئعئس دةرةكتةرئن تولئقتئرا، ايعاقتاي تذسپةك.

قايرات-قارئم. فرانسؤز كورولئ، كرةست جورئقتارئنئث قاهارمانئ، كةيئندة اؤلية اتانعان ليؤدوأيك IX ءوزئنئث اعئلشئن كورولئ گةنريح III-گة جازعان ذرةيلئ جولداماسئندا «الةمنئث ارعئ شةتئنةن كوتةرئلگةن توزاقئ تاتاردئث» ءناسئل تةگئ تومةن، تذرمئس كةبئ جابايئ دةي وتئرا، وسئ ءبئر «مةيئرئمسئز حالئقتئث» ةؤروپاداعئ ادام سةنگئسئز جةثئستةرئنئث سئرئ مةن سةبةبئن ايقئنداؤعا تالپئنادئ. بذل تاتارلاردئث بويلارئ تاپالتاق كةلةدئ، ءبئراق  قايراتتئ، كةؤدةلئ، مئعئم. ءسئثئرلئ، قؤاتتئ، جاؤجذرةك. باسشئلارئ بةلگئ بةرسة بولدئ، قانداي دا قاتةرلئ ئسكة تؤرا شابادئ. ولئمنةن قورئقپايدئ. باسقا جذرتتارمةن سالئستئرعاندا قارئمئ قاتتئ. بذلار تةثدةسئ جوق ساداقشئلار دةيدئ.

تاتارلار عاجايئپ ساداقشئ، دةيدئ مةتيؤ پاريس. قاجئرلئ، قايراتتئ. قذدايسئز جانة راقئمسئز. ولشةؤسئز كذشتئ، دةيدئ.

كذش-قايراتئ كةنةؤسئز، دةيدئ موناح البةريك.

ارميان دةرةكتةرئ «اتقئشتار حالقئنئث» سانئ كوپ ءارئ قايتپاس باتئر جانة تاماشا ساداقشئ دةپ كورسةتةدئ.

قارؤلئ، قاجئرلئ، تذلعالئ جانة بةرئك حالئق دةپ سئپاتتاعان يبن باتتؤتا.

قيمئلدارئ جةدةل ءارئ شيراق، دةگةن سيمون دة سةنت-كأةنتين.

تاتارلار السئزدةن جيرةنةدئ، كذش-قايراتتئ قذرمةتتةيدئ، دةگةن چجاو حؤث. ياعني، ادامنئث دةنساؤلئعئ مئقتئ، كذش-قايراتئ كةمةل بولؤئ اسا ءبئر ءماندئ قاسيةت سانالعان.

ولار بئزدةن كذشتئ جانة بئزدةن شيراق جانة قيئندئققا دا توزئمدئرةك؛ اتتارئ مةن مالدارئ دا سونداي، دةپتئ ورئس ارحيةپيسكوپئ پةتر، ليون سوبورئندا، باتئس حريستياندارئنئث الدئندا جاساعان مالئمدةمةسئندة (مةتيؤ پاريس، «ذلكةن شةجئرة»).

بذلاردا ةشكئم دة جاياؤ جذرمةيدئ، ءبارئ دة اتتئلئ جانة شاباندوز، دةيدئ سيمون دة سةنت-كأةنتين.

اتتان تذسة قالسا، اياق الئستارئ ميمئرت، جذرئستةرئ ةپةتةيسئز، دةيدئ گايتون.

ات ذستئندة ةرتوقئمعا بئتئسكةندةي، بةرئك وتئرادئ، دةگةن يأون ناربونن (مةتيؤ پاريس بويئنشا).

اتقا مئقتئ، دةيدئ گايتون.

بذلاردئث تذلعاسئ قورقئنئشتئ، تذرلةرئ دذلةي، كوزدةرئ ايبارلئ، قولدارئ قارپئمدئ، دةيدئ تيؤرينگ لاندگرافئ گةنريح راسپة، برابانت گةرسوگئ گةنريحقا جولداماسئندا. بذدان ءارئ جيناقتئ ءتذيئن جاسايدئ. ارئستاننئث قئلپؤئنان اث اتاؤلئنئث بةزةتئنئ سياقتئ، بذل جذرتتئ كورگةندة بارلئق حريستيان حالئقتارئ دذركئرةي قاشادئ. جاؤئنگةر قذمانداردئث ءوزئ ءوز جةرئندة ولارعا قارسئ تذرا المادئ. بذل، تاتار اتالاتئن كئسئلةر بذكئل رؤسيانئ جانة پولشانئ، بوگةم كورولدئگئنئث شةگئن، أةنگر پاتشالئعئنئث جارئم جةرئن تولئعئمةن ويراندادئ، دةپتئ، ءبئرجولا جاننان تذثئلئپ.

ءبئر كئسئنئث ةمةس، جالپئ جذرتتئث پئكئرئ. بذكئل ةؤروپانئث بؤئنئنا تذسكةن ورتاق ذرةي.

ولاردئث اتئن الئستان ةستئگةن جذرتتئث ءوزئ باس ساؤعالاپ قاشادئ، دةگةن موناح يوردان.

البةتتة، سول زامانداردا ايتئلعان، كوبئنة-كوپ ءدئني الالئق جانة دذشپان وشپةندئلئك ناتيجةسئ بولئپ تابئلاتئن، كئسئ ةتئن جةيدئ، ولةكسةگة، ءيت ةتئنة، تئشقان ةتئنة قذمار، ادامزاتقا ءتان ابزال مئنةز اتاؤلئدان تئس دةگةن ءتارئزدئ، جالالئ، بئلاپئت سوزدةر دة ذشئراسئپ وتئرادئ. ءبئراق بار شةجئرةنئث نةگئزگئ ارناسئ سول زاماندا جاساعان سانالئ تذلعالاردئث كوزبةن كورگةن، ناقتئ بئلگةن اقپار، دةرةكتةرئنئث توثئرةگئنةن تابئلادئ.

 ايتتئق، تذتاستاي العاندا، ءبئز كةلتئرگةن جانة العا تارتپاق، باسئم كوپشئلئگئ XIII عاسئرعا تيةسئلئ ماعلذمات - سول زامانداعئ جالايئر مةن قوثئرات، قيات پةن ماثعئت، كةرةي مةن التئن، قاتاعان مةن نايمان، مةركئت پةن قورالاس، تولةثگئت پةن توقا، بايجئگئت پةن بايئس، كذرلةؤئت پةن شانئشقئلئ، قذسشئ مةن تاما، تاز بةن تةلةؤ، كةتة مةن كةنةگةس - جانة باسقا دا رؤ-تايپا وكئلدةرئنئث جيئنتئق پورترةتئ. بذگئندة قازاق حالقئنئث باسئم بولئگئن قذراپ وتئرعان جذرت. البةتتة، مئث جئل، ءتئپتئ، ودان الدةقايدا ازعانا زاماندا حالئقتئث ءتذر-تذلعاسئ وزگةرمةي تذرمايدئ. دةسة دة، مذلدة قاراما-قارسئ سئپاتتا ةمةس. ماسةلةن، كوك كوز، سارئ شاش، اق جذزدئنئث قارا كوز، قارا شاش، ءبيداي وثدئگة اينالؤئ مذمكئن ةمةس. (ةنيسةي قئرعئزئ مةن الاتاؤ قئرعئزئنئث تؤئسپايتئن سةبةبئ سول.) سانئ ازعانا قاؤئم وزئنةن الدةقايدا باسئم جذرتقا ءبئرجولا ءسئثئسؤئ، ياعني اسسيميلياسيا ءجونئ بولةك، وندا اؤةلگئ توپتئث مذلدة باسقا حالئققا اينالعانئ. ءبئراق بةيبئت جاعداي، سوزالاث ؤاقئت شةرؤئندة، كورشئ حالئقتار اسةرئ، اؤا رايئ، جةر جاعدايئنا بايلانئستئ ازدئ-كوپتئ وزگةرئس بولماي تذرمايدئ. قايتكةندة دة تذبةگةيلئ ةمةس. وسئ تذرعئدان العاندا، شئثعئس حان زامانئنداعئ جاؤئنگةر، كوشپةندئ قاؤئمنئث گةنةتيكالئق تئكةلةي مذراگةرئ - قازاق حالقئ بولئپ شئعادئ. رؤلار ساباقتاستئعئن ايتپاعاندا، سئرتقئ ءتذر-تذلعا، بةت-ءجذزئ، دةنة بئتئمئنةن ايقئن كورئنئپ تذر. XIX-XX  عاسئر شةگئندة بوكةي ورداسئ - الشئندا ا.حارؤزين، شئعئس تذركستان - كةرةي، نايماندا گ.گرؤمم-گرجيمايلو، ةكةؤئ ةكئ قيئرداعئ قازاقتاردئث انتروپولوگيالئق ءبئتئمئ تؤراسئندا باعزئ، XIII عاسئرداعئ شئثعئس حان جذرتئمةن ذيلةس سؤرةت جاساپتئ. تةك وسئ ةكةؤئ جانة ةكئ قيئر عانا ةمةس. باسقا دا وقئمئستئ، ساياحاتشئ، بئلگئر ةؤروپالئقتار ءار تاراپتان كةيئپتةگةن. قازاقتاردئث باسئ ذلكةن، كةؤدةسئ بيئك، اياعئ قئسقا، بةتئ جالپاق، اؤزئ كئشكةنتاي، ماثدايئ كةث، ءجذزئ اشاث، مذرئندارئ شولاق، كوزدةرئ قارا، ءبئتئسئ مئعئم، قولدارئ قايراتتئ... باجايلاپ تذرساثئز، نةبارئ ءجذز جئلدان سوثعئ، بوتةن ءبئر تئرشئلئك كةبئنة تذسكةن بذگئنگئ قازاقتان ايئرئم بةلگئلةرئ بار، ءبئراق جةتئ عاسئر بذرئنعئ ءتذپ اتاسئنا كوبئرةك ذقسايتئن، ةتةنة جذرت. كةيئنگئ حالحا-موثعول مةن ئشكئ-موثعول دا شئثعئس حاننئث بايئرعئ حالقئنان الئس ةمةس. ءبئراق... قازئرگئ انتروپولوگتار شئثعئس حان زامانئنا ولاردان گورئ بؤرياتتار جاقئنئراق، «ناعئز موثعول» وسئ بؤرياتتار دةپ بئلةدئ. البةتتة، ارالاسقا كوبئنةن تذسكةن تذرئك نةگئزدئ رؤلار اسةرئ. ال شئثعئس حان جذرتئنئث شئن مذراگةرئ، تئكةلةي جالعاسئ قازاقتار ايدالاعا قاشئپ اؤرة...

مئنةز-قذلئق. شئثعئس حان جانة وعان جالعاس زامانداعئ باتئس پةن شئعئستئث بارلئق دةرةكتةرئ، تاتار اتاؤلئعا كوپة-كورنةؤ تةرئس پئكئردةگئ، ولاردئث بويئنان تةك قانا جامانشئلئق ئزدةگةن ةلشئ، ساياساتكةر، جيحانكةز، ءدئني قايراتكةر كؤالاردئث ءوزئ بذل حالئقتئث قايتپاس ةرلئگئنة تاث قالعان جانة اتاپ ايتئپ وتئرعان.

ولار قايراتتئ جانة جاؤجذرةك كئسئلةر. ساندارئ كوپ ءارئ جاقسئ قارؤلانعان، دةگةن ماعلذمات بةرةدئ دومينيك جانة فرانسيسك موناحتارئ (مةتيؤ پاريس «شةجئرةسئنةن»).

ءارقيلئ ارميان دةرةكتةرئنئث بارلئعئندا دا «اتقئشتار حالقئنئث» قايتپاس ةرلئگئ ناقتئ مئسالدارمةن كورسةتئلگةن. ذرئسقا تايسالماي كئرةدئ، ءبارئ دة جذرةكجذتقان باتئر دةيدئ. تويئمسئز، جئرتقئش اثعا ذقساس، دةيدئ.

ذرئستا شارشاپ-شالدئقپايدئ، سوعئستا جةثئلؤدئ بئلمةيدئ. ادامزات زاثئنان تئس. راقئم، مةيئردةن ادا. ارئستان مةن ايؤدان ارمةن دولئ، دةگةن مةتيؤ پاريس.

ادام ايتقئسئز قاتال. ولارعا كئسئ قانئن شاشؤ - سؤ توككةنمةن بئردةي. وزدةرئنةن باسقا بارلئق جذرتتئ قئرئپ، تذگةسؤگة قذمارتئپ وتئر، دةپ مالئمدةيدئ كئشئ ازياداعئ تاتار اسكةرئنئث العئ شةبئندة بولئپ قايتقان سيمون دة سةنت-كأةنتين.

تاتارلار قان مايداندا اللا جاراتقان تئرشئلئك يةلةرئنئث ئشئندةگئ ةث ءتوزئمدئسئ؛ قايتپايدئ، تايسالمايدئ، دةگةن ءيبن ءال-اسير. تاتارلار شةگئنئپ، قاشؤدئ بئلمةيدئ. تاباندئ، قايسار، دةگةن جانة ءبئر تولعامئندا.

تاتارلار كوزسئز باتئر دةگةن داثققا جةتكةن، دةيدئ كونتاريني.

بذل رةتتة يوسافات باربارو ءبئرشاما تولئمدئ ايعاق بةرةدئ. اسكةري كئسئلةرئ ايرئقشا  جاؤجذرةك، قايتپاس قاهارمان، دةيدئ. بذلاردئث ئشئندة اسا جوعارئ دارةجةدةگئ  سايئپقئراندارئ  «دةلئ-باحادذر» - ةسسئز باتئر، ياعني كوزسئز ةر دةگةن اتاققا شئعادئ. بذل باتئرلار نة ئستةسة دة، ءتئپتئ، اقئلعا سئيماس ارةكةت جاساسا دا، وسئنئث ءبارئ ةرلئكتئث ةسةبئ، باتئرلئق ناتيجةسئ دةپ باعالانادئ، دةلئ-باحادذردئث ذيرةنشئكتئ مئنةزئ، وزئندئك كاسئبئ دةپ سانالادئ. بذلار سوعئس-مايدان كذندةرئندة قاتةردةن قايمئقپاي، جانئن اياماي، ذرئسقا كئرئسئپ كةتةدئ جانة ونئ كورگةن قورعانشاقتئث ءوزئ دةمدةنئپ، باتئرعا اينالادئ. شئنئندا دا، بذلارعا دةلئ دةگةن اتاق تاؤئپ قويئلعان، ةسسئز بولماسا، جاسانعان توپقا قارسئ جالعئز شابؤعا كئمنئث جذرةگئ داؤالاماق؟! - دةپ تذيئندةيدئ باربارو بذل رةتكئ لةپةسئن.

مئنة، وسئنشاما جذرةكجذتقان باتئرلئعئنا قاراماستان، بذل حالئقتئ مةيئربان، كةثپةيئل دةپ باعالاعان ةكئنشئ ءبئر ورايدا وسئ باربارو. تاتار-قئپشاق جذرتئمةن ذزاق ون التئ جئل بويئ قالتقئسئز ارالاسقان، ءتذز تذرعئندارئنئث بار ءبئتئمئن ناقتئ تانئعان، بار ءسوزئن ومئرلئك دةرةكتةر نةگئزئندة بايئپتاعان مارت جامپوزدئث رياسئز كوثئلئ.

تاتارلار كذندةلئكتئ تئرشئلئكتة قاراپايئم جانة جذعئمدئ، كوپشئل، سوعئستا شذعئل جانة قاتقئل، ومئردة كةيئسسئز، تالعاؤسئز، كونپئس جانة دذنيةدةن قامسئز، دةگةن أيزانتيا تاريحشئسئ گةورگي پاحيمةر.

جالپئ، بذلاردئث مئنةزئ قاراپايئم، بار بولمئسئنان كونة زامان رؤحئ اثدالئپ تذرادئ، دةپتئ چجاو حؤث.

كذيشئل ةمةس، نارةنجئك ةمةس، بارعا مازئر، ءوزارا كومةكشئل، قوعامشئل، بةيباستاقتان تئس، تئرشئلئكتة تالعامسئز، دةگةن تاعئ دا سول گةورگي پاحيمةر.

تاتارلار وتة قوناقجاي، بار ءمازئرئن مةيماندارئمةن بئردةي بولئسؤگة ئقئلاستئ، سونئمةن قاتار، باسقالاردئث دا وزدةرئن ءداپ وسئلاي قابئلداؤئن تئلةيدئ، دةگةن گايتون.

باسقا جذرتتارمةن سالئستئرعاندا قيئندئققا ءتوزئمدئ، جوقشئلئققا شئدامدئ، اجةت-قاجةتئ شةكتةؤلئ، دةيدئ ماركو پولو.

ون كذن بويئ ات ذستئندة شابؤئلداسا دا، وت جاعئپ ئستئق تاماق ئشپةي، ارنةنئ قورةك ةتئپ، اشقذرساق جذرة بةرةدئ، دةيدئ تاعئ بئردة.

ولار الاثسئز، بارعا ءمازئر قالئپتا كذن كةشئپ جاتئر ءالميساقتان بةرئ، دةگةن چاث چؤن.

جانئ جارقئن، جذرةگئ تازا، ايارلئق، وتئرئكتةن تئس؛ ءوزئ قانداي بولسا، ءبئلئس، ارالاس جذرتتان دا سونئ كذتةدئ، دةگةن گةورگي پاحيمةر.

وتئرئكتئ جةك كورةدئ، شئندئقتئ ايرئقشا قذرمةتتةيدئ، دةپتئ ريكولدو دة مونتة-كروچة.

تاتارلاردئث  عذرپئ  سونداي، جولدا جاتقان، بئرةؤدئث جوعالتقان نارسةسئن  المايدئ، دةپتئ پةن دا-يا.

ئزگئ سوپئ، ويشئل چاث چؤن ايتادئ:

تاتارلار بةرگةن سوزئنةن اينئمايدئ. جارلئقتئ قالتقئسئز ورئندايدئ. قوناقپةن، جولاؤشئمةن اس-سؤئ ورتاق. جاقسئلئققا بئرگة قؤانئپ، قيئندئق جاعدايدئ قاربالاسئپ، بئرگة كوتةرةدئ.بذلار قادئم زاماننئث جاقسئ قذلئق، ذلگئلئ عذرئپتارئن ساقتاپ قالعان! تالعامپاز، كئرپياز، دالا جذرتئنا مذلدة جات داستذردة تاربية العان ءبئلئمدار چاث چؤن سولاي دةپتئ.

بةنةديكت پولون كوشپةندئ جذرتتئث مئنةز-قذلقئ توثئرةگئندة اجةپتاؤئر ماعلذمات قالدئرعان. بذلار ءوزارا تاتؤ تذرادئ، دةيدئ. بئرئنة ءبئرئ مةيئرلئ، ءبارئن قئزعانباي بولئسةدئ، بذل - جالپئ جذرتقا ورتاق مئنةز، دةيدئ. ءوزارا جاثجال، تارتئپسئزدئك جاعداي سيرةك، ويتكةنئ بذزئقتئق اياؤسئز جازالانادئ. ءتوزئمدئ، سابئرلئ، اشقذرساق احؤالدئث وزئندة تاماعئ توق ادامداي، اندةتئپ، ازئلدةپ جذرة بةرةدئ، دةيدئ. سونئمةن قاتار، توي تويلاپ، ءئشئپ-جةؤ ذلكةن قؤانئش دةگةن. ذرلئق بولمايدئ. ذيلةرئن بةكئتپةيدئ، دذنية-مذلئك اشئق جاتادئ. اداسقان مال ذشئراسسا، ةشكئم يةلةنبةيدئ، قويا بةرةدئ، نةمةسة ناعئز يةسئنة اپارئپ بةرةدئ، دةيدئ تاعئ دا سول بةنةديكت پولون.

بذل جذرتتئث دالادا جايئلئپ جاتقان مالئندا نة باقتاشئ، نة كذزةتشئ جوق، ويتكةنئ ذرلئق تا جوق، دةگةن يبن باتتؤتا.

باتئس حالئقتارئنا مذلدة بةلگئسئز، جات جذرت تؤراسئندا جان-جاقتئ، مول دةرةك جيناقتاپ قايتقان كارپيني تذز تذرعئندارئنئث مئنةز-قذلقئنا ارنايئ توقتالادئ:

تاتارلار وزدةرئنئث باسشئلارئنا رياسئز، قالتقئسئز باعئنادئ، ايرئقشا قذرمةتتةيدئ، ولاردئث الدئندا جالعان سويلةؤئ ةكئتالاي. بذل رةتتة الةمدةگئ باسقا جذرت، دذنياؤي بولسئن، رؤحاني بولسئن، قانداي دا كئسئلةرمةن سالئستئرعاندا ءئجداعاتتئ. جالپئ جذرت ئنتئماقتئ، تاتؤ. ءبئرئن ءبئرئ قاتتئ سئيلايدئ. ازعانا تاماعئنئث ءوزئن ءبولئسئپ جةيدئ. ءوزارا جاتتئق، جةككورئنئش جوق، ءبئرئن ءبئرئ قولداؤعا بةيئم، قادارئنشا قولقابئس، كومةك جاساؤعا تئرئسادئ. قئزعانئش، كذنشئلدئكتةن ادا.ءوز ارالارئندا داؤ-داماي سيرةك، ءتئپتئ، مذلدة ذشئراسپايدئ. ءدذرداراز قئربايلئق، جاثجالدئ شاتاق، توبةلةس، قارؤلئ قاقتئعئس، ساباؤ، جارالاؤ، كئسئ ءولتئرؤ اتئمةن جوق.دذنيةگة تالاسقان داؤ-شار بولمايدئ. جولباسار قاراقشئ جوق، ذرلئق-قارلئق جوق. مذكامال-مذلئكتةرئ جينالعان كيئز ذيلةر مةن اربالئ كذيمةلةردئث ةسئگئ بةكئتئلمةيدئ، قذلئپ سالئنبايدئ. الدةبئر مال جوعالسا، ونئ كورگةن ادام ذستامايدئ، نةمةسة وسئندايعا ارنايئ بولئنگةن كئسئلةرگة اپارئپ تاپسئرادئ، ال جوقشئسئ سول ارادان ةشبئر شئرعالاثسئز قايتارئپ الادئ. بذل حالئق وتة ءتوزئمدئ. ءبئر كذن، ةكئ كذن ذزاعئمةن اشئعئپ، ءنار سئزباسا دا، كئرجيئپ، سابئردان ايرئلمايدئ، توق كئسئدةي، ولةث ايتئپ، ويناپ-كذلئپ جذرة بةرةدئ. ات ذستئندة قاقاعان ايازعا دا، اپتاپ ئستئققا دا توزة بئلةدئ، شئنئققان، تاعاتئ بةرئك جذرت، دةيدئ.

بذدان ءارئ: «تاتارلاردئث مئنةز-قذلقئنداعئ جاقسئ سئپاتتاردئ ايتتئق، ةندئ جامانشئلئق جاعئنا كةلةيئك»، - دةيدئ كارپيني. باسقا جذرتتارمةن سالئستئرعاندا، بذلار وتة تاكاپپار حالئق. وزدةرئنةن بوتةن ادام اتاؤلئنئ جةك كورةدئ، كةرةك دةسةثئز، ذلئق دةپ، كئشئك دةپ تالعاماي، ءبارئن دة قور، كةمشئن سانايدئ. جات جذرتتئق كئسئلةرمةن قاتئستا اشؤشاث، كئدئ. وتئرئكشئ، الدامشئ. سوزدةرئندة شئندئق از. ايلاكةر، ايار. اشكوز، ساراث، سذرامشاق. ولار ءذشئن بوگدة حالئقتئث كئسئسئن ءولتئرؤ بذيئم ةمةس، دةپتئ كارپيني.

پايدا تذسةتئن جةردة وتئرئك ايتئپ تا جئبةرةدئ، دةپتئ گايتون وسئ ءبئر ورايدا. ايتكةنمةن، جالعان سويلةمةيتئن ةكئ ءتذرلئ جاعدايئ بار: ءبئرئ - اسكةر ئسئندة ةشكئم دة بولماعان ةرلئگئن ايتئپ ماقتانبايدئ جانة قاشقانئن، قورقاقتاعانئن تاعئ جاسئرمايدئ؛ ةكئنشئ - الدةنةندةي قئلمئس جاساسا، جاؤاپ كةزئندة امئرشئگة، نةمةسة تورةشئگة تةك قانا شئندئعئن ايتادئ، ءتئپتئ، باسئ كةتةتئن ءئس تؤرالئ بولسا دا، دةيدئ.

شةت جذرتتئق قانداي دا ءبئر كئسئگة سئيلاستئق كورسةتپةيدئ، ئقئلاس تانئتپايدئ، دةگةن ريكولدو دة مونتة-كروچة. ءبئراق وزدةرئنة ايرئقشا قذرمةت جاسالؤئن تالاپ ةتةدئ، دةپتئ.

تاتارلار شةكتةن تئس تاكاپپار. الةمدةگئ وزدةرئنةن باسقا بارلئق جذرتتئ مال ةسةپتئ كورةدئ، دةيدئ سيمون دة سةنت-كأةنتين.

بذل جاعداي، ياعني كوشپةندئلةردئث وكتةم، ءوزئمشئل جانة باسقالاردئ ادام قاتارئنا ساناماعان كةكئرت مئنةزئنة بةنةديكت پولون دا نازار اؤدارعان. ولار باسقا حالئق ادامدارئنا جيرةنئشپةن، تئم بيئكتةن قارايدئ. ةث اقئرئ، تومةن تةكتئ ءتئلماش، قئزمةتشئلةرئنة دةيئن، وزدةرئنة سةنئپ بةكئتئلگةن ةلشئلةردةن، ءتئپتئ، مارتةبةلئ پاپانئث وكئلئ بولسا دا، ئلگةرئ وزئپ، الدئن وراپ جذرةدئ، قابئلداؤ كةزدةرئندة ولاردان جوعارئراق جايعاسادئ، دةگةن.

شةت جذرت كئسئلةرئمةن ارالاسؤعا قذلئقسئز، ءتئپتئ، ذناتپايدئ، ويتكةنئ ولاردئ سويلةسؤگة تاتئمايدئ دةپ بئلةدئ، دةيدئ سةنت-كأةنتين. البةتتة، سئرت كئسئلةرمةن ءجذرئس-تذرئس، شارؤا ءجونئ بويئنشا تئلدةسپةي تذرا المايدئ. ءوزارا جاؤاپتاسؤئ تاعئ بار. مذندايدا ادةپكئ اؤةزئنة دةيئن جات كورئنگةن. تاتارلار قئسقا جانة شذعئل سويلةيدئ، ذندةرئ تاماقتان شئعادئ، دذلةي جانة قورقئنئشتئ دئبئستار، دةيدئ سيمون دة سةنت-كأةنتين.

جانة بوتةن جذرتپةن سويلةسكةندة ادالدئق جاعئن جيئپ قويادئ، دةپتئ بةنةديكت پولون. اؤةلدة جارئلقاپ ؤادة بةرةدئ، ارتئنان ءارقيلئ قاتالدئق جاسايدئ. شايان سياقتئ، سئرتتاي موماقان كورئنةدئ دة، كذتپةگةن جةردة ؤئتئن شاشادئ، دةيدئ.

ايتكةنمةن، وزدةرئنة بئردةن باعئنئپ، قذلدئق تانئتقان جاعدايدا ولار ءبئتئم، كةلئسئم شارتئن جاقسئ ساقتايدئ، دةگةن ورئس ارحيةپيسكوپئ پةتر ليون سوبورئندا، باتئس جذرتتارئنئث الدئندا جاساعان اقپارات-مالئمدةمةسئندة. ياعني، جات بولسا دا، بوداندئق تانئتقان جذرتقا كوزقاراس، ولارمةن قاتئناس باسقاشا.

ةندئ، ءبئر پارا ءسوزئمئزدئث ءتذيئنئ رةتئندة، اؤةلدة ةلئن جةبة-نويان مةن سذبئتاي-باحادذردئث جورئقشئ جاساعئ شاپقان، بذدان سوثعئ كةزةثدة قئلئش سؤئرماي، باياندئ، قاؤئپسئز بولاشاق ءذشئن ءوز ةركئمةن ذزئن ارقان بوداندئق قابئلداعان گرؤزيا تاريحشئسئنئث زامانالئق تولعامئن كةلتئرةيئك:

ءتذر-تذلعاسئ دا، بولمئس-ءبئتئمئ دة، تذرمئس-سالتئ، ءتئلئ دة بئزگة مذلدة جات ادامدار. ناننئث دةمئن بئلمةيدئ، مالدئث ةتئمةن، سذتئمةن عانا تاماقتانادئ. ءبئراق تذلعالارئ كةلئستئ، دةنةلةرئ تولئمدئ، اياقتارئ مئعئم؛ شئرايلارئ اشئق، كوزدةرئ قئسئثقئ، ذزئنشاق، قاپ-قارا جانة وتكئر، باستارئ ذلكةن، شاشتارئ قالئث، قارا، ماثدايلارئ جالپاق، مذرئندارئ ءتامپئش، تاناؤلارئ كئشكةنتاي، بةتتةرئ شئعئثقئ؛ ةرئندةرئ جذقا، اؤئزدارئ كئشكةنتاي، تئستةرئ تةپ-تةگئس، اپپاق؛ ساقالدارئ جوققا ءتان. ايةلدةرئنئث دة، ةركةكتةرئنئث دة تذرلةرئ [بئزبةن سالئستئرعاندا] تاث قالارلئقتاي وزگةشة. سونئمةن قاتار، ةرجذرةك جانة وزدةرئنئث قاتاث سةرئپپةلئ ساداقتارئنان ةشبئر ساؤئت توقتاتا الماس اؤئر جةبةلةردئ ءمئنسئز اتاتئن ساداقشئ؛ اسئرةسة اتقا مئقتئ؛ ات ذستئندة وسكةن جانة جاي تارتؤعا جاسئنان ماشئقتانعان. بذل كئسئلةرگة سئرتتاي قاراپ تذرعاندا ةسسئز، اقئلسئز دةرسئث. ءبئراق بذلاردئث بويئندا ءارقيلئ دانالئق بار، اقئلعا كةنئش؛ ءسوزئ از، جالعانئ جوق. ذلئق بولار، كئشئك بولار، ءتئپتئ، كةلةلئ كةثةس ذستئندة دة، بذلاردئث اراسئندا ةشكئمگة جاعئنئش، جارةؤكة اتئمةن ذشئراسپايدئ. ايتا بةرسةك، ءسوزئمئز ذزارئپ كةتةر، دةپتئ («كارتليس سحوبرةأا» - انونيمدئ «گذرجئ شةجئرةسئنةن»). 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى