الپئس ةكئ قوثئر

ت. «الپئس ةكئ قوثئر» دةگةن ءسوزدئث قالاي شئققانئن قازبالاؤ ءذشئن، ةث اؤةلئ «قوثئر» دةگةن ءسوزدئث توركئنئنة ءذثئلئپ كورةيئك. تابيعاتتاعئ قوثئرلار: قوثئر جةل، قوثئر كذز، قوثئر تاؤ ت.ب. حايؤاناتتاردئث مئنةزئن بئلدئرةتئن قوثئرلار: قويداي قوثئر، قوثئر تذيةدةي ت.ب.

الپئس ةكئ قوثئر

ادامدارعا قاتئستئ قوثئرلار: قوثئر مئنةزدئ جان ةدئ، قوثئر داؤئستئ ءانشئ، قوثئر قالتالئ وتباسئ ت.ب. قوثئر اتتئ اندةر: «القوثئر»، «نازقوثئر» ت.ب. كذيدةگئ قوثئرلار: «تةلقوثئر»، «جايقوثئر»، «كةلقوثئر»، «مولقوثئر»، «سةرئقوثئر»، «اسةمقوثئر»، «قوثئرقاز»، «اقساققوثئر»، «مئرزا قوثئر»، «قورقئتتئث قوثئرئ» ت.ب. بذل قوثئرلاردئث سانئ دا شامالئ عانا. ةندةشة، «الپئس ةكئ قوثئردئ» قايدان ئزدةيمئز؟ كةيبئر زةرتتةؤشئلةر: «الپئس ةكئ قوثئر» - كذي عانا ةمةس، وعان ءان، بي، حالئق داستاندارئ، تذرمئس-سالت جئرلارئ، ايتئستئث بارلئق تذرلةرئ، شةشةندئك سوزدةر تذگةل سوعان جاتادئ»، - دةپ پالةن كذيدئث، تذگةندةي حالئق داستاندارئنئث، تذرمئس-سالت جئرلارئنئث تئزئمدئگئن تئقپالايدئ. بذل پئكئرلةر كوركةمونةردئث زاثدئلئعئنا، قيسئنعا سيا ما؟ بي دة - قوثئر، كذي دة - قوثئر، ايتئس، ولةث دة - قوثئر، تذرمئس-سالت جئرلارئ دا قوثئر بولا بةرسة، استارلئ «قوثئر» سوزئنةن نة قالادئ؟ مةنئث تذسئنئگئمشة، «الپئس ةكئ قوثئر» ءسوزئ كوركةمونةردئث ءبئر سالاسئ كذيگة قاراتئلعان. ءبئراق، اتالئپ جذرگةن كذيلةردئث اتئنا ةمةس، زاتئنا، تابيعاتئنا، «قذلاقتان كئرئپ، بويدئ الار» كةرةمةتئنة باس يگةندئگئمئزدةن.

«الپئس ةكئ قوثئردئث» كذي ةكةندئگئنة مئناداي دالةل كةلتئرؤگة بولادئ:

«قورقئتتئث قوثئر كذيئ» سوناؤ IV-V عاسئرلاردا دذنيةگة كةلدئ. قازئرگة دةيئن ازباي-توزباي، قذنئن جويماي ساقتالئپ كةلةدئ. قوثئر اؤةنئن وزگةرتكةن جوق. ايگئلئ مؤزئكا زةرتتةؤشئسئ، عالئم اقسةلةؤ سةيدئمبةكوأ: «قازانقاپ ءبئر جولدا الپئس ةكئ قوثئر كذي شةرتكةن، «الپئس ةكئ قوثئر» اتاؤئ سودان قالعان»، - دةيدئ. ال كورنةكتئ اقئن قادئر مئرزاليةأ: «الپئس ةكئ قوثئردئث» كذي ةكةنئن ءبئز ةمةس، حالئق ايتئپ ءجذر. قاعاز بةتئنة تذسپةي قالعان قئرؤار حالئقتئق مذرالاردئ حالئق كوكةيئندة ساقتاپ كةلمةدئ مة؟ ال، «الپئس ةكئ قوثئر» كذيئنئث نوتاسئ قاعاز بةتئندة جوعالعان كوپ دذنيةلةرمةن بئرگة جوعالعان شئعار؟ دةسة دة، حالئق جذرةگئندة قالعاندئقتان، ونئث جوعالماعانئ. ابايدئث ةكئ ساندئق قولجازبالارئ مةن جيناعئن قانقذيلئ زاماندا داثعويلاردئث جوعالتقانئ بار ةمةس پة؟» - دةيدئ.

ال قئتايداعئ تانئمال تاريحشئ نئعمةت مئثجاننئث 80- جئلدارئ كذيتئث قالاسئندا اشئلعان فولكلور جينالئسئندا «الپئس ةكئ قوثئردئث» كذي ةكةندئگئ جونئندة اثگئمة قوزعاعانئ ةسئمدة. ذلئ عالئم ءال فارابيدئث «اؤةن جانة ارةكةت» دةگةن ةثبةگئندة: «ارةكةتسئز دئبئس بولمايدئ. دئبئس بولماسا، اؤةن قذرالمايدئ. سول اؤةندة دئبئستار بةلگئلئ ئرعاققا تذسةدئ. ول ةسةپكة باعئنادئ. ةسةپسئز ارةكةت بولمايدئ. ونئث ءوزئ فيزيكالئق قوزعالئستئ قالئپتاستئرادئ»، - دةگةن. دةمةك، كذي دة، ءسوز دة، اؤةن دة، ارةكةت تة - بةلگئلئ بولمئستئث تؤئندئسئ. سونئث ءبارئ دة ءال فارابي ايتقانداي، ةسةپتئك ةرةجة، فيزيكالئق زاثدئلئققا باعئنادئ. حالقئمئزدئث مؤزئكالئق اؤةندةرئنة كةلسةك، اؤقئمئ الماعايئپ كةث «تاريحناما» بذل - هذندار، ذيسئندةر، قئپشاقتار، قازاقتار وسئ ءتورت ءداؤئردئث اسؤئنان اسئپ بذگئنگة جالعاستئ. قازاق تذرئك حالقئنئث رؤحاني ءومئرئنئث سوزدئك، سازدئق، قيمئلدئق سيپاتتارئن سالا-سالاسئ بويئنشا جيناقتاپ، باسئن قذراپ شئعارؤ - ول ءوز الدئنا ذلكةن ءبئر دذنية. هذندار ءداؤئرئ - قازاقتئث تذرئكتةن اجئراماعان كةزئ، ياعني قاراقذرئم ءداؤئرئ. بذل داؤئردة كوبئنشة يةنتةتوتيكالئق اؤةندةر ةدئ. بذعان قاراعاندا قئتايدئث دا كةيبئر اؤةندةرئ كئرئگؤئ مذمكئن. سةبةبئ، هذن - تذرئكتئث ذلكةن ذلئنئث ةسئمئ. ول ؤاقئتتا قازاقتار يسلام ءدئنئن قابئلداماعان كةز. هذنداردئث كوبئ بؤددا دئنئنة ةنئپ، ولار قئتاي بولئپ كةتتئ. سوندئقتان دا قازاق حالقئ مةن قئتايدئث مؤزئكالئق اؤةندةرئندة تامئرلاستئق بار دةؤگة بولادئ. هذندار ءداؤئرئنئث ءبئر ءانئ «كةرمارالدا» سول ءداؤئردئث اؤةنئ فانتاتونيكالئق ئرعاعئنا تذسةدئ ةكةن. ءدال سول تةكتةس قئتاي حالئق اؤةندةرئ بار ةكةنئن ايتادئ تاريحشئلار.

ءذيسئن ءداؤئرئ - قازاقتار يسلام ءدئنئن قابئلداعان كةز. «سال-سال زارقوم»، «قيامةت-قايئم» سياقتئ داستاندار مةن اراب اؤةندةرئ ماقامدارئ - حالقئمئزدئث ادةبيةت-كوركةمونةر شةبئنة ئرگة تةبة باستاعان مةزگئل. قئپشاقتار ءداؤئرئ - قاراقئپشاق قوبئلاندئ زامانئ ةدئ. سئر بويئ ماقامدارئ مةن اؤةندةرئ وسئ كةزدة دذنيةگة كةلدئ.

ازيا ءوثئرئن مةكةندةگةن تذرئك تئلدةس كوپتةگةن تايپالاردئث زاتتئق وركةنيةتئنئث دامؤئ رؤحاني ومئرئنة ئقپال ةتتئ. اسئرةسة، كوشپةلئ تايپالاردئث مادةنيةتئ كورشئلةس حالئقتاردئ تاثئرقاتئپ، كورنةكئ بيئگئنة شئقتئ. ورتا عاسئر مادةنيةتئنئث كيةلئ وشاعئ سانالاتئن دالا توسئنةن نةبئر عذلاما-عالئمدار، ابئز-جئراؤلار، باقسئ-كذيشئلةر تذلةپ ذشئپ، الةمدئك وركةنيةتتئث كوشئنة ئلةستئ. ةرلئگئ مةن دانالئعئ اثئزعا اينالئپ، ةؤرازيانئث ذلئ دالاسئندا سالتانات قذرعان حالئق كذندةلئكتئ تذتئنؤ بذيئمدارئنان باستاپ، اسةم ونةرلئك زاتتاردئ جاساؤعا ورةسئ جةتتئ. مؤزئكالئق اسپاپتاردئ جاساؤدئ الئستان ئزدةمةي، الدارئنداعئ ءتورت تذلئك مالدان، اث-قذستاردان، تابيعاتتان ئزدةدئ.

مئسالئ: قوبئزدئث پايدا بولؤئ جايلئ مئناداي ءبئر اثئز بار: ةرتةدة ءبئر اثشئ ورمانعا بارسا، ءبئر مايمئل اثشئدان قورقئپ، اعاشتئث باسئنا شئعئپتئ. اثشئ ونئ ساداقپةن اتقاندا، جةبة تةسكةن جةرئنةن ئشةگئ شئعئپ، اعاش باسئنان جةرگة دةيئن شذباتئلئپ قالادئ ةكةن. اثشئ ءبئرقانشا كذن وتكةن سوث، الگئ اث اؤلاپ بارعان ورمانعا قايتا بارسا، تاؤ جةلئ جةلپئنة سوعئپ، مايمئلدئث اعاشقا كةرئلئپ قؤراپ قالعان ئشةگئن تةربةتئپ، ادامنئث جان-جذيةسئن بالقئتاتئنداي كادئمگئ قوثئر كذي بوزداپ تذرسا كةرةك. مايمئلدئث ولةكسةسئنئث قاسئندا تاعئ ءبئر مايمئل الئستاپ كةتة الماي، قارايلاپ ءجذر. بايقاسا، سونئث ءبئر سةرئگئ ةكةن. كذي اؤةنئنةن وكسئك اتقان ارماننئث، الدةنةندةي اؤئر مذث-نالانئث سارئنئ ةسئپ تذرعانداي. اثشئ ءوزئنئث اعاتتئعئنا وكئنئپ، ئشتةي ةلجئرةيدئ. كذي قذدئرةتئنة الپئس ةكئ تامئرئ بالقئپ، اثشئنئث شابئتئ قوزئپ، وعان وي تذسةدئ. ئشتةي ةلجئرةيدئ. ذيئنة قايتا ورالسا، وزةننةن سؤ الئپ كةلة جاتقاندا جاثا ذيلةنگةن كةلئنشةگئن شوشقانئث قابانئ جارئپ كةتئپ، ئشةگئ شذباتئلئپ قالعان ةكةن. اثشئ جئگئت وسئ وقيعادان كةيئن، جئلقئنئث تؤ قذيرئعئن كةرئپ الئپ، اعاشتان قاراپايئم قوبئز اسپابئن جاساپ، قوثئر كذيدئ ةث العاش رةت اثئراتئپتئ.

كةيبئر نذسقاسئندا بذل اثئزدئ ءسال-ءپال وزگةرتئپ: «كةرئلگةن ئشةك سةكسةؤئلدئث بذتاعئنا ءئلئنئپ قالعان قارعانئث ئشةگئ ةكةن، جةلدئ كذندة تةربةلئپ، وزگةشة اؤةن شئعئپتئ. وسئدان اسةرلةنگةن بئرةؤ دومبئرا جاساپ، كذي شئعارئپتئ»، - دةگةن اثئز ايتادئ. ولجاس سذلةيمةنوأتئث «ءار كذن - ارايلئ تاث» اتتئ ولةث جيناعئنداعئ «دومبئرا» دةگةن ولةثئنئث سيؤجةتئ وسئ كةيئنگئ اثئزدان الئنعان كورئنةدئ.

ال كذي اتاسئ «قورقئتتئث قوثئر كذيئ» دة - جاثاعئ الدئثعئ اثئزدان تؤعاندئعئن ايتؤشئلار دا جوق ةمةس. حالقئمئزدئث رؤحاني مذراسئ بولعان مؤزئكالئق اسپاپتاردئث تذعئرئنا قونئپ، ورنئقتئ حالئقتئث تذرمئس-سالتئنا، ءومئر ءسذرؤ قاعيداسئنا قاتئستئ تامئرلاسئپ جاتقاندئعئن بايقايمئز. مئسالئ، داثعئرا، دابئل، داؤئلپاز، كةپشئك سئندئ سوقپالئ اسپاپتاردئث شاناعئن تذية جانة سيئر تةرئسئمةن قاپتاسا، دومبئرا، شةرتةر سياقتئ شةرتپةلئ اسپاپتارعا دئبئس كوزئ رةتئندة قوي، ةشكئ ئشةگئن شيراتئپ، كةپتئرئپ تاعادئ. بذل اتاؤ شةرتپةلئ، ئسپالئ اسپاپتارعا تاعئلاتئن دئبئس شئعارؤشئ زاتتاردئث ورتاق بالاماسئ بولئپ، مؤزئكالئق تةرمين نةگئزئندة قابئلدانئپ وتئر. ال جةتئگةنگة تيةك ءذشئن جةتئ اسئق جاسالادئ. قوبئزدئث دئبئس كوزئ ءذشئن بةستئ ايعئردئث تؤ قذيرئعئن تاعئپ، ونئ قئل بايلانعان ئسقئمةن ئسؤ ارقئلئ اثئراتئپ، بوزداتئپ جئبةرةدئ. قوبئزدئث شاناعئن نار تذيةنئث تةرئسئمةن قاپتاعاندئقتان «نارقوبئز» اتاپ كةتكةن. سئرناي، كةرنةي، ذران سةكئلدئ ذرلةمةلئ اسپاپتاردئ، تاقئلداق سئندئ سوقپالئ اسپاپتاردئث جاسالؤئ دا ذلتئمئزدئث تئرشئلئگئمةن قابئسئپ جاتادئ.

اتتذياق - اتتئث تذياعئنان، سئبئزعئ - قؤرايدان جاسالدئ. دةمةك، ذلتتئق مؤزئكانئث جانة مؤزئكا اسپاپتارئنئث پايدا بولؤئ حالقئمئز كةشكةن كةشؤلةرئمةن، جالپاق تاريحئمةن تئنئستاس. ونئ ارحةولوگيالئق مذرالاردان دا كورئپ وتئرمئز. بذل مؤزئكالئق اسپاپتار «الپئس ةكئ قوثئرمةن» دة تاعدئرلاس.

اكادةميك أ.أ.أينوگرادوأ: «كةم دةگةندة وسئدان ةكئ مئث جئل بذرئن تذتئنئلعان قوس ئشةكتئ اسپاپتئث بةينةسئ ايرئقشا نازار اؤدارتادئ. بذعان بذگئنگئ كذنئ ةث تةكتةس، ةث جاقئن اسپاپ رةتئندة قازاقتئث دومبئراسئ مةن قئرعئزدئث قومذزئن جاتقئزؤعا بولادئ» دةي كةلئپ، ئسپالئ اسپاپتاردئث وتانئ ورتالئق ازيا ةكةنئن، قازاقتئث قوبئزئ - وسئ كذنگئ أيولونچةل مةن سكريپكانئث «ارعئ اتاسئ» ةكةنئن ايتادئ. «بذل پئكئرگة كئم-كئمدة كذمان كةلتئرة قويماس دةپ ويلايمئز»، - دةيدئ.

قئتايدئث «جئلناما»، «سذيناما»، «تاثناما» سئندئ تاريحي جازبالارئندا پيپا، حؤچين (قوبئز)، سؤنا (سئرناي)، تةكتةس بايئرعئ مؤزئكالئق اسپاپتاردئث باتئس ءوثئردئ مةكةندةيتئن كوشپةلئ تايپالاردئث (قورلاردئث) اتامذراسئ ةكةندئگئنة، ورتالئق ازيا ءوثئرئنئث ءوز كةزئندة مؤزئكالئق مادةنيةتئنئث وشاعئ بولعانئن «سذيناما اؤةن-ساز شةجئرةسئندة» ايتئلعانئن مؤزئكا زةرتتةؤشئلةرئ ةسكةرتئپ تة، جازئپ تا كةلةدئ. قازئرگئ زامان قازاقتارئنئث ذلتتئق مؤزئكالئق ءتول اسپاپتارئ دةلئنئپ جذرگةن دومبئرا، قوبئز، جةتئگةن، شةرتةر، ادئرنا، ئسقئراؤئق، سازسئرناي، ءمذيئز سئرناي، قوس سئرناي، تاستاؤئق، ئسقئرئق، ذسكئرئك، مةسقوبئز، جةزقوبئز، شاثقوبئز، داؤئلپاز، دابئل، شئثداؤئل، كةپشئك، داثعئرا، اساتاياق (اساي-ذسةي)، سئلدئرماق، ءمذيئزتاقئلداق، اتتذياق، مئسقوثئراؤ ت.ب. ذلتتئق مؤزئكا اسپاپتارئمئزدئث دا ذيادان كوتةرئلئپ ذشاتئن مةزگئلئ جةتتئ.

حالقئمئزدئث كذي ونةرئ دة ءوزئنئث تاعدئرمةن تةتةلةس ذلتتئق مؤزئكا اسپاپتارئنا مذقتاج. مذنئ نةگة ءسوز ةتئپ وتئرمئز؟ ءبئز ذيادان ذشئرامئز دةپ وتئرعان «الپئس ةكئ قوثئردئث» تاعدئرئ دا حالقئمئزدئث ءتول مؤزئكالئق اسپاپتارئ مةن كذي ونةرئنئث اتاسئ بولعان قورقئت سئندئ الئپ تذلعالاردئث، ارئسئ ادامزات مادةنيةتئنئث ساحنا تورئنةن ورئن الؤئمةن تئنئستاس دةپ قارايمئن. «الپئس ةكئ قوثئر» كذي دةدئك، وندا مذنئ قالاي تذراقتاندئرؤ كةرةك؟ قازئرگئ مؤزئكا زةرتتةؤشئلةرئنئث ايتؤئنا قاراعاندا، اتالئپ، شةرتئلئپ جذرگةن كذيلةردئث ءوزئ مولشةرمةن 5 مئثنان اسادئ ةكةن. سوندا قوثئر كذيلةردئث ءوزئ ةكئ، الدة ءذش مئثنان اساتئن شئعار. ةندةشة، ذلتئمئزدئث وسئنشالئق مول مذراسئنان «الپئس ةكئ قوثئر» سارالاپ الئنسا، بذعان ةشكئمنئث تالاسئ جوق شئعار؟ ونداي بولسا، «الپئس ةكئ قوثئردئ» ذيادان ذشئرؤ ءذشئن نة ئستةؤ كةرةك؟ ةث اؤةلئ قوثئر كذيلةردةن كذي اتاسئ قورقئتتان باستاپ، الپئس ةكئ قوثئر كذيدئ سارالاپ تالداپ العان ءجون. سوسئن كذيلةردئث تاريحئنا سذيةنؤ قاجةت. حالقئمئزدئث باستان كةشكةن كةشؤلةرئ، تذرمئس-سالتئ، ادةت-عذرپئ، زامان اعئسئ، قازاقتئث قالا-دالاسئنداعئ تئرشئلئك، اؤئز ادةبيةتئ، كوركةم ونةرئ وزدئگئنةن-اق، «الپئس ةكئ قوثئر» كذيدئث قذشاعئنا ءسئثئسئپ، كئرئسئپ كةتةدئ.

قازاقستاندا 1992- جئلئ باسئلعان «قازاقتئث ايگئلئ كذيشئلةرئ» اتتئ البوم كئتاپشانئث «تةكتئ دة، تةگةؤرئندئ ونةر» دةگةن العئسوزئندة: « XX عاسئر تابالدئرئعئن اتتاعانعا دةيئنگئ قازاق حالقئنئث بذل رؤحاني جذبانئشئ بولعان ونةر تذرلةرئ قايسئ؟» - دةگةن سذراؤ قويئلا قالسا، وندا ةث اؤةلئ ءسوز ونةرئمئز، قولونةرئمئز، مؤزئكالئق ونةرئمئز الدئمةن تئلگة ورالار ةدئ. شئنئندا، حالقئمئز رؤحاني سذرانئستئث جذگئن ءذيئپ-توگئپ وسئ ءذش ارناعا جيناقتاعان سياقتئ. وسئناؤ رؤحاني قاينارلاردئث ئشئندة مؤزئكانئث، ناقتاپ ايتساق، كذيدئث ورنئ بولةك.

مذنان شئعاتئن قورئتئندئ حالقئمئزدئث مؤزئكا مادةنيةتئندةگئ ورنئ - وزگةشة، زاثعار بيئك. سوندئقتان كذي ونةرئ - «الپئس ةكئ قوثئردئث» جانجذيةسئ، قان-ءسولئ، قاثقاسئ بولؤعا ءتيئستئ. ةگةر ذلتئمئزدئث وسئنداي ذلان-اسئر مول مذراسئن، رؤحاني، مادةني بايلئعئن باسقا ذلتقا، دذنيةگة تانئتؤعا كذش شئعارا الساق، اسئعئمئز الشئسئنان تذسكةلئ تذر. ونئ قالاي تانئتامئز؟ كةيبئر كوزقاراستاردا «الپئس ةكئ قوثئردئ» جيناؤ، زةرتتةؤدئ باسا دارئپتةيدئ. مةنشة ول - قولئمئزدا بار دايئن دذنية. ةندئگئ جذمئس جالعاستئ زةرتتةي ءجذرئپ، «الپئس ةكئ قوثئردئ» ةكرانعا ءتذسئرؤ ماسةلةسئ - باستئ پارئز. شئنايئ ارةكةتتةنئپ، جذمئلا كذش شئعارساق، باسشئلئق قولداسا - بذل يگئ ءئس جذزةگة اسار ةدئ. «الپئس ةكئ قوثئر» كذيئنةن الپئس ةكئ كوركةم تةلةفيلم تذسئرؤگة بولدئ. ةث كةمئندة الپئس ةكئ ءبولئمدئ فيلم دذنيةگة كةلؤئ ءسوزسئز. اينالئپ كةلگةندة، قاراجات بولماسا، قئسقا ءجئپ كذرمةؤگة كةلمةيدئ. ةگةر دة «الپئس ةكئ قوثئر» كذيئن اثئزئمةن ةكرانعا ءتذسؤ مذمكئندئگئ بولسا، وندا وعان ءان، كذي، تذرمئس-سالت جئرلارئ، باتئرلئق، عاشئقتئق جئرلاردان ذزئندئلةردئ لايئقتئ سئثئرؤگة ابدةن بولادئ. بذل تالاپتان شئعؤ ءذشئن قئزئقتئ وقيعالئ، تارتئمدئ سيؤجةتتئ، كومپوزيسيالئق قذرئلئمئ شئمئر كوركةم تةلةفيلم جازئلؤ كةرةك.

ونسئز قذر كةؤدةمةن ةشنارسة ونبةيدئ. .

«الپئس ةكئ قوثئردئ» زةرتتةؤ - جاؤاپكةرشئلئگئ كذشتئ شارؤا. ونئ زةرتتةؤشئ وقئمئستئلارئمئزعا جاعداي جاسالئپ، عئلئمي كوزقاراستارعا، تالاس-تارتئسقا ةركئن جول بةرئلؤئ كةرةك. زةرتتةؤ عئلئمي، تةرةث بولؤ، جاثالئق جاراتؤعا ذمتئلؤ قاجةت. «الپئس ةكئ قوثئردئ» زةرتتةؤ بارئسئندا ةلدئث ءئشئ-سئرتئنداعئ وقئمئستئلار مةن ادةبيةت-كوركةمونةر سالاسئنئث ماماندارئمةن قارئم-قاتئناس جاساپ، تانئم جاعئنان بئرلئككة كةلؤ قاجةت. اسئرةسة، قازاقستان، سئرتقئ مذثعذليا سياقتئ ةلدةردة «الپئس ةكئ قوثئرعا» قاتئستئ جازبا دذنيةلةر، باسقا دا دةرةكتةردةن پايدالانئپ، ءوزارا سةلبةسؤ ءجون. «الپئس ةكئ قوثئر» تؤرالئ زةرتتةؤ ماقالالار باسپا بةتئندة جاريالانعالئ ذقساماعان كوزقاراستار ورتاعا شئقتئ. ءبئرئنشئسئ، ءان، كذي، بي، بذكئل فولكلور اتاؤلئ «الپئس ةكئ قوثئرعا» جاتادئ دةيتئن كوزقاراس. ةكئنشئسئ، «الپئس ةكئ قوثئر» - قوثئر كذيلةر مةن قوثئر اندةردئث جيئنتئعئ. ءذشئنشئسئ، «الپئس ةكئ قوثئر» - قازاق حالقئنئث كلاسسيكالئق قوثئر كذيلةرئنئث جيئنتئعئ دةسة، ءتورتئنشئسئ، «الپئس ةكئ قوثئر» - ذيعئردئث «ون ةكئ مذقامئ» سياقتئ قازاق ماقامدارئنئث (ئرعاقتئ ءتذرلئ اؤةندةردئث) جيئنتئعئ دةيدئ.

قازاق حالقئندا مذحام بار ما؟ ارينة، بار، «مذحامدئ» - قازاق حالقئ «ماقام» دةيدئ. حالئق جئراؤلارئ ةجةلدةن-اق، قيسسا-داستاندارئ بةلگئلئ ءان اؤةنئمةن (ماقاممةن) جئرلايتئن. مةن وتكةن جئلئ قازاقستاندا ءجذرئپ، سالداربةك دةگةن جئراؤدئث جئر كةشئنة قاتئستئم. ول ساحنا تورئندة وتئرئپ، قيسسا-داستانداردئ جاتقا ايتقاندا سةگئز ءتذرلئ ماقاممةن جئرلاعانئن ةت-قذلاعئممةن ةستئدئم. ءوزئ ءبئر وزگةشة وبراز بايقاتئپ، ءاربئر ماقامدارئن ذكئلئ دومبئرامةن ءوزئ سذيةمةلدةپ وتئردئ. جئراؤدئث زارلئ ماقامدارئ ةت-جذرةگئثدئ ةلجئرةتئپ، مذثلئ اؤةنئ الپئس ةكئ تامئرئثدئ بالقئتادئ. جئراؤ ارا-تذرا القئنئن باسئپ الئپ، جئرلاعان قيسسا-داستاندارئنا تذسئنئك بةرئپ، وقيعانئ قاراسوزبةن دة قئسقاشا بايانداپ، شةشةندئك تانئتتئ. ةگةر قازاق حالقئنئث «الپئس ةكئ قوثئرئن» - «ماقام» دةسةك، وسئ جاعئنان ئزدةنئپ، زةرتتةپ ذيعئردئث «ون ةكئ مذحامئنا» ذقساتئپ الئپ، ةكرانعا تذسئرؤگة بولار ةدئ. ءبئراق قازاق حالقئ ةجةلدةن-اق، «الپئس ةكئ قوثئردئ» - كذي دةپ كةلةدئ. كةيبئر زةرتتةؤشئلةر «الپئس ةكئ قوثئردئث» شئعؤ تةگئ كذي بولعانئمةن، وعان اندةگئ «قوثئردئ» قوسؤدئ قذپتايدئ. ةندئ ءبئر كوزقاراستاعئلار، كذي مةن قازاقتئث كلاسسيكالئق مؤزئكاسئن بولة قاراپ، كذي - كلاسسيكالئق مؤزئكانئث ءبئر سالاسئ دةگةندئ دارئپتةيدئ.

قورئتا كةلگةندة، «الپئس ةكئ قوثئر» تؤرالئ ئزدةنئپ، ماقالا جازعان قالامگةرلةردئث ورتاق ويئ، ئزگئ تئلةگئ ءبئر. ذلتئمئزدئث وسئ تةثدةسسئز مول مذراسئن قايتكةندة كادةگة جاراتؤ. ذيعئر حالقئ «ون ةكئ مذحامئن» كلاسسيكالئق ءان اؤةنئ دةي وتئرئپ-اق، ذيعئر مادةنيةتئنئث بارلئق سالاسئن قاعئس قالتئرعان جوق. «قالاؤئن تاپسا، قار جانادئ» دةگةن سول. 1981- جئلئ ورتالئق «ذلتتار باسپاسئنان» ذيعئردئث «ون ةكئ مذحامئن» تانئستئرعان «تؤاح موسقيون» (تارئف موسقيون) اتتئ كئتابئ جارئق كوردئ. سوندا «ون ةكئ مذحام» تؤرالئ نةلةردئ ئستةگةنئ، ونئث شاثئراعئن قالاي كوتةرگةندةرئ جايئندا باستان-اياق بايانداعان. ذيعئر حالقئ 45 جئلدان ارتئق ؤاقئت ةثبةكتةنئپ، وسئنشا ناتيجةگة قول جةتكئزگةن ةكةن، ءبئز نة ئستةدئك؟ «الپئس ةكئ قوثئردئث» باسئن اشا الماي جاتقانئمئز بولماسا، وعان قاجةتتئ ذلان-اسئر رؤحاني قورئمئز، زاتتئق نةگئزئمئز دايئن.

ايتالئق، ذلتئمئزدئث كلاسسيكالئق مؤزئكاسئ بولئپ كةلگةن كذيدةن، كذيشئدةن قازاق كةندة ةمةس. وسئ رؤحاني كةمةمئز جذزگةلئ وتئرعان شالقار ايدئندئ ذلتتئق مادةنيةتئمئزدئث تةثئز ايدئنئ شةتسئز دة، شةكسئز. ونئ زةرتتةؤ جذمئسئنان دا قذرجاياؤ ةمةسپئز. قازاقتئث دومبئراسئ مةن قوبئزئ جانة وسئ اسا بايئرعئ ذلتتئق مؤزئكا اسپاپتارئمئزبةن ورئندالاتئن كلاسسيكالئق مؤزئكا - حالئق كذيلةرئنئث تامئرئ تةرةثگة بويلاعانئن بايقايمئز. «الپئس ةكئ قوثئردئث» سارقئلماس كةنئ ءوز يةلئگئمئزدة ةكةن، ونئث شاثئراعئن كوتةرؤ دة ءوزئمئزدئث موينئمئزدا...

تذرسئنالئ رئسكةلديةأ، ق ح ر مةملةكةتتئك سئيلئق يةگةرئ

دةرةككوز: «جاس قازاق» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى