ةكئباستذزدان كةسةنة تابئلدئ
استانا. 7- قئركذيةك. قازاقپارات - پاألودار وبلئسئ ةكئباستذز قالاسئنان الپئس شاقئرئمداي تذستاعئ اؤليةكول ماثئنان ХІV عاسئردا سالئنعان مازاردئث ورنئ تابئلدئ.
- بذل عيماراتتئث ХІҮ عاسئردئث ورتا شةنئنة تامان بوي كوتةرگةندئگئن راستايتئن دايةكتةرئمئز بةن دةرةكتةرئمئز از ةمةس. تاپ وسئنداي كةسةنةلةر ءار كةزةثدةردة سئر، جايئق بويئندا، ورال ماثئ مةن التاي ولكةسئندة جذرگئزئلگةن قازبا جذمئستارئندا كةزدةسئپ قالئپ ءجذر، قذرئلئسقا پايدالانئلعان ماتةريالدار دا ءبئر كةزةثدئ مةثزةيدئ، - دةيدئ ارحةولوگيالئق قازبا جذمئسئنئث جةتةكشئسئ پاألودار مةملةكةتتئك پةداگوگيكالئق ينستيتؤتئنئث عئلئمي-زةرتتةؤ ورتالئعئنئث ديرةكتورئ تيمؤر سماعذلوأ. زةرتتةؤشئلةردئث قايلاسئ قادالعان بذل ايماقتئث كونةدةن سئر تارتار تذستارئ ؤاقئت العا جئلجئعان سايئن كوبةيئپ بارادئ. اسئرةسة، ةكئباستذز ءوثئرئ. بذل ايماقتا 129 ارحةولوگيالئق ةسكةرتكئش ورئندار انئقتالئپ، قذجاتتاندئرئلعان ةكةن. سونئث ءبئرئ - شئدةرتئ ارحةولوگيالئق كةشةنئ. مذندا تذتاستاي باتئس سئبئر ويپاتئندا ادامزات دامؤئنئث پالةوليت داؤئرئنةن باستاپ ودان بةرگئ عاسئرلارعا دةيئنگئ كةزةثدةردةن سئر شةرتةتئن جادئگةرلةر تابئلؤدا. سول سةكئلدئ وتئن-ةنةرگيتاالئق كةشةن ورتالئعئنان 30 شاقئرئمداي عانا تذستا ولةثتئ وزةنئ جاعاسئنداعئ اقبيدايئق دةگةن القاپتان تابئلعان تاسقا قاشالعان جازؤلار مةن سؤرةتتةر ذلكةن زةرتتةؤ جذمئسئنا نةگئز بولئپ وتئر. بيئل جازدا تابئلعان قازبا كةشةنئ ءوثئردئث ХІV-ХV عاسئرلارداعئ ورلةؤ كةزةثئن الدئمئزعا جايئپ سالاتئن ءتذرئ بار. اتالعان كةزةث بذرئنعئ جازئلعان تاريحي تذجئرئمدار باسئمئزعا ابدةن ءسئثئرئپ تاستاعان موثعول-تاتار شاپقئنشئلئعئ، «التئن وردا» بيلئگئ زاماندارئنا تذسپا-تذس كةلةدئ. وسئ كةزدة كوشپةندئلةر قالالار سالؤمةن قاتار، بايتاق دالانئث ءار تذسئنا ايالدايتئن، قئستايتئن بةكةتتةر ورناتقان دةيدئ. بذل بةكةتتةردئث كةيبئرئ شاعئن بولسا، كةيبئرئندة جاساق، قولباسشئلاردان باسقا مةملةكةتتئ باسقارؤ مئندةتتةرئن اتقاراتئن 50-60 قئزمةتكةرلةر، ساؤداگةرلةر، ولاردئث شارؤالارئن اتقاراتئن قاراپايئم ةثبةككةرلةر، اسپازدار، كذتؤشئلةر ورنالاسقان شاعئن قالاشئق كولةمئندة بولعان. اؤليةكول وثئرئنةن تابئلعان بةكةت-كةشةندةگئ كذمبةزدئ عيماراتتئث ءبئرئنئث بيئكتئگئ شامامةن 20 مةتر، ةكئنشئسئ 7-8 مةتر تذراتئن ةكئ بولئكتةن تذرادئ ةكةن. مئنة، وسئ كةشةننئث ءوزئ جاؤگةرشئلئك جورئققا عانا ةمةس، ساؤدا، كذندةلئكتئ تذرمئس-تئرشئلئككة پايدالانئلعان دةپ تذجئرئم جاسالؤدا. مذندا قئش كئرپئش پئسئرئپ، بولات بالقئتقان، وزگة دة قولونةرمةن اينالئسقان تئرشئلئك بةلگئلةرئ قازبا جذمئسئنئث اؤقئمئ كةثةيگةن سايئن قولعا ءئلئنئپ جاتقان كورئنةدئ. ذزاق تذرعان بةكةتشئلةر ةگئنشئلئكپةن دة اينالئسقانئن ايقئندايتئن جادئگةرلةر دة كةزدةسةدئ. بايتاق دالانئث سولتذستئك بولئگئندة ةگئنشئلئكتئث وزئندئك تاسئلدةرئ قالئپتاسقانئ بايقالادئ. ةگئنشئلئك سؤارؤ جذيةسئمةن قامتاماسئزداندئرئلعان. ارحةولوگتار سؤ شئعارؤ، سؤارؤ جذمئستارئنئث كذردةلئ ينجةنةرلئك تالعاممةن جاسالعانئ تؤرالئ اثگئمةلةپ وتئر.
تابئلعان كةشةننئث باستئ قذندئلئعئنئث ءبئرئ - اتالعان عاسئرلاردا عيمارات سالؤدا دا ةؤروپا، قئتاي، اراب ساؤلةت ونةرلةرئنةن بولةك ازيالئق شةشئمدةردئث نئق ورئن الا باستاعانئ بايقالادئ. بذل وثئردة وسئدان 500-600 جئلدار بذرئن كاسئبي دةثگةيدةگئ ساؤلةتشئلةردئث بولعاندئعئ تانئلادئ. بذگئندةگئ ورتا ازيانئث ساؤلةت ونةرئنئث وزئق ذلگئلةرئ رةتئندة تانئلئپ وتئرعان قوجا احمةت ياسساؤي كةسةنةسئنة قولدانئلعان بارلئق دةرلئك قذرئلئس تاسئلدةرئ اؤليةكول كةشةنئنةن دة كةزدةسئپ وتئر. ق. ياسساؤيدئث رؤحاني ذستازئ ارئستان بابتئث كةسةنةسئ بولسا، سول ХІV عاسئردئث ساؤلةت ةسكةرتكئشئ بولئپ ةسةپتةلةدئ. سئعاناق، قوراسان قالالارئ ورنئنان تابئلئپ جاتقان قذرئلئستار اتاؤلئ عاسئرلاردئث ساؤلةتئن ايشئقتايتئن دذنيةلةردئ جارئققا شئعارئپ جاتقان جوق پا؟ بذرئن تاريحي دةرةكتةردة اتالعان ساؤلةتتئك ةسكةرتكئشتةر كةرؤةن وتةتئن شةكارالئق تذستاردا عانا كةزدةسةدئ دةگةنگة ساياتئن. ةكئباستذزدا تابئلعان كةسةنة بذل تذجئرئمدئ تولئق جوققا شئعاراتئن ءتذرئ بار. ساؤلةت ونةرئنئث سول عاسئرلارداعئ جةتئستئكتةرئ بايئرعئ قازاق دالاسئنئث قاي تذسئندا دا ءورئس العانئن، بابالارئمئزدئث اسةم قالا سالئپ، شارؤاشئلئقتئث قاي سالاسئن دا بيئك دارةجةدة دامئتقانئن دالةلدةؤگة اؤليةكول كةسةنةسئ كةث جول اشارئنا سةنئم مول. سةبةبئ بذل ءوثئر كةرؤةن وتةتئن شةكارادا ةمةس، بايتاق دالانئث بةل ورتاسئندا جاتئر. قاقاعان قئستا ةلگة پانا بولعان بذل ايماقتئث قاي ؤاقئتتا دا قايناعان تئرشئلئكتئث ورداسئ بولعانئن ايشئقتاي تذسةتئن دايةكتةردئ زةرتتةؤشئلةر بئرتئندةپ تاريح سورةسئنة قويئپ جاتئر. اؤليةكول كةشةنئندة كوگئلدئر بوياؤ سئثئرئلگةن قئش كئرپئشتةر قابئرعالاردئ اشةكةيلةؤگة دة، كذمبةز شئعارؤعا كةث كولةمدة پايدالانئلعانئ نازار اؤداراتئن تذس. بذل دالا حالقئنئث سؤئقتان قورقئپ تار كةپة سالا سالماي ساؤلةتتئ قذرئلئسپةن تذبةگةيلئ اينالئسقاننئث بةلگئسئ. وسئ وركةندئلئك بةلگئسئ، ساؤلةتتئك ونةردئث دامؤئ اتالعان عاسئردئث دةثگةيئندة عانا وربئگةن دةپ ءتذيئپ تاستاؤدئث ءوزئ دة ةرتةرةك سةكئلدئ. سةبةبئ ون تورتئنشئ عاسئردئث تاريحي تؤئندئسئ «كودةكس كؤمانيكؤس» قذمان ةلئ سوزدئگئندة ورتا ازيانئ مةكةندةگةن تذركئ ةلئندةگئ كذمبةزدئ ساؤلةتتئث اتالعان كةزةثنةن ةرتةرةك ورئن العانئ جايئندا جازئلئپ كةتكةن.
ةكئباستذز ماثئنداعئ كةسةنةنئث ورنئندا جذرگئزئلگةن قازبا جذمئستارئ كةزئندة كذمئس تةثگةلةر دة تابئلعان. وسئ جذمئسپةن اينالئسئپ جذرگةن عالئمدار بذل تابئلعان تةثگةلةردئ بؤلگار ةلئندة سوعئلعاندئعئن ايتادئ. داؤ جوق. ةجةلگئ تذركئ ةلدةرئ اراسئندا ساؤدا قئزؤ ءجذرئپ تذرعان شاقتا ءبئر ةلدئث اقشاسئ ةكئنشئ حالئقتئث قولئندا ءجذرؤئ ابدةن مذمكئن. دةگةنمةن سول كةزدة تةثگةلةر دجيتيبيك بازار (جةتئ بةك)، بؤلگار ال دجيفيد، سيگاناك، سارايچؤك؛ تيبريز سةكئلدئ كوپتةگةن بةكةتتةر مةن قالالاردا شئعارئلئپ تذرعانئ تؤرالئ ر.ز. ساگدةةأا «سةرةبريانئة مونةتئ حانوأ زولوتوي وردئ» دةگةن ةثبةگئندة اتاپ وتكةن وسئ دةرةكتةردئث اربئرئنة ذثئلة قارايتئن بولساق اؤليةكول كةسةنةسئ دة دالانئ شاثداتئپ كوشئپ بارا جاتقانداردئث ءبئر ؤاق ات شالدئرئپ، بةل بوساتاتئن جاي عانا بةكةت بولماعانئن العا تارتادئ. سوندئقتان دا اؤليةكولدة سوعئلعان اقشانئث وزگة ءبئر قورئمداردان تابئلماسئنا كئم كةپئل؟ اتپةن، ات-اربامةن عانا قاتئناسقان زاماندا باتئس پةن شئعئستئ، وثتذستئك پةن سولتذستئكتئ الةؤمةتتئك-تذرمئستئق جاعئنان بايلانئستئرعان ذلكةن وردانئث ءوز بيلةؤشئ بولعانئ، ونئث اينالئمعا ءوز اقشاسئن شئعارؤعا مذددةلئ بولؤئ دا ابدةن مذمكئن عوي. قازبا جذمئسئ 2011 - جئلدان باستاپ قولعا الئنعان ةكةن. زةرتتةؤشئلةردئث ايتؤئنا قاراعاندا، بذل جذمئستئث تذبةگةيلئ تذسئنا جةتؤئ ءذشئن ءالئ دة ةكئ جئلعا تاياؤ ؤاقئت كةرةك. قازبا جذمئسئ تةرةثدةگةن سايئن كذردةلئلةنة تذسةتئنئ زاثدئ. العاش كذرةك، قايلا جذمساعان قازبا ماماندارئ ةندئ نازارعا ئلئككةن ءاربئر جادئگةرلةردئ ذقئپتئ تازالاپ الؤئ ءذشئن ذكئلةپ، ذپئلةپ جذمئس اتقارؤعا بةل شةشة كئرئسكةن سةكئلدئ. ءسوز جوق، الداعئ ؤاقئتتا تابئلعان زاتتاردئ زةرتتةؤ ئسئنة تاريحشئلار، ساراپتاؤ زةرتحانالارئ قوسئلادئ. ودان كةيئن ءاربئر زاتتئ دذرئس ساقتاؤدئ ذيئمداستئرؤ بار. مئنة، وسئنداي كةشةندئ جذمئستاردئ ئسكة اسئرؤعا پاألودار عالئمدارئ مةن الماتئ ينستيتؤتتارئ اينالئسؤعا ازئرلةنئپ وتئر.
«كذمبةزدةپ تذرئپ سالئنعان كةسةنة وسئ زامانعا دةيئن نةگة ساقتالماعان؟» دةگةن ساؤال دا ويعا ورالادئ. «كةسةنةنئث كذيرةؤئنة ةشقانداي تابيعي اپاتتئث اسةرئ بولماعان. يةن دالادا كذنگة شاعئلئسئپ جارقئراپ تذرعان تاريحي ةسكةرتكئشتةردئ قذلاتقان ادامداردئث وزدةرئ. ونئث بولجامدئ سةبةپتةرئ دة كوپ. بئرةؤلةر جالتئراعان كئرپئشئنة قئزئققان. ءتئپتئ تذتاس قابئرعالارئن قذلاتئپ، كئرپئشئن، وزگة دة زاتتارئن تاسئپ العاندار دا بولعانعا ذقسايدئ. ولاي دةيتئنئمئز، بذزئپ العان كئرپئشتةردئ الئپ كةتؤ ءذشئن رةتپةن جيناپ قويعان تذستار دا بار، - دةيدئ زةرتتةؤشئلةر. ءبئر سوزبةن ايتقاندا بذل كةسةنة ХVІІІ عاسئرعا جةتپةي-اق اسقاقتاپ تذرعان كةلبةتئنةن ايئرئلعانعا ذقسايدئ. العاشقئ قازبا كةزئندة ةل تاريحئنا قاتئستئ ءبئرقاتار بولجامدار اتالدئ. دةگةنمةن بار اقيقات قازبا جذمئسئ العا جئلجئعان سايئن بةلگئلئ بولارئ انئق. قالاي دةسةك تة، اؤليةكول كةسةنةسئ تاريحئمئزداعئ ذلكةن ءبئر اقتاثداقتاردئث سئرئن اشؤعا قوماقتئ ذلةسئن قوسارئ كذمانسئز.
ايبةك جذماتوأ، پاألودار وبلئسئ
دةرةككوزئ:«ايقئن» گازةتئ