تاجالدئ تذنشئقتئرؤ

استانا. 6- قئركذيةك. قازاقپارات. قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث پرةزيدةنتئ نذرسذلتان نازاربايةأ پةن جؤرناليست ساؤئتبةك ابدراحمانوأتئث سذحبات كئتابئنان.

تاجالدئ تذنشئقتئرؤ

- نذرسذلتان ءابئش ذلئ، تاؤةلسئزدئگئمئزدئث جيئرما جئلدئعئ تاريحئمئزداعئ تاعئ ءبئر وراسان وقيعانئث جيئرما جئلدئعئمةن تذستاس كةلةدئ. ول وقيعا - ءسئزدئث 1991- جئلعئ 29- تامئزداعئ جارلئعئثئزبةن سةمةي پوليگونئنئث جابئلؤئ. كةثةس وداعئنئث تذسئندا، ماسكةؤ بيلئگئ كةزئندة قابئلدانعان بذل شةشئم ورتالئققا اشئق كذنگئ نايزاعايداي بولعانئن، ال الةمدئك قاؤئمداستئق ءذشئن ءسئزدئث جاهاندئق قارؤسئزدانؤ ئسئنة قوسقان ذلكةن ذلةسئثئز، ادامزات تاريحئنداعئ تةثدةسسئز قادام رةتئندة قابئلدانعانئن بئلةمئز. سذحبات كئتابئنئث ءبئر تاراؤئ سول شةشئمگة الئپ كةلگةن جاعداياتتار، سول شةشئمنئث قابئلدانؤئ، ونئث ءبئزدئث كةيئنگئ ومئرئمئزگة، ءبئزدئث عانا ةمةس-اؤ، جالپئ پلانةتاداعئ قارؤسئزدانؤ ذدةرئسئنة اسةرئ تؤرالئ بولسا دةپ ءوتئنئش بئلدئرگةنئم سوندئقتان.

- بذل اثگئمةنئ ارئدةن باستاؤعا تؤرا كةلةدئ. ارئدةن دةگةندة، ءتئپتئ ادام اتا مةن حاؤا انانئث كةزئنةن. ولاردئث ةكئ ذلئ بولعان دةلئنةدئ عوي - ءابئل مةن قابئل. ابئل دةپ تة جازادئ، مةن قازاقتاردا كوبئرةك كةزدةسةتئن بولعان سوث ءابئل دةپ ايتئپ وتئرمئن. تاؤراتتا اأةل مةن كاين دةپ ايتئلادئ. قابئل ةگئن ةككةن، ءابئل مال باققان ةكةن. ةكةؤئ اللاعا قذرباندئق بةرگةندة ءابئل شئن نيةتئمةن سةمئز قوشقارئن، ال قابئل ءايتةؤئر بةرئپ قذتئلايئن دةپ ساپاسئ ناشار ءبيدايئن اكةلئپتئ دةيدئ. سوندا قابئلدئث نيةتسئز اكةلگةن قذرباندئعئ قابئل الئنباپتئ. جذرةگئن قئزعانئش بؤعان قابئل ءابئلدئ ولتئرگةن. ورئستاعئ «وكاياننئي»، ياعني قارعئس اتقان دةگةن ءسوزدئث سول كايننان شئققانئن بئلةسئث عوي. سوندا قابئل ءابئلدئ تاسپةن ذرعان. سول تاس - ادامزات بالاسئنئث العاشقئ اجال قارؤئ. بئلايشا ايتقاندا، قارؤلانؤ ذدةرئسئنئث باسئ.

سودان بةرگئ زامانداردئث بارئندة ادام بالاسئ قارؤلانؤئن جالعاستئرئپ كةلةدئ. اؤةلدة قارؤ اثشئلئقتا قورعانؤدئث، شابؤئلدئث قذرالئ بولعان. بارا-بارا قارؤ ادامدار اراسئنداعئ قاقتئعئستا، كةيئن حالئقتار، مةملةكةتتةر اراسئنداعئ سوعئستا قولدانئلا باستادئ. قارؤدئث نةشةمة ءتذرئ شئقتئ. ونئث بذرئنعئدان قاتةرلئرةك، قؤاتتئراق تذرئنة الدئمةن قولئ جةتكةن ةلدةردئث مةرةيئ ذستةم بولدئ. جاثا ةلدةردئ، جاثا جةرلةردئ سولار باسئپ الدئ. قارؤدئث ارقاسئندا مةملةكةتتةردئث شةكارالارئ وزگةرتئلدئ، تالاي حالئقتار جةر اؤئپ كةتتئ. تاريحتاعئ يمپةريالاردئث ءبارئ قارؤدئث كذشئمةن قذرئلعان. وتار ةلدةردئث ءبارئ قارؤدئث كذشئمةن باعئندئرئلعان. ادامزات تاريحئن تةك سوعئستار تاريحئ دةپ قاراؤ، ارينة، ءبئرجاقتئلئق، ايتسة دة، بذل پايئمداؤدا اقيقاتتئث ذشقئنئ دا بار. تاريحتئث قاي كةزةثئن الساثئز دا سونداعئ وقيعالاردئث ةث الدئمةن نةشة ءتذرلئ سوعئستاردئث سالدارئنان بولعانئن كورةسئز.

ادامزات شةجئرةسئندة ءئزئن قالدئرعان ايگئلئ امئرشئلةردئث بارلئعئ دةرلئك ءارئ قذدئرةتتئ قولباسشئلار ةكةندئگئ دة سوندئقتان. داريي دة، الةكساندر ماكةدونسكيي دة، گاي يؤليي سةزار دا، شئثعئسحان دا، ناپولةون دا بارئنةن بذرئن ذلئ قولباسشئلار ةدئ. ولاردئث قاي قايسئسئ دا سوعئس تاريحئندا قارؤدئث ءوز كةزئ ءذشئن جاثا تذرلةرئن ةنگئزؤئمةن دة قالعان. قؤاتتئ قارؤعا ية بولؤ سول ةلدئ باسقارعان ادامداردئث قادئرئن ايقئندايتئن باستئ ولشةمدةردئث بئرئنة اينالدئ.

عئلئمنئث، تةحنيكانئث دامؤئ قارؤدئ ءتئپتئ قاتةرلئ ةتئپ جئبةردئ. قازاقتئث بذرئنعئ شوقپار، قانجار، سةلةبة، ايبالتا، ناركةسكةن سياقتئ قارؤلارئ، ساؤئت، شاراينا، دؤلئعا سياقتئ جاراقتارئ وق قارؤئنئث، وت قارؤئنئث جانئندا جاراماي قالدئ. «باتئر ءبئر وقتئق» دةگةن ماقال سول كةزدة شئققان بولسا كةرةك. قئسقاسئ، ادام ادام بولعالئ قارؤلانؤمةن كةلةدئ. دةگةنمةن، ءار نارسةنئث شةگئ بار. بولؤعا ءتيئس. اسئرةسة، جيئرماسئنشئ عاسئردا اتومدئ بولشةكتةؤگة قول جةتكةننةن، سونئث ناتيجةسئندة يادرولئق قارؤ جاساؤعا مذمكئندئك تؤعاننان كةيئن ادامزات قاتتئ ويلانؤعا ءتيئس ةدئ. وكئنئشكة وراي، ولاي بولمادئ. ال نةگئزئندة، سةمسةردةن سوقا سوعؤ، ياعني ولتئرةتئن قذرالدان ئرئزدئق كةلتئرةتئن قذرال جاساؤ ادام بالاسئنئث اتام زاماننان كةلة جاتقان ارمانئ. نيؤ-يوركتة، بئرئككةن ذلتتار ذيئمئنئث الدئندا أؤچةتيچتئث «سةمسةردةن سوقا سوعؤ» دةگةن ءمذسئنئ قويئلعانئ سوندئقتان.

- ءسئزدئث بالا كذنئثئزدة وسئعان ذقساس وقيعا بولعان عوي.

- بولعان. ونئ جازدئم عوي كئتابئمدا.

دايةكتةمة:

«بالالئق شاعئمداعئ ءبئر وقيعا مةنئث ءومئرئم مةن تاعدئرئما تةرةث بويلاپ ةنگةنئ سونشا، سول وقيعانئ مةن ذمئتپاي جذرمئن بة، الدة جانئما جالاؤ بولئپ جذرگةن سول وقيعا ما - مذنئ بذگئنگئ كذنئ تاپ باسئپ ايتؤ قيئن.

...مةن تؤاردان كوپ بذرئن-اق ءبئزدئث ذيدة اسكةري أينتوأكا بولئپتئ، ونئ اكةم ءابئشتئث تؤئستارئنئث ءبئرئ جازالاؤشئ وتريادپةن ءبئر قاقتئعئستا ولجالاعان ةكةن. بذل سوناؤ توپالاثدئ 1916- جئلئ، رةسةي يمپةرياسئنئث قيئرداعئ باتئسئندا لاپئلداپ جاتقان سوعئستئث قارا جذمئسئنا قازاقتاردئ قويداي ايداؤ تؤرالئ جارلئققا قارسئ بذرق ةتة قالعان قارؤلئ كوتةرئلئس تذسئندا بولئپتئ. ءبئراق كذش تةث ةمةس-تئن: قولعا ئلئككةنئمةن قارؤلانعان ساربازدارعا قارسئ جذيةلئ ارميانئث مذزداي قارؤلانعان بولئمدةرئ اتتانعان-دئ.

دةمةك، أينتوأكا ءبئزدئث ذيدة جاؤئنگةرلئك ولجا نة رؤئمئزدئث ةرلئگئنئث بةلگئسئ رةتئندة ةمةس، وپات بولعانداردئث كوزئ رةتئندة ساقتالعانئ عوي.

بئردة اجةم مئرزابالا: «بذل مئلتئق اعالارئمئزعا اجال، بئزگة ازاپ بولئپ تيگةن. قايعئ جاماپ، سارسئلتقان عوي. ةندئ سول قاسئرةت بالالارئمئزدئث باسئنا دا كةلسئن دةيسئثدةر مة؟ كةمةثگةرلئكتئث دة، كئسئلئكتئث دة ولشةمئ - جاماندئقتئ جانئثا جولاتپاعان. ال جادئمئز وزئمئزبةن بئرگة كةتةر»، - دةپتئ.

ايتتئ - بولدئ. قارؤمةن قوشتاسؤدئث كونة ئرئمئن جاساپ، اكةم أينتوأكانئ وكئمةتكة وتكئزةدئ، ءبئراق التئ قئرلئ نايزاسئن الئپ قالادئ.

اؤئل بالالارئ ةثبةككة ةرتة ارالاسادئ عوي. بئردة بالاپاندارعا كوك جذلؤعا بارعان مةنئث قوس الاقانئمنئث وسئلئپ-وسئلئپ كةتكةنئن (وسئپ تذرعاننئث ءبارئ جوثئشقا ةمةس قوي) كورئپ، اجةم: «جاؤدئ جةثدئك قوي، ةندئ سوعئس بولا قويماس، ال اسپاپ ذيدة كادةگة جارايدئ» دةپ، سول تةمئر نايزادان وراق جاساؤدئ بذيئردئ.

شئنئندا دا سول كةزدة ةلدة ءوزئمئزدئث دة، وزگةنئث دة قارؤ-جاراعئ جةتئپ ارتئلاتئن. ةسةسئنة كادئمگئ قايشئ، قالاق، ينة-ءجئپ، بذراندا جةتئسپةيتئن.

ذيگة جاثا تؤعان ايداي جالتئراعان وراق تا كةلئپ، شارؤانئث بالاسئ مةنئث تذثعئش قذرالئما اينالدئ».

ن.نازاربايةأ

«بةيبئتشئلئك كئندئگئ»

ا.، 2001، 6-7-بةتتةر.

- كئتابئثئزدا اؤئلداعئ ويئن بالالارئمةن جذرگةندة سول أينتوأكا، سول نايزا ةسئثئزگة ءتذسئپ كةتئپ، نةگة بةردئ، نةگة وراق جاسادئ دةپ ذلكةندةرگة وكپةلةيتئنئثئز دة ايتئلعان.

- وندا مةن مئرزابالا اجةمنئث وراقتئ قولئما ذستاتاردا «ية بول!» دةگةنئن دة ةسكة سالايئن. ويتكةنئ، سول ءسوز بالا كذنئمدة-اق الدئمنان شئققان ةدئ. ذلكةندةرگة ةرئپ، وزئمشة، ءالئم كةلگةنشة الگئ وراعئممةن ةگئن ورئساتئنمئن. كئشكةنتايمئن، شارشاپ، قالجئراپ كةتةمئن. جاتا قالئپ، قالعئپ تا كةتةمئن. ويئن بالاسئ ةمةسپئن بة، ءوزئم ءبئر جاقتا، وراعئم ءبئر جاقتا جاتادئ وندايدا. ءبئر كذنئ جانئما تاستاي سالعان سول وراققا قذرداستارئمنئث ءبئرئ اياعئن ورعئزئپ العانئ. شاپشئپ اققان قانئ دا كوز الدئمدا. زارة-قذتئم كةتتئ. سوندا اجةمنئث «ية بول!» دةگةن ءسوزئ قذلاعئمدا جاثعئرعانداي بولئپ ةدئ. اجةم، ارينة، ول ءسوزدئ وراعئثدئ جوعالتپا، ابايلاپ ذستا، ءبئر جةرئثدئ ورئپ الئپ جذرمة دةگةن تذرعئدا ايتتئ عوي. ءبئراق، سول سوزگة ذلكةن ماعئنا دا سئيئپ تذرعان سياقتئ. «ية بول!» دةگةن ءسوزدئ بارئنة قاتئستئرئپ ايتؤعا بولادئ. قذرالئثا ية بول، قارؤئثا ية بول، وتباسئثا ية بول، ءوز باسئثا ية بول دةگةندةي. ايتقانداي، تاعئ ءبئر جاعداي بار. ءدال سول وقيعا بولعان كذنئ، قذرداسئمنئث اياعئن مةنئث وراعئم ورئپ كةتكةنئن ايتامئن، اؤئل جاققا كةلسةم ءبئزدئث ءذي جاقتان ؤلاپ-شؤلاپ جئلاعان داؤئس ةستئلدئ. اجةم ومئردةن وتكةن ةكةن. ةندئ بذگئن سول سوزگة پرةزيدةنت رةتئندة قاراسام، ماعان اجةم «ةلئثة ية بول» دةپ امانات ةتئپ كةتكةندةي دة كورئنةدئ.

- جاثا چةرچيللدئث ستالين تؤرالئ ايتقان ءسوزئن كةلتئردئثئز. دةگةنمةن، كةثةس وداعئ اتوم قارؤئنئث قذپياسئن اؤةلدة بارلاؤ، شپيوناج جولئمةن قولعا تذسئرگةنئ كةيئنگئ كةزدة كوپ ايتئلئپ ءجذر عوي. بذعان بايلانئستئ نة دةر ةدئثئز؟

- سولاي دةپ جاريالئلئق جئلدارئندا، ودان بةرئدة عانا ايتئلئپ، جازئلا باستادئ. مةن ونئث ناقتئ جاي-جاپسارئن بئلة قويمايمئن. ءدال سولاي بولعان كذننئث وزئندة كةثةس وداعئندا بذل باعئتتا كوپ جذمئس امةريكالئقتارمةن قاتار جذرگئزئلگةنئ انئق. سودان كةيئن فورمؤلا جازئلعان قاعاز قولعا تذسئسئمةن بومبا جاسالا قالمايتئنئن دا ذعئنؤ كةرةك. قالاي بولعاندا دا كةثةس وداعئنئث يادرولئق قارؤعا قول جةتكئزؤئن جالعئز شپيوناجدئث جةمئسئ دةي سالؤ ازدئق ةتةدئ. 1947- جئلئ ستالين (ايتقانداي، بذل دا تامئز ايئندا) سةمةي يادرولئق پوليگونئن قذرؤ جونئندةگئ شةشئمگة قول قويعان. سوعان بايلانئستئ قذپيا قالا تذرعئزئلاتئن بولئپ، وعان «سةمةي - 21» دةگةن جاسئرئن ات بةرئلگةن. ارادا نةبارئ ةكئ جئل وتكةندة، 1949- جئلعئ 29- تامئزدا پوليگوندا العاشقئ جارئلئس جاسالعان.

دايةكتةمة:

«1949- جئلعئ 29- تامئزدا تذپ-تؤرا تاثعئ ساعات جةتئدة كوز ئلةسپةس جئلدامدئقپةن ذلعايئپ بارا جاتقان وتتئ دوپ كةنةتتةن جةر دةنةسئنة قوماعاي قادالئپ، ونئ شارپئپ ءوتتئ دة، ءدال ءبئر كذن ورنئنا كذن بولعئسئ كةلگةندةي اسپانعا كوتةرئلة بةردئ. جةر وقئستان قاتتئ اؤئرسئنئپ، شئثعئرئپ جئبةردئ. وتتئ شاردان سوث، سذراپئل قؤات پةن كوز قارئقتئرار ساؤلة باس اينالدئرئپ جئبةرگةندةي ءبئر ساتتة جالماعان جةر قاباعئنئث ئستئق كذلئ مةن ءيئسئ كوككة كوتةرئلة بةردئ. جةر لئپاسئنئث ورتةث ءيئسئ قولقا اتار ءتذتئننئث اششئ ءيئسئن قولدان جاسالعان جةل ءاپ-ساتتة جان-جاققا تاراتئپ، كوز كورئپ، قذلاق ةستئمةگةن، اياؤدئ بئلمةيتئن جاؤ جاقئنداپ قالعانئن جةتكئزگةندةي بولدئ. وراسان زور، ءبئراق كوزگة كورئنبةيتئن سئپئرعئ ةستةن تانعان تئرشئلئك يةلةرئ مةن ةشتةثةنئ تذسئنبةگةن وسئمدئكتئ جةر بةتئنةن ءبئر دةمدة جذلئپ الئپ، تالاي-تالاي شاقئرئمعا سةرپئپ تاستاعانداي ةدئ. ةرتةگئنئث سذمدئق ايداهارئ جةر قويناؤئنان كةنةت شئعئپ، ونئث دةنةسئن وراسان وت تئلئمةن جالماپ كةتكةندةي ةدئ.

تاياؤ جةرلةردةگئ سيرةك اؤئلدار مةن ءبئرلئ-جارئم سةلولاردا تذراتئن ادامدار ءدئر ةتة تذسكةن جةر مةن جارتئ اسپاندئ الئپ كةتكةن وت-جالئنعا تاثئرقاپ، ذيلةرئنةن جذگئرئپ شئعئپ، كوكجيةككة ءذن-ءتذنسئز، دةمئن ئشئنة الا قاراپ تذردئ، ال وندا ادامنئث ويئ مةن تاجئريبةسئنة ةش سئيمايتئن ةكئنشئ كذن جارق ةتئپ، قايتا ءسونئپ بارا جاتتئ.

ءبارئ ءبئتتئ... جالعئز ءتذپ ءشوپ قالماعان، تذتئگئپ قارايئپ كةتكةن دالانئث ءتذل جامئلعئسئ. جاثا جذمئرتقا جارعان بالاپانداي، قايدا، نةگة باراتئنئن بئلمةيتئندةي التةك-تالتةك باسقان سوقئر بذركئتتةر. جان ءتاسئلئم الدئندا جانتالاسقان تئشقانداردئث، قارساقتاردئث، قاسقئرلاردئث، تذندة عانا تئنئمسئز جورتقان كةسئرتكةلةردئث دةنةسئ. ولاردئث جانتالاسئنان كئمگة قاراتئپ ايتئلعانئ بةلگئسئز «نةلئكتةن..؟» دةگةن ءذنسئز سذراق سةزئلةتئندةي. ال زارةسئ ذشئپ، اثئرعان ادامدار «ول نة؟» دةگةن سذراققا جاؤاپ تابا الماي، بةيمالئم قذرساؤدان بوسانا الماي تذر. بذرئن-سوثدئ كورمةگةن بذل قذبئلئس، ولاردئ ءذن-ءتذنسئز قاتئپ قالؤعا ءماجبذر ةتتئ، ولار وزدةرئ دة بايقاماي، دالا ورئستةرئ مةن تاؤ بوكتةرلةرئنئث بذرئنعئ شةشةك اتقان، گذل جايناعان راقات كذندةرئنة، بالكئم، ةندئ قايتئپ ورالؤئ كادئك كذندةرئنة تاعزئم ةتكةندةي ةدئ».

ن.نازاربايةأ

«بةيبئتشئلئك كئندئگئ»، 47-48-بةتتةر.

- نذرسذلتان ءابئش ذلئ، وسئ ارادا تاثداؤدئث نةگة قازاق دالاسئنا، نةگة اباي مةن اؤةزوأ تؤعان جةرگة تذسكةنئنة بايلانئستئ دا تذسئندئرمة بةرة كةتؤ ارتئق بولمايتئن سياقتئ.

- ماسكةؤدةگئلةر بذل جةر كةثةس وداعئنئث ةث ادام از قونئستانعان جةرئ ةدئ، ونئث ذستئنة نةگئزگئ كوممؤنيكاسيا جةلئلةرئنةن ونشالئقتئ قاشئق ةمةس ةدئ دةگةن سياقتئ سوزدةردئ الدئمةن كولدةنةث تارتاتئن. ءسويتئپ، وبلئس ورتالئعئنان نةبارئ ءجذز ةلؤ شاقئرئم جةردئ تاثداپ الئپتئ. تئم ذزاققا تةمئرجول تارتئپ جاتپاؤ ءذشئن. كوپ شئعئن جذمساماؤ ءذشئن. سئناق ورنئنا جاپ-جاقئن جةردة تولئپ جاتقان اؤئلدار مةن كةنتتةر بار ةدئ. ءار نارسةنئ ءوز اتئمةن اتايتئن بولساق، ولاردئث ءبارئ دة ءئس جذزئندة مةملةكةتتئث اسكةري-ساياسي مذددةسئنة بولا قذربان ةتئلگةن. سانالئ تذردة. ايتپةسة، يادرولئق سئناقتاردئث سول ماثايداعئ ةلدئ مةكةندةر ادامدارئنئث دةنساؤلئعئنا قانداي اسةر ةتةتئنئن، قانداي قاتةر توندئرةتئنئن ولار بئلمةگةن ةمةس، بئلگةن.

ا ق ش-تئث اتوم قارؤئنا مونوپولياسئن قايتكةندة دة تةزئرةك جويؤدئ عانا ماقسات تذتقان كةثةستئك بيلئك ءئس جذزئندة ءجذز مئثداعان ادامداردئث ءومئرئن تذككة تذرعئسئز بئردةثة دةپ قاراعان. يادرولئق جارئلئس جاسالاتئنئ جونئندة سونداعئ حالئققا ةسكةرتؤ 1953- جئلدان عانا باستالعان. سوعان دةيئن، ياعني تذتاستاي ءتورت جئل بويئ ادامدارعا الدئن الا حابارلاؤ دا، ولاردئ جارئلئس ورنئنان الئس جةرگة ؤاقئتشا الئپ كةتؤ دة ويلاستئرئلماعان. اسئرةسة العاشقئ جارئلئستئث زاردابئ ةرةكشة بولعان. راديواكتيأتئ زاتتةكتةر سول ماثايداعئ بارلئق ةلدئ مةكةندةردئ جاؤئپ قالعان. نة بولئپ، نة قويئپ جاتقانئنان اتئمةن حابارئ جوق اؤئلدارداعئ تذرعئندار رادياسيالئق ساؤلةنئث وتة ذلكةن دوزاسئن العان. سذمدئق ةمةس پة؟ ءوز حالقئنا وسئندايلئق جانئ اشئماعان، ءتئپتئ ادامداردئ ةكسپةريمةنت نئسانئ رةتئندة كادئمگئ تاجئريبة جاسايتئن قويان كوجةكتةرئندةي قاراستئرعان وكئمةتكة وسئدان كةيئن قالاي ءئشئث جئليدئ؟!

- ءسئز ءبئر كئتابئثئزدا قاراعاندئ وبكومئنئث حاتشئسئ بولئپ جذرگةنئثئزدة قالا جذرتشئلئعئ اؤئق-اؤئق جةر سئلكئنئسئ بولعانداي كذي كةشةتئنئن، پاتةردةگئ شامدالدار تةربةلئپ، ئدئس-اياق تذرعان سةرأانت سئقئرلاپ الا جونةلةتئنئن، سول كذندةردة سةمةيدة يادرولئق جارئلئس جاسالعانئن بئلةتئندةرئثئزدئ جازعان ةدئثئز. كةيئننةن ورتالئق كوميتةتتئث حاتشئسئ بولدئثئز، رةسپؤبليكا ذكئمةتئن باسقاردئثئز. سول كةزدة سةمةي پوليگونئنداعئ جاعدايمةن تانئسؤدئث مذمكئندئگئ بولدئ ما؟

- سةنئمةن اثگئمةلةسؤ بارئسئندا قايتا قذرؤدئث جاقسئ جاعئ، جامان جاعئ دةگةندئ ءار قئرئنان ايتئپ جاتئرمئن عوي. راسئندا دا، 1985- جئلئ باستالعان قايتا قذرؤ - وتة كذردةلئ قذبئلئس. ونئث كذنگةيئ دة جةتكئلئكتئ، كولةثكةلئ جاعئ دا جةتكئلئكتئ. سول كذنگةي جاعئنئث ةث ءبئر جاقسئ جةرئ - جاريالئلئق. قايتا قذرؤ جئلدارئندا كةثةس زامانئنداعئ نةبئر سوراقئ سذمدئقتاردئث بةتئ اشئلدئ. جيئرماسئنشئ، وتئزئنشئ جئلدارداعئ اشارشئلئق، ودان كةيئنگئ جاپپاي جازالاؤ، سوعئستئث شئندئعئ، تئث كوتةرؤ كةزئندة ةلئمئز، ءتئلئمئز كورگةن قيانات، جةلتوقساننئث قاسئرةتئ سياقتئ جايلاردئث ءبارئ الدئمةن سول جئلداردا ايتئلدئ. ةلئم دةپ وتكةن ارئستارئمئز دا سول تذستا اقتالدئ.

سةمةي پوليگونئنداعئ احؤال تؤرالئ اقيقات تا العاش رةت جاريالئلئق كةزئندة اقتارئلدئ. وعان دةيئن ورتالئق كوميتةت حاتشئسئنئث دا، ذكئمةت باسشئسئنئث دا، ءتئپتئ س و ك پ ورتالئق كوميتةتئ ساياسي بيؤروسئنئث مذشةسئ بولئپ وتئرعان ءبئرئنشئ باسشئنئث دا پوليگونداعئ جاعدايعا ارالاسؤ تذرماق، وندا بارؤعا دا مذمكئندئگئ بولعان جوق. بارماعان سوث، كورمةگةن سوث، ارينة، بئلة دة العان جوق. بذل ماسةلةلةردئث بارلئعئ اسا ماثئزدئ مةملةكةتتئك قذپياعا جاتاتئن. ونئ ايتامئز، اسكةري نئسان بولئپ تابئلاتئن يادرولئق سئناق پوليگونئن بئلاي قويعاندا، رةسپؤبليكا باسشئسئ ءتئپتئ بايقوثئرعا بارا العان جوق قوي. بايقوثئرعا اياق باسقان ءبئرئنشئ قازاقستان باسشئسئ مةن. ول كةزدة ءبارئن ورتالئق شةشةتئن، ءبارئن ماسكةؤ بيلةپ-توستةيتئن. يادرولئق پوليگون وزئنشة ءبئر مةملةكةت ئشئندةگئ مةملةكةت سياقتئ ةدئ. سوندئقتان ءبئز قايتا قذرؤعا وسئ پوليگوندئ جابؤعا جول اشئپ بةرگةنئ ءذشئن دة رازئ بولؤعا ءتيئسپئز دةپ ويلايمئن.

- ال پوليگون اقيقاتئ ايتئلعاندا قانداي جايلار انئقتالدئ؟

- پوليگون اقيقاتئنئث ايتئلؤئنا 1986- جئلعئ چةرنوبئل اپاتئ قاتتئ قوزعاؤ سالدئ. وندا اتموسفةراعا تاراعان رادياسيادان 4 مئثنان استام ادام راك اؤرؤئنا شالدئققانئ جاريا ةتئلگةن ةدئ. سةمةي جةرئندةگئ يادرولئق سئناقتاردئث سالدارئن ةسةپتةپ، ءبئزدئث ماماندار قازاقستانداعئ پوليگوننئث زاردابئ كةم قويعاندا ةكئ چةرنوبئلداي بولعان دةگةن قورئتئندئعا كةلدئ. قازاق جةرئندة وسئ ؤاقئت ئشئندة 456 يادرولئق جارئلئس جاسالعان ةكةن. جاثاعئ سيفر ايتؤعا عانا وثاي. شئنتؤايتئندا، 456 رةت جةر ذستئندة جانة جةر استئندا وسئنداي سذمدئق جارئلئس جاسالعانئن كوز الدئثئزعا ةلةستةتؤدئث ءوزئ قيئن. 1963- جئلئ اتوم قارؤئن اتموسفةرادا، عارئشتا جانة سؤدا سئناؤعا تئيئم سالؤ جونئندةگئ شارتقا قول قويئلعانئ بةلگئلئ. سودان كةيئنگئ جارئلئستاردئث ءبارئ دة جةر استئندا جاسالئپ كةلگةن. تالاي جئلدار بويئ جةر استئ جارئلئستارئنئث زيانسئزدئعئ جونئندة اثئز تاراتئلئپ جذرگةن. ول اثئزدئث دا كذلئن كوككة ذشئرعان كذشتئث اتئ - جاريالئلئق. قايتا قذرؤ جئلدارئندا راديواكتيأتئ ةلةمةنتتةردئث اتموسفةراعا شئعئپ كةتؤئنئث بارلئق فاكتئلةرئ اشئق ايتئلئپ، ولاردئث اينالاداعئ ورتاعا، ادامداردئث دةنساؤلئعئنا قانداي زيان كةلتئرگةنئ جازئلا باستادئ.

مةنئث قاتتئ اشؤ-ئزامدئ تؤعئزعان جاعداي جاثاعئ چةرنوبئل اپاتئنان كةيئن بئرنةشة اي وتپةي جاتئپ سةمةي سئناق پوليگونئنئث اؤماعئن كةثةيتؤ جونئندة تاپسئرما العانئمئز بولدئ. ونئ ئرگةلةس تالدئقورعان وبلئسئنئث جةرئنةن ءبولئپ بةرؤ جونئندة ءبئرئنشئ حاتشئمةن كةلئسئم جاسالئپتئ. بئزگة جاثا جةرلةر كةرةك. ناقتئ دايئندئق جذمئسئمةن اينالئساتئن گةنةرالدار مةن مامانداردئ قارسئ الؤعا دايئندالئثئزدار. قورعانئس مينيسترلئگئندةگئ ءداؤ دوكةيدئث ءسوزئ وسئنداي. قانئم باسئما شاپشئدئ. «نةمةنة، ورتالئق كوميتةت پةن ذكئمةتتئث قاؤلئسئ شئعئپ پا ةدئ؟ نةگة مةن، قازاقستان ذكئمةتئنئث باسشئسئ، مذنئ العاش رةت ةستئپ وتئرمئن؟»، دةسةم، «قاؤلئ شئقپاسا، شئعادئ. جوبا جاسالعان، ورتالئق كوميتةت كةلئسكةن. ءبئز قذجاتتئ جئبةرگةندة قول قويئثئز دا، ايتقاندئ ئستةثئز»، دةپ تذيةدةن تذسكةندةي سويلةيدئ. «كةشئرئثئز، مةن ونداي قذجاتقا قول قويمايمئن. قول قويمايتئنئم بئلاي تذرسئن، ونداي شةشئمدئ وزگةرتؤگة تئرئسامئن»، دةدئم. كولبينگة حابارلاسئپ، «بذل نة جاعداي، ءسئز كةلئسئم بةردئ دةگةن ءسوز راس پا؟» دةسةم، «سونداي ءبئر اثگئمة بولعان، ذمئتپاسام، جاثا پوليگون سالؤ تؤرالئ ةمةس، بذرئنعئنئث اؤماعئن كةثةيتؤ تؤرالئ ايتتئ-اؤ دةيمئن. نةمةنة، پروبلةما بار ما ةدئ؟» دةپ قاراپ وتئر. پروبلةما بار ةكةنئن، ذلكةن پروبلةما بار ةكةنئن ءتذسئندئرئپ بةردئم. كولبين: «ولاردئ توقتاتپاق بولساق، ةكةؤمئزدئ دة ورنئمئزدان الئپ تئنادئ» دةگةنئمةن، مةنئث سوزدةرئم اسةر ةتتئ عوي دةيمئن، اقئر اياعئندا «جارايدئ، وندا ءوزئثئز توقتاتؤعا تئرئسئثئز» دةدئ.

نة ئستةؤ كةرةك؟ بذل ارادا تاعئ دا جاريالئلئق، دةموكراتيا كومةككة كةلدئ. تالدئقورعاندا سةيئلبةك شاؤحامانوأ دةگةن دوسئم وبلاتكومنئث ءتوراعاسئ بولاتئن. سةيئلبةككة بئلاي دةدئم: «نة ئستةسئث ونئ ئستة، ءبئراق مئنا پوليگون قذرئلئسئ تؤرالئ ءسوز تاراتئپ جئبةرؤئث كةرةك، ودان كةيئن بئرنةشة كذننةن سوث وسئ جوسپاردئ جذزةگة اسئرؤعا قارسئلئق بئلدئرةتئن ميتينگ ذيئمداستئرؤئث كةرةك». سةيئلبةك شوشئپ كةتتئ. «ونئ ئستةسةك ءسئز ةكةؤمئز دة جذمئستان ايرئلامئز عوي»، دةيدئ. «مةنئ قايدام، سةنئث جذمئستان ايرئلاتئنئث انئق. سةنئ ءوزئم جذمئستان بوساتامئن»، دةدئم وعان. بذعان قوسئمشا رةتئندة دةنساؤلئق ساقتاؤ مينيسترلئگئنئث سةمةي وثئرئندةگئ راك اؤرؤئنئث وتة كوپتئگئ جونئندةگئ قذپيا مالئمةتتةرئن باسپاسوزگة شئعارتئپ جئبةردئك. ءار جةر، ءار جةردة قوعامدئق قارسئلئق كذشةية باستادئ. ماسكةؤگة قارا اسپاندئ ءتوندئرئپ، قارا سؤدئ الدئرئپ، بذلاي بارا بةرسة 1986- جئلعئ جةلتوقسانداعئ جاعداي قايتالانؤئ مذمكئن، ءبئراق ةندئ بذكئل رةسپؤبليكا كولةمئن قامتؤئ مذمكئن دةگةن ذرةيلئ قئزمةتتئك جازبالار جولداپ جاتتئق. اقئر اياعئندا ماسكةؤ ول جوبادان باس تارتؤعا ءماجبذر بولدئ. پوليگوندئ كةثةيتپةؤئن كةثةيتپةگةنئمةن، سئناقتاردئ جالعاستئرا بةردئ. اقئرئ شئدامئمئزدئ شةگئنةن شئعاردئ.

- شئدامنئث شةگئنةن شئعارعان جاعداي 1989- جئلعئ قئستا كةزةكتئ جارئلئس كةزئندة اتموسفةراعا راديواكتيأتئ زاتتةكتةردئث تاراپ كةتكةندئگئ عوي، سولاي ةمةس پة؟

- مذنداي جاعداي بذرئن تالاي ورئن العانئنا ةشقانداي كذمان جوق. ال ول وقيعانئث چةرنوبئلدان كةيئن قايتالانعانئ ءتئپتئ قانئمئزدئ قايناتتئ. شةتةلدئك بذقارالئق اقپارات قذرالدارئ بذل جايئندا سول كذنئ-اق حابار تاراتئپ، شؤلاتئپ الا جونةلدئ. بئزگة دة كةرةگئ وسئ بولاتئن. ءدال سول كذنئ ولجاس سذلةيمةنوأتئث وداقتئق پارلامةنتكة دةپؤتاتتئققا كانديدات رةتئندة تةلةديداردان، تئكةلةي ةفير ارقئلئ سويلةيتئن كذنئ ةكةن. ولجاس دةپؤتاتتئققا الماتئ قالاسئنان ءتذسئپ جاتقان ةدئ. قالانئث پروبلةمالارئن شةشؤگة سايلانعان جاعدايدا دةپؤتات رةتئندة نة ئستةيتئنئ جونئندة ايتؤعا ءتيئس ةدئ. الماتئ جايئنا قالدئ. ولجاس ولشةؤلئ ؤاقئتتاعئ ءسوزئنئث ءبارئن دةرلئك سةمةي پوليگونئنا ارنادئ. اقئن اشئعئن ايتتئ، اشئنئپ ايتتئ.

28- اقپان كذنئ قازاقستان جازؤشئلار وداعئنئث عيماراتئ الدئندا ميتينگ بولئپ، ونئ ولجاس سذلةيمةنوأ باسقاردئ. ولجاس قذرعان، ءبئز قولداؤ كورسةتئپ وتئرعان «نةأادا-سةمةي» قوعامدئق قوزعالئسئ كوپ شارؤا اتقاردئ. قوزعالئس حالئقارالئق قوعامدئق ومئردة ةرةكشة قذبئلئسقا اينالدئ، انتي يادرولئق ناسيحاتتا، بةيبئتشئلئك پةن قارؤسئزدانؤ ءذشئن كذرةستة، يادرولئق سئناقتاردان زارداپ شةككةندةرگة كومةك كورسةتؤدة باعا جةتكئسئز ءئس تئندئردئ. ايتقانداي، ولجاستئث ءوزئ جاثاعئداي جاعدايدان كةيئن الماتئدا سايلاؤعا تذسؤدةن باس تارتئپ، («ءوزئم قاتتئ قذرمةتتةيتئن جذمئسشئ تاپتئث وكئلئمةن تالاسؤدئ ارتئق كورةمئن» دةپ ءتذسئندئرئپ)، سةمةي وثئرئنةن كانديداتتئققا ذسئنئلدئ. ول جاقتا سالتاناتتئ جةثئسكة جةتكةنئ ايتپاسا دا تذسئنئكتئ شئعار.

رةسپؤبليكا باسشئلئعئنئث، ورتالئقتئث بيلئگئ ءالئ دة كذشئندة تذرعانئنا قاراماستان، قوزعالئستئ تولئق قولداؤئنئث ءمانئ ذلكةن بولدئ، ونداي قولداؤسئز انتي يادرولئق ارةكةتتئث قاندايئ دا قاتاث باسئلئپ تاستالاتئن ةدئ. سول كةزدة حالئق دةپؤتاتتارئ سةمةي وبلئستئق كةثةسئنئث ءتوراعاسئ، ك س ر و حالئق دةپؤتاتئ بولعان كةشئرئم بوزتايةأ كةزةكتئ ءبئر جارئلئستان كةيئن س و ك پ ورتالئق كوميتةتئنة «سةمةي قالاسئ ماثئنداعئ يادرولئق پوليگون تؤرالئ» دةپ اتالاتئن شيفرلئ جةدةلحات جولدادئ. ارينة، شيفرلئ جةدةلحاتتئث ءماتئنئ بئزبةن الدئن الا بةيرةسمي تذردة كةلئسئلگةنئ بةلگئلئ. ايتپةسة، ول كةزدة وبلئستاردئث ماسكةؤگة تئكة شئعؤئ كةشئرئلة قويمايتئن كذناعا جاتاتئن ةدئ. «نةأادا-سةمةي» قوزعالئسئنئث بةلسةندئلئگئ، ولجاستئث ءوزئنئث جةكة باسئنئث بيئك بةدةلئ ماعان رةسپؤبليكاداعئ قوعامدئق پئكئردئ سةمةي يادرولئق پوليگونئن جابؤعا دايئنداؤعا ةرةكشة جاردةمدةستئ. ولجاستئث: «ءبئزدئث جةرئمئزدة بةيبئتشئلئك دةپ ويلاؤشئ ةدئك، سويتسةك مئنة قئرئق جئلدان بةرئ سوعئس ءجذرئپ جاتئر ةكةن. ول سوعئستئث اتئ - ءوز حالقئثا قارسئ تئنئش ءجذرئپ جاتقان اتوم سوعئسئ...»، دةپ سويلةيتئنئ دة اسئرئپ ايتاتئن اقئنعا جاراسئپ تذراتئن.

پوليگون پروبلةماسئن بارئنشا بيئك دةثگةيدة قوزعاؤعا ماعان ك س ر و جوعارعئ كةثةسئ دةپؤتاتئنئث مانداتئ دا كةث جول اشتئ. مةن ول كةزدة رةسپؤبليكا مينيسترلةر كةثةسئنئث ءتوراعاسئ ةدئم. سوندا اسكةريلةردئث ماعان ايتپاعان ءسوزئ قالمادئ. ةلدئث ةث باستئ ستراتةگيالئق نئسانئنا قاستاندئق دةپ تة باعالادئ، «كةثةس وداعئنئث قورعانئس قابئلةتئن ءبذلدئرؤ ارةكةتئ» دةپ تة باعالادئ. مةنئ «ذيدةن قوقئس شئعارعان»، «ساياسي ذپاي جيناعان» ادام ةتئپ كورسةتكئلةرئ كةلدئ. گةنةراليتةت ءذشئن پوليگوندئ جابؤ دةگةن تذسكة دة كئرمةيتئن سذمدئق بولاتئن.

دايةكتةمة:

«مةن 1949- جئلدان بةرئ جذمئس ئستةپ تذرعان سةمةي يادرولئق پوليگونئ تؤرالئ ايتپاقپئن، اتموسفةراداعئ جارئلئستار سوندا باستالعان بولاتئن. ودان بةرئ ول وثئردةگئ تذرعئن حالئقتئث سانئ ءتورت ةسة ءوستئ. الايدا، اسكةريلةر ءبئزدئ يادرولئق سئناقتار ءئس جذزئندة ادام دةنساؤلئعئنا يگئ اسةر ةتةدئ دةپ سةندئرگئلةرئ كةلةدئ. ءبئز مذنئث قازئر مةملةكةتتئك قاجةتتئلئك ةكةنئن تذسئنةمئز، ايتسة دة، اتوم جارئلئستارئنئث اينالاداعئ ورتاعا ئقپالئنا ناقتئ تةرةث تالداؤ قاجةت. ونئث ناتيجةلةرئن حالئققا مالئمدةؤ كةرةك».

ن.ا.نازاربايةأتئث 1989- جئلعئ 30- مامئردا ك س ر و جوعارعئ كةثةسئنئث كةثةيتئلگةن ماجئلئسئندة سويلةگةن سوزئنةن.

- بذل ايتقانئثئزدئ مئنا ءبئر جايمةن تولئقتئرا الامئن. 2010- جئلدئث مامئرئندا مةن گرؤزياعا بارئپ، ة. شةأاردنادزةمةن سذحبات جاساپ قايتئپ ةدئم. سوندا ةدؤارد امأروسيةأيچ ك س ر و سئرتقئ ئستةر ءمينيسترئ قئزمةتئندة جذرگةنئندة اؤعانستاندا سوأةت گةنةراليتةتئمةن كةزدةسئپ، اسكةرلةردئ اكةتؤ جونئندة ساياسي شةشئم قابئلدانعانئن حابارلاعاندا جينالعان جذرتتئث قؤانئپ، قول شاپالاقتاؤدئث ورنئنا تذنةرئپ وتئرئپ قالعانئن اثگئمةلةپ بةرگةن. سول سياقتئ سةمةي پوليگونئن جابؤ دا ةث جوعارئ گةنةراليتةتكة بيئك لاؤازئمداردان، جوعارئ جالاقئلاردان، قوسئمشا تابئستان ايرئلؤعا اپارئپ سوقتئرادئ عوي.

- بذلاي دةپ ايتؤئثنئث جانئ بار. دةگةنمةن، مذنئث ءوزئ ماسةلةنئث ءبئر جاعئ عانا. اسكةري-ونةركاسئپتئك كةشةن تةك گةنةرالداردان تذرمايدئ. كةز كةلگةن ءئرئ ءئس مئثداعان ادامداردئث تاعدئرئنا اسةر ةتئپ جاتاتئنئن ذنةمئ ةستةن شئعارماؤ كةرةك. مئسالئ، كؤرچاتوأ قالاسئندا كةزئندة 50 مئثداي ادام بولعان، پوليگون جابئلئپ، عالئمدار مةن اسكةريلةر كةتكةننةن كةيئن نةبارئ 10 مئثعا دا جةتپةيتئن ادام قالعان. سول كوشكةن 40 مئثنئث رةسةيگة بارئپ ورنالاسؤئ، جذمئس تابؤئ، باسپانا تابؤئ وثاي بولدئ دةيسئث بة؟ وثاي بولعان جوق. سولاي بولاتئنئن بئلسةك تة ءبئز حالقئمئزدئث اماندئعئ ءذشئن، ةلئمئزدئث ةرتةثئ ءذشئن، تاؤةلسئزدئگئمئزدئث بةكةمدئگئ ءذشئن وسئ قيئن قادامعا بارؤعا تاؤةكةل ةتتئك. تاؤةكةل ةتتئك تة ماقساتئمئزعا جةتتئك.

1990- جئلعئ 22- ساؤئردة جوعارعئ كةثةستئث مةنئ ةل پرةزيدةنتئ ةتئپ سايلاؤئ پوليگونعا قارسئ جذرگئزگةن جذمئسئما تئث سةرپئن قوستئ. پرةزيدةنت لاؤازئمئنا كئرئسكةننةن كةيئنگئ العاشقئ قولعا العان شارؤالارئمنئث ءبئرئ «الةم سايلاؤشئلارئ يادرولئق قارؤعا قارسئ» دةگةن تاقئرئپتا ذلكةن كونفةرةنسيا وتكئزؤگة دايئندئق بولدئ. وعان قئزئعؤشئلئق ءبئز ويلاعاننان دا اسئپ ءتذستئ. كونفةرةنسيا 24- مامئردا باستالئپ، 3 كذن بويئ ءجذردئ. الةمنئث وتئزعا جؤئق ةلئنةن دةلةگاسيالار كةلدئ. كونفةرةنسيانئث سوثئ الماتئداعئ بةيبئتشئلئك شةرؤئنة ذلاسئپ كةتتئ. «سةمةي-حيروسيما» تةلةكوپئرئنئث وتكئزئلؤئ، كةيئننةن ونئث جازباسئ بذكئل كةثةس وداعئنا كورسةتئلگةنئ ميلليونداعان ادامدارعا قاتتئ اسةر ةتتئ. ةندئ قوزعالئسقا بذكئل رةسپؤبليكا قوسئلدئ. قايدا بارساث دا جذرتتئث الدئمةن سذرايتئنئ پوليگوننئث كةلةشةكتةگئ تاعدئرئ بولدئ.

راديوفوبيانئث كذشةيگةنئ سونداي، ءبئر كةزدةسؤدة «پوليگوننئث زاردابئنان سةمةيدئث جةر استئنا ءتذسئپ كةتةتئنئ راس پا؟» دةپ سذراق قويعانئ دا بار. ال «سارجالدا تذراتئن بارلئق تؤئسقاندارئم ناؤقاس. بذل رادياسيانئث اسةرئ مة؟»، «بئزگة جةر استئنداعئ سئناقتاردئث زيانئ جوق دةپ ةدئ عوي. ولاي بولماعانئ ما؟» دةگةندةي سذراقتار ءتئپتئ تولاستامايتئن. حالئق ابدةن شيرئعئپ الدئ. اسئرةسة، «نةأادا-سةمةيدئث» اباي اؤدانئنئث ورتالئعئ قاراؤئلدا وتكئزگةن سان مئث ادامدئق ميتينگئسئنئث ماثئزئ بولةكشة بولدئ. وعان قاتئسقان ادامداردئث ءارقايسئسئ ءبئر-ءبئر تاس الئپ، اباي اتامئزدئث بالالئق شاعئ وتكةن قاراؤئل توبةنئث جانئنان قولدان تاستوبة جاسادئ. جةر-جةردة قوزعالئسقا قولداؤ بئلدئرگةن جيئندار ذيئمداستئرئلئپ جاتتئ. مئسالئ، قاراعاندئدا ءتيئستئ پةتيسياعا 130 مئث شاحتةر قول قويعان. بذل قوزعالئسقا، ونئ رةسپؤبليكا باسشئلئعئنئث بارئنشا قولداؤئنا ماسكةؤدئث بارئنشا قارسئلئق ءبئلدئرئپ باققانئن اثگئمةلةپ جاتؤدئث ءوزئ ارتئق شئعار. وسئ ارادا مةن، پارادوكس بولسا دا، ءبئزدئث پوليگوندئ جابؤ جولئنداعئ كذرةسئمئزگة تامئز بذلئگئن باستاؤشئلار دا وزئنشة كومةكتةسكةنئن ايتؤعا ءتيئسپئن.

- قالايشا؟

- تامئز بذلئگئنةن كةيئن ورتالئق بيلئكتةن ابدةن بةدةل كةتتئ. ةلسيننئث گورباچةأتئ رةسةي جوعارعئ كةثةسئنئث جيئنئنا شاقئرئپ الئپ تذرئپ، رةسةي كومپارتياسئنئث قئزمةتئن توقتاتؤ تؤرالئ جارلئققا ونئث كوزئنشة قول قويعانئن بذكئل ةل كوردئ. ةندئ ماسكةؤدئث رةسپؤبليكالارعا بذرئنعئداي ولاي ةت، بذلاي ةت دةپ نذسقاؤ بةرؤگة شاماسئ دا كةلمةي قالدئ. مةن وسئ ءولئارا ءساتتئ پايدالاندئم. ءسويتئپ، 1991- جئلعئ 29- تامئزدا سةمةي يادرولئق پوليگونئن جابؤ تؤرالئ جارلئققا قول قويدئم. ءدال سول كذنئ ك س ر و قورعانئس ءمينيسترئ ةأگةنيي شاپوشنيكوأ جئل سوثئنا دةيئن سةمةيگة بةلگئلةنگةن ءذش جارئلئستئث ةندئ اركتيكاداعئ جاثا جةر ارالئندا ورنالاسقان سئناق پوليگونئندا جاسالاتئنئن حابارلادئ. باسقا امالئ دا جوق ةدئ. ءسويتئپ، ءبئز 40 جئلدان استام ؤاقئت بويئ قازاق جةرئن تئتئرةتئپ كةلگةن تاجالدئ تذنشئقتئرئپ تئندئق. اجالدئث اؤزئنا ءوز قولئمئزبةن قذم قذيدئق.

دايةكتةمة:

سةمةي يادرولئق سئناق پوليگونئن جابؤ تؤرالئ

«قازاق ك س ر-ئنئث تةرريتورياسئنداعئ سةمةي وبلئسئندا 1949- جئلدان بةرئ يادرولئق قارؤ سئناؤ جذزةگة اسئرئلئپ كةلدئ. وسئ ؤاقئتتئث ئشئندة وندا 500 گة جؤئق يادرولئق جارئلئس جاسالئپ، ونئث ءوزئ مئثداعان ادامداردئث دةنساؤلئعئ مةن ءومئرئنة نذقسان كةلتئردئ.

قازاق ك س ر-ئ ك س ر و مةن ا ق ش اراسئنداعئ ستراتةگيالئق اسكةري تةپة-تةثدئكتئ قامتاماسئز ةتكةن يادرولئق پوتةنسيالدئ جاساؤ جونئندةگئ ءوز بورئشئن ورئنداعانئن ةسكةرئپ جانة رةسپؤبليكا جذرتشئلئعئنئث تالاپتارئنا قذلاق اسئپ، قاؤلئ ةتةمئن:

1. سةمةي يادرولئق سئناق پوليگونئ جابئلسئن».

قازاق كةثةستئك سوسياليستئك رةسپؤبليكاسئنئث پرةزيدةنتئ ن.ا.نازاربايةأتئث جارلئعئنان.

الماتئ، 1991- جئلعئ تامئزدئث 29 ئ.

«الدئمةن پوليگونعا بارئپ، جةر قويناؤئنداعئ سوثعئ جارئلئسئ جاسالعان جةردئث ناق ورتاسئندا تذرئپ (جةر قاپ-قارا بولاتئن، بئت-شئت بولعان، ءالئ قئزؤ قايتپاعانداي، قيئرشئق تاس جاتتئ) قايتقان سوث، مةن ك س ر و باسشئلئعئنئث كةلئسئمئن الماي-اق، پارلامةنتتئث يادرولئق پوليگوندئ جابؤ تؤرالئ ماسةلةنئ تالقئلاؤعا ارنالعان ارنايئ سةسسياسئ اشئلاتئنئن جاريالادئم.

سةسسياعا اسكةريلةر مةن يادروشئ عالئمداردئث ذلكةن ءبئر توبئ قاتئسؤعا تئرئسئپ باقتئ. ولاردئث دةپؤتاتتاردئ پوليگوندئ جاپپاؤعا ذگئتتةيتئنئ ايقئن ةدئ. ؤادةنئ ءذيئپ-توگةتئنئ، يادرولئق جارئلئستئث زيانسئزدئعئ تؤرالئ، تاعئ باسقا اثگئمةنئ كوبةيتةرئ انئق ةدئ. ءبئراق مةن ولاردئ سةسسياعا قاتئستئرا المايتئن ةدئم. ماسةلةنئ قازاقستاندئقتاردئث وزدةرئ شةشؤگة ءتيئس بولاتئن.

تاثةرتةث باستالعان تالقئلاؤ كةشكة دةيئن سوزئلدئ. ءسوز تيمةي قالعان ادام جوق. «يادرولئق لوببيدئث» دةپؤتاتتاردئث ءبئر بولئگئمةن جاقسئلاپ جذمئس ئستةگةنئ بايقالئپ تذردئ. قورئتئندئ كةزةثدة كةيبئر دةپؤتاتتار عانا ةمةس، سةمةي وبلئسئنئث كةيبئر باسشئلارئ دا (جارئلئسقا جانتالاسا قارسئ شئققاندار) ايماق ءذشئن ةلةؤلئ ماتةريالدئق وتةم الؤ ماقساتئمةن، بئرنةشة جارئلئس وتكئزؤگة مذمكئندئك بةرؤئمدئ سذراي باستادئ. ونداي ؤادةلةر، ورئندالمايتئن ؤادةلةر بذرئن دا تالاي بةرئلگةن بولاتئن.

قورئتئندئ سوزئمدة مةن جاؤاپكةرشئلئكتئ ءوز موينئما الاتئنئمدئ ايتئپ، وكئلةتتئكتةرئمدئ پايدالانئپ، پوليگوندئ جارلئقپةن جاباتئنئمدئ جاريالادئم. يادرولئق تاريحتئث ءبئر بةتئ جانة ةث وثاي ةمةس بةتئ، ءسويتئپ جابئلدئ...

بذكئل حالئقتئث قولداؤئنا ية بولئپ، ءبئز يادرولئق قارؤدئث ادامزاتقا قارسئ جارئلئستارئنا ءبئر جاقتئ تئيئم سالاتئنئمئزدئ، بارلئق قازاقستاندئقتاردئث شئن مانئندة باس اؤرؤئنا اينالعان سةمةي پوليگونئن جاباتئنئمئزدئ جاريالاپ، ءوزئمئزدئث ةلئمئز بذدان بئلاي ماثگئلئككة يادرولئق قارؤ مةن ونئث سئناقتارئنان ارئلعان ايماق بولادئ دةپ جار سالدئق.

وسئناؤ تاريحي كذندةردئ ذمئتؤعا بولا ما؟ سةمةيدئث جانة يادرولئق جارئلئستار كئندئگئنة جاپسارلاس جةرلةردئث كوپ تاقسئرةت تارتقان حالقئنئث يئعئنان جذگئ تذسكةندةي بولئپ جةثئلةيگةن، پسيحولوگيالئق جايسئزدئقتان ارئلعان سةزئمئن ذمئتؤعا بولا ما؟ يادرولئق مونسترعا ءوزئنئث «جوق» دةگةن ءسوزئن بةكةم ايتقان قازاقستان حالقئ ءذشئن ماقتانئش سةزئمئن ذمئتؤعا بولا ما؟

يادرولئق قارؤئ بار قازاقستاننئث قاجةتتئگئ مةن «بولاشاعئ مولدئعئن» اؤزئ كوپئرگةنشة دالةلدةپ باعؤ ارقئلئ حالئق ةركئنة كةسة-كولدةنةث تذرؤ ءذشئن شئن مانئندة تاريحي ةسسئزدئكپةن، ارسئزدئقپةن اؤئرؤ كةرةك. يادرولئق ازازئلگة توتةپ بةرة الماساق، قازاقستان حالقئ ءبئزدئ ةشقاشان كةشئرمةس ةدئ.

ءبئز حالئقتئث ةركئن ورئنداپ، سول كذندةرئ دةموكراتيانئ ذيرةندئك. بذل تاؤةلسئز قازاقستاننئث ةث العاشقئ تاؤةلسئز قادامدارئنئث ءبئرئ ةدئ. ءبئز توتاليتارلئق كةثةستئك وتكةننئث قاتةلئكتةرئن ذعئنئپ، تذزةي باستادئق. ءبئز جاثا دةموكراتيالئق جولعا تذستئك جانة بذل جولدئث ئرگةتاسئ يادرولئق قارؤسئز قازاقستان تؤرالئ ناق وسئ تاريحي شةشئممةن قالاندئ...».

ن.ا.نازاربايةأ

«بةيبئتشئلئك كئندئگئ»، 85-86-بةتتةر.

- پوليگوندئ جابؤ باستئ ماسةلةنئ شةشؤ بولعانئ انئق. ءبئراق، پوليگوندئ جابؤمةن بار ماسةلة تولئق شةشئلمةگةنئ دة تالاسسئز عوي.

- مةن ءتئپتئ پوليگوندئ جابؤ باستئ ماسةلة ةمةس، بذل ئستةگئ ماثئزدئ، ءبئراق باستاپقئ قادام دةر ةدئم. ةث باستئ ماسةلة - قازاقستان جةرئندةگئ يادرولئق قارؤدئث ةندئگئ تاعدئرئ. ساياسي تذرعئدان دا، تةحنيكالئق تذرعئدان دا بذل پروبلةما الدةقايدا كذردةلئ بولاتئن. كةثةس وداعئ، ءوزئنئث ةكونوميكالئق جانة الةؤمةتتئك دامؤدا قانشا ارتتا قالعانئنا قاراماستان، مةملةكةت قاؤئپسئزدئگئ ءذشئن اسا قيئن ءتذيئندئ شةشة العان ةدئ. يادرولئق قارؤ-جاراق جانة ولاردئث ذشئرعئشتارئ جونئنةن ا ق ش-پةن ستراتةگيالئق تةپة-تةثدئككة قول جةتكئزئلگةنئن، ال جةكةلةگةن پوزيسيالار بويئنشا بذكئل ناتو ةلدةرئنئث ءبارئن قوسقانداعئ قؤاتتان دا ارتئق اسكةري الةؤةت جينالعانئن مامانداردئث ءبارئ دة ايتاتئن. سوندئقتان دا ك س ر و-نئث ايئقپاس اؤرؤعا شالدئعئپ، ةندئ «بةتئ بةرئ قارامايتئنئ» انئق اثعارئلعاننان كةيئن-اق بذكئل باتئس الةمئ وسئنداعئ قيساپسئز تاجال قارؤئ كئمنئث قولئندا قالادئ، ونئث جايئ نة بولادئ دةگةندئ ويلاپ باس قاتئرا باستادئ.

سونئث ئشئندةگئ ةث قاتةرلئ قارؤ - شاحتالارداعئ كونتينةنتارالئق زئمئراندار قازاقستاندا ورنالاستئرئلعان ةدئ. ءبئزدئث رةسپؤبليكامئزدا كونتينةنتارالئق بالليستيكالئق زئمئراندار مةن بومبالاؤشئ اؤئر ذشاقتار ءذشئن زاريادتاردئث 1216 يادرولئق وقتذمسئعئ بار بولاتئن. جذرتتئث ءبئرازئ سونئث ءبارئ سةمةي پوليگونئندا ورنالاسقانداي كورةتئن. ولاي ةمةس. زئمئرانداردئث شاحتالئق ذشئرعئش قوندئرعئلارئ ةلدئث قيئر-قيئرئندا جايعاستئرئلعان ةدئ. قازئرگئ استانانئث ماثايئندا، اقمولا وبلئسئندا ستراتةگيالئق ماقساتتاعئ زئمئراندئق اسكةرلةردئث ديأيزياسئ ورنالاسقان. تاعئ ءبئر سونداي زئمئراندئق ديأيزيا شئعئس قازاقستان وبلئسئندا ةدئ. قئزئلوردا جاقتا 14 شاحتادان تذراتئن ذشئرعئش قوندئرعئلار كةشةنئ، سةمةي جاقتا 12 شاحتالئق كةشةن تذردئ. ءبارئن سانامالاي بةرئپ قايتةيئن، قئسقاسئ، قازاقستاندا جةر بةتئندةگئ كونتينةنتارالئق بالليستيكالئق زئمئرانداردئ ذشئراتئن 148 شاحتالئق قوندئرعئ شوعئرلاندئرئلعان ةدئ. 148! وسئنشا شاحتاداعئ زئمئرانداردئ كوزگة ةلةستةتؤدئث ءوزئ قورقئنئشتئ! باتئستا س س-18 دةپ اتالاتئن سول زئمئرانداردئ كورگةن سايئن دةنةم ءدئر ةتة قالاتئن. جاثاعئ زئمئراننئث ذزئندئعئ 34 مةتر، جؤاندئعئ 3 مةتر بولاتئن.

سونداي زئمئرانداردئث 104 ئ بولدئ عوي قازاقستاندا. ول زئمئرانداردئث ءارقايسئسئ ونعا دةيئن ءبولئنئپ كةتةدئ، ءارقايسئسئنئث ءار نئساناعا اتئلاتئن وقتذمسئقتارئ بار. س س-18 زئمئراندارئ 7 توننادان استام سالماق الئپ ذشئپ، راديؤسئ 12 مئث شاقئرئمداي جةردئ تاس-تالقان ةتة الاتئن. مئنة، كةثةس وداعئنان بئزگة وسئنداي مذرا قالعان.

دايةكتةمة:

«ارينة، ءبارئن دة سالئستئرا قاراعاندا بئلةسئث. 1216 يادرولئق وقتذمسئعئ بولعان قازاقستاننئث يادرولئق ارسةنالئنئث قؤاتئن انئق ةلةستةتؤ ءذشئن يادرولئق قارؤئ بار ءبئرقاتار باسقا مةملةكةتتةردئث اتوم قارؤئ بويئنشا دةرةكتةرئن كةلتئرة كةتةيئن.

مئسالئ، 1995- جئلعا، ياعني قازاقستاننان يادرولئق قارؤ الئپ كةتؤ اياقتالعان جئلعا قاراي، ذلئ بريتانيادا شامامةن 264تةن 296 عا دةيئن اتومدئق وقتذمسئق بولدئ، ولار GR-1 «تورنادو» بومبالاعئشتارئ مةن سذثگؤئر قايئقتاردئث АЗ-ТК «پولاريس» جانة D-5 «ترايدةنت-2» بالليستيكالئق زئمئراندارئندا ورنالاستئرئلدئ. زاريادتاردئث قؤاتئ 40 تان 400 كيلوتونناعا دةيئن بولدئ.

فرانسؤز رةسپؤبليكاسئندا 80 كيلوتوننادان 1 مةگاتونناعا دةيئن قؤاتئ بار 512 يادرولئق زارياد بولئپ، ولارمةن «ميراج IVP »، «ميراج-2000Н » ذشاقتارئ، «سؤپةر-ةتاندار» اتتئ پالؤبالئق ذشاقتار جانة S3D، «گادةس» جانة М-4А/В بالليستيكالئق زئمئراندارئ جاراقتالدئ.

قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئنئث ارسةنالئندا 200 كيلوتوننادان 5 مةگاتونناعا دةيئنگئ قؤاتئ بار 284 اتوم بومباسئ بولئپ، وسئناؤ قارؤ-جاراقپةن В-5, В-6, А-5 ستراتةگيالئق بومبالاعئشتارئ مةن شاحتالاردان ذشئرئلاتئن CSS-2 CSS-3, CSS-4, CSS-6 جانة CSS-N-3 بالليستيكالئق زئمئراندار جاراقتالدئ.

سونئمةن، كةيبئر باسقا يادرولئق دةرجاأالارمةن سالئستئرعاندا، قازاقستان اؤماعئندا قيراتقئش الةؤةتئ جاعئنان وراسان زور يادرولئق ارسةنال بولدئ. قازاقستانداعئ قارؤدئث جيئنتئق يادرولئق قؤاتئ بذرئنعئ كةثةس وداعئنئث بارلئق ئقتيمال دذشپاندارئنئث اسا ماثئزدئ ستراتةگيالئق وبيةكتئلةرئنئث بارلئعئنئث تامتئعئن دا قالدئرماؤعا جةتئپ ارتئلاتئن. بذل قارؤدئ قولدانؤ ميلليونداعان حالقئ بار مئثنان استام قالانئ، ول بئلاي تذرسئن، تذتاس ءبئر مةملةكةتتةردئ، ءتئپتئ كونتينةنتتةردئ جةرمةن-جةكسةن ةتؤگة مذمكئندئك بةرةتئن».

ن.ا.نازاربايةأ

«بةيبئتشئلئك كئندئگئ»، 21-22-بةتتةر.

وسئ مذرانئث ءبارئ ءبئر جاقتان اكةلئنئپ، قازاقستانعا دايئن كذيئندة قويا سالعان نارسة ةمةس. مذنئ باسئن اشئپ ايتؤ كةرةك. قازاقستاندا يادرولئق قارؤدئث بةلسةندئ كومپونةنتتةرئن وندئرةتئن قاجةتتئ ينفراقذرئلئم دا، ءتيئستئ رةسؤرستئق بازا دا بولدئ. بئزدة يادرولئق قارؤدئ جاساپ، جاثعئرتؤدئث بذكئل قاجةتتئ عئلئمي-زةرتتةؤ بازاسئ دا بار ةدئ. جاثا كؤرچاتوأتا 50 مئث ادام تذرعانئن ايتتئم عوي. وعان قوسا الماتئدا يادرولئق فيزيكا ينستيتؤتئ جذمئس ئستةيتئن، ونداعئ عالئمداردئث دةثگةيئ وتة جوعارئ بولاتئن. تاعئ ءبئر ماثئزدئ جاي بار. ول - بئزدةگئ ؤران قورئ. دذنية جذزئندةگئ بارلانعان ؤران قورئنئث 25 پايئزئ ءبئر ةلدة - قازاقستاندا. بذكئل ةلدئث اتوم قوندئرعئلارئ مةن نئساندارئنئث يادرولئق وتئنئنئث 85 پايئزئن ءبئز قامتاماسئز ةتئپ كةلگةن ةدئك. بايئتئلعان ؤراندئ يادرولئق ةنةرگةتيكالئق رةاكتورلاردئث وتئنئ رةتئندة دة، اتوم قارؤئن جاساؤ ءذشئن دة پايدالانؤعا مذمكئندئك بار. قئسقاسئ، ءبئز ءارئ يادرولئق قارؤ ساقتالعان، ءارئ ونئ ءتيئستئ جةرئنة جةتكئزة الاتئن، ءارئ سول قارؤدئ جاثادان دا جاساي الاتئن ةل بولاتئنبئز. تاؤةلسئزدئك جاريالانعان كةزدة قولدانؤعا دايئن تذرعان يادرولئق قارؤ-جاراق بويئنشا قازاقستان انگليانئ، فرانسيانئ جانة قئتايدئ قوسقانداعئدان دا ارتئق الةؤةتكة ية ةدئ.

- نذرسذلتان ءابئش ذلئ، ةگةمةندئگئمئزدئث ةلةث-الاث كةزئندة ءسئز تاؤةلسئز مةملةكةتتةر دوستاستئعئنئث بئرئككةن قارؤلئ كذشتةرئن ساقتاؤعا تئرئسقانئثئز بةلگئلئ. وسئ تذرعئدان يادرولئق قارؤ-جاراقتئ دا ءبئر ورتالئقتان باسقارؤ يدةياسئن ذسئنعانسئز. كةيئننةن بذل ذستانئمئثئز وزگةردئ. نةلئكتةن؟

- قازاقستان بئرئككةن قارؤلئ كذشتةر يدةياسئن جاقتاعان. الايدا، دوستاستئقتئث جةكةلةگةن مذشةلةرئنئث ناقتئ ءئس-ارةكةتتةرئ قازاقستاندئ دةربةس اسكةر قذرؤعا ءماجبذر ةتتئ. ءبئز ول قادامدئ جاسادئق. يادرولئق قارؤ-جاراقتئث ماسةلةسئ جاثاعئ ايتقان بئرئككةن قارؤلئ كذشتةر قذرؤ يدةياسئ ت م د-داعئ ءبئرقاتار وداقتاستارئمئزدئث استئرتئن ارةكةتتةرئ بةلگئلئ بولعاننان كةيئن باسقاشا سيپات الدئ. ةندئ ءبئزدئث الدئمئزدا ذلكةن، تاعدئرشةشتئ ديلةمما تذردئ. قازاقستان يادرولئق قارؤئ بار مةملةكةت بولا ما، الدة ونداي قارؤئ جوق مةملةكةت بولا ما؟ ءبئزدئث جول ايرئعئندا قالاي جذرةتئنئمئز، قانداي باعئتتئ تاثدايتئنئمئز ءدال وسئ ماسةلةگة تئرةلئپ تذرعانئن مةن اقئل-ويئممةن دة، جان-جذرةگئممةن دة، سةزئم-تذيسئگئممةن دة ايقئن ذعئندئم.

سول العاشقئ ايلارداعئ ؤايئمشئل كذندةر مةن ذيقئسئز تذندةردةگئ جانئمدئ جةگةن، جذيكةمدئ جذقارتقان جايلاردئث ءبئرئ دة وسئ بولاتئن. بئلايشا قاراساث، ءبارئ دة اپ-ايقئن سياقتئ. كةشةگئ كةثةس وداعئ ساعان پوليگون سالئپ بةرئپتئ، سةنئث جةرئثة جذزدةگةن شاحتا قوندئرعئلارئن ورناتئپ بةرئپتئ، ولارعا كونتينةنتارالئق زئمئرانداردئ قويئپ بةرئپتئ. دايئن تذر. وسئنئث ءبارئن الا الساث، الةمدةگئ قؤاتئ جاعئنان ءتورتئنشئ ارسةنالعا ية بولا قالاسئث. سةنئمةن الئس تا، جاقئن دا ساناساتئن بولادئ. سةنةن سةسكةنةتئن بولادئ.

الةمنئث ستراتةگيالئق دةرجاأالارئنئث بةستئگئنة قوسئلؤ دةگةن تاؤةلسئز مةملةكةت رةتئندة جاثا قذرئلئپ جاتقان ءبئز تذرماق، ءبئرازدان دةربةس ةل بولئپ كةلة جاتقان تالايدئث تذسئنة كئرةتئن نارسة ةمةس پة؟ ءبئراق، مذنئث ءبارئ بئلايشا قاراعاندا عانا. امال نة، وسئنداي وپ-وثاي وي قيسئنئنا بوي الدئرعان ساياساتكةرلةرئمئز، قايراتكةرلةرئمئز دة از بولعان جوق. ولار قازاقستان اؤماعئندا يادرولئق قارؤدئ قالايدا قالدئرؤ كةرةكتئگئن توتةسئنةن دالةلدةپ جاتتئ.

- 2001- جئلئ 28- تامئز كذنئ، سةمةي پوليگونئنئث جابئلؤئنا ءدال ون جئل تولاردا الماتئدا ءسئزدئث «بةيبئتشئلئك كئندئگئ» اتتئ كئتابئثئزدئث تذساؤكةسةرئ وتكئزئلدئ. مةن سول تذساؤكةسةردةن «سةمسةردةن سوقا سوققان ساياساتكةر» دةگةن ماقالا جازعان ةدئم. سوندا سويلةگةن سوزئثئزدة ءسئز قازاقستاننئث يادرولئق قارؤدان باس تارتؤئ قاندايلئق قيئن شةشئم بولعانئن، بذل ءذشئن ةلدئث ءوزئنئث ئشئندة سان رةت سئنعا الئنعانئثئزدئ، مذندايلئق قؤاتتئ قالقاندئ قولعا بةرئپ قويؤ ةلدئث قاؤئپسئزدئگئن ويلاماؤ دةگةن سئثايدا اؤئر ايئپتار دا تاعئلعانئن اشئق ايتتئثئز. تذساؤكةسةر كةزئندة اكادةميك ر.ن.ساگدةيةأپةن سويلةسكةنئمدة ول كئسئ بذل تذرعئدا كةزئندة قازاقستان پرةزيدةنتئنة ءبئرقاتار مذسئلمان ةلدةرئ تاراپئنان قئسئم بولعانئن اثگئمةلةگةن. وسئنئث جاي-جاپسارئن ايتاسئز با؟

- قئسئم دةگةنئ ونشا ءدال بولماس، بالكئم. ءبئراق جان-جاقتان قاؤمالاپ، ذگئتتةپ، ءوتئنئپ باققاندارئ راس. اسئرةسة، ءبئرقاتار اراب ةلدةرئنئث باسشئلارئنئث سالةمئن جةتكئزئپ، «يسلام بومباسئن» قولدان شئعارماؤعا كةثةس بةرگةن وكئلدةر بارشئلئق بولدئ. تاياؤ شئعئستاعئ ءبئر ةلدئث وكئلئ قازاقستانعا يادرولئق كذشتةردئ ذستاپ تذرؤ ءذشئن 6 ميلليارد ا ق ش دوللارئن دا ذسئندئ. سول تذستا كةيبئر شةتةلدئك اقپارات قذرالدارئ اشئق بوپسالاؤعا دا كوشتئ. نازاربايةأ تةگةرانعا ةكئ رةت جاسئرئن بارئپ قايتئپتئ، يادرولئق قارؤدئ ساتاتئن بولئپ قايتئپتئ دةپ تة سوقتئ. ةلدئث ءوز ئشئندةگئ پئكئر دة ءبئراؤئزدئ ةمةس ةدئ.

مئنة، «بةيبئتشئلئك كئندئگئ» دةگةن كئتابئمدئ قولعا ذستاپ وتئرمئن. سةن كةلةسئ اثگئمةنئ وسئ تاقئرئپقا ارناؤدئ وتئنگةن سوث الدئرتقانمئن. وندا ءبئر پولكوأنيكتئث: «تةجةؤ قارؤئنسئز (بذل جاعدايدا ونداي نارسة يادرولئق قارؤ) قالئپ، ءبئز ءار تةكتئ اأانتيؤريستةر ءذشئن ةسئگئمئزدئ شالقاسئنان اشئپ تاستايمئز. ءبئزدئث شةكارالارئمئزدئث قاؤئپسئزدئگئنة قازئر كئم كةپئلدئك بةرة الادئ؟ الدة شئنئندا دا ءبئزدئث قورعاؤعا تاتئرلئق ةشتةثةمئز جوق پا؟ يادرولئق قارؤسئز ءبئز كؤأةيتتةن كذشتئمئز بة؟..» دةپ جازعانئن كةلتئرئپپئن. تاعئ ءبئر ساياساتكةر ءتئپتئ: «قازاقستان اؤماعئندا يادرولئق قارؤدئث بولؤئن، ءبئر كةزدة قذداي ادامعا ايتقان: «مئنةكي، ادام، مئناؤ - حاؤا، وزئثة جار تاثدا» دةگةن سةكئلدئ باسئ اشئق نارسةدةي قابئلداعان ءجون، دةمةك وعان ةشقانداي بالاما جوق» دةپ تذرئپ، كةسئپ ايتئپتئ. قذدئرةتتئ قازاقستان يادرولئق قارؤئ جوق، ءبئزدئث قامقورلئعئمئزعا مذقتاج كوپتةگةن ةلدةردئ پانالاتؤدئث ورتالئعئنا اأتوماتتئ تذردة اينالادئ، بئزبةن كةلئسسوز جذرگئزؤ ءذشئن يادرولئق قارؤئ بار ةلدةردئث مةملةكةت قايراتكةرلةرئ كةزةككة تذرادئ... دةگةن سياقتئ «يادرولئق نيؤ-أاسيؤكي» جوسپارلارئن جاساؤشئلار دا تابئلدئ.

- ولارعا قارسئ ءسئزدئث ايتار باستئ ءؤاجئثئز قانداي بولدئ؟

- «قارعايئن دةسةم - جالعئزئم، قارعامايئن دةسةم - جالماؤئزئم»، دةيدئ عوي قازاق. وسئ ءسوزدئ ةل تةرريتورياسئندا قالعان يادرولئق قارؤعا بايلانئستئ دا ايتؤعا بولار. نةگئزئندة، جاثا ايتقانئمداي، قازاقستان وزئندةگئ تاكتيكالئق يادرولئق كذشتةردئ ذستاي الاتئن دا ةدئ، باقئلاي الاتئن دا ةدئ. ءبئراق، يادرولئق قارؤدئ يةلةنؤدةن كةلةتئن بار پايدانئ وسئ جولدا قازاقستان حالقئ، قازاق جةرئ شةككةن زارداپتئث، جذمساعان قذرباندئقتئث شايئپ جئبةرةتئندئگئ انئق بولاتئن. 40 جئلدان استام بويئ سئلكئنئستةن كوز اشپاعان تؤعان جةرئمئزدئ تاؤةلسئزدئك جاعدايئندا جاثا جارئلئستارمةن جارالاؤدئ جالعاستئرؤعا ةشقانداي قاقئمئز جوق ةدئ. ءبئزدئث مئنا الةمدةگئ جالعئز مةكةنئمئز - جةر. ءبئزدئ ومئرگة اكةلةتئن دة - جةر، ءبئزدئ اسئراپ، باعئپ-قاعاتئن دا - جةر، ءبئزدئ قايتادان قوينئنا الاتئن دا - جةر. جةر-انا دةيتئنئمئز سوندئقتان. مذنداي ذعئم الةمنئث بارلئق حالئقتارئندا دا بار. سوندئقتان وسئ تابيعي بئرلئكتئ، ادام مةن جةردئث بئرلئگئن بذزاتئن كةز كةلگةن نارسة ءبئزدئث ءومئر سالتئمئزدئ دا بذزادئ. وعان جول بةرئلمةؤئ كةرةك.

ماسةلة، وسئ پسيحولوگيالئق فاكتوردا عانا ةمةس، ماسةلة مذنداي قارؤدئ يةلةنؤدئث جاس مةملةكةتكة پايدادان گورئ زيانئ كوپ ةكةندئگئندة. بذل ارادا قارؤدئ قالدئرؤ ارقئلئ شةگةتئن وراسان ماتةريالدئق شئعئنئمئزدئ ايتئپ جاتپاي-اق قويايئق. دةگةنمةن، انئقتاما رةتئندة تولئققاندئ ءبئر زئمئراندئق ديأيزيانئ ذستاپ تذرؤ سول كةزدة قازاقستاننئث بارلئق قارؤلئ كذشتةرئن ذستاپ تذرؤ شئعئنئمةن بئردةي بولاتئنئن دا قوسا ةسكةرتة كةتةيئن.

جاس مةملةكةتتئث الةمدئك ارةناعا قولئنا اتوم بومباسئن ذستاپ شئعا كةلؤئنئث گةوساياسي زارداپتارئن ايتئپ جةتكئزؤ قيئن ةدئ. بذدان قازاقستانعا سذمدئق كةسئرلئ ساياسي زارداپتار تيةر ةدئ. يادرولئق مةملةكةتتةر دةپ تانئلعان، وزدةرئنة سول قارؤدئ تاراتپاؤ مئندةتئن العان الةمدةگئ بةس ةلگة (ا ق ش، ك س ر و، قئتاي، انگليا، فرانسيا) تاعئ ءبئر مةملةكةتتئث قوسئلؤئ بذكئل الةمدة سوعئستان كةيئنگئ جئلداردا قالئپتاسئپ، زورعا ساقتالئپ كةلة جاتقان يادرولئق تاراتپاؤ جذيةسئن بذلدئرةر ةدئ.

بذل - ماسةلةنئث ساياسي جاعئ. رةاليست، پراگماتيك رةتئندة مةن يادرولئق قارؤدئ ساقتاپ قالؤ ءبئزدئث مةملةكةتئمئزدئ الةمدئك قوعامداستئقتا بئردةن-اق شةتتةتؤگة، الاستاؤعا ذرئندئراتئنئن انئق ذعئندئم. ونداي جاعدايدا قازاقستان بئردةن-اق وقشاؤلانؤعا تذسةتئن ةدئ. ونداي جاعدايدا قازاقستان تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ جئلدارئندا دا، ودان كةيئن دة قول جةتكئزگةن ينأةستيسيالاردئث ءبارئن تةك تذسئندة كورةر ةدئ.

- نذرسذلتان ءابئش ذلئ، ءسئزدئث سةمةي پوليگونئنا قاتئستئ جارلئعئثئز شئققاننان بةرئ جيئرما جئل وتكةن تذستا سول كةزدةگئ شةشئم جالعئز عانا دذرئس شةشئم ةكةنئن، مةملةكةت رةتئندة قذرئلماي جاتئپ الةم ساحناسئنا يادرولئق قارؤمةن شئعا كةلگةن ةلدئ تالايلار ئشتةن ءئرئتئپ، سئرتتان سةتئنةتؤگة تئرئسارئن، مذنئث اياعئ تاي-تاي باسقان تاؤةلسئزدئككة انئق قاتةر توندئرةرئن ءبارئمئز دة كورئپ-ءبئلئپ وتئرمئز. دةگةنمةن، ءبئرازعا دةيئن ءسئز ءوزئثئز دة يادرولئق زئمئراندار قازاقستاندا قالادئ دةگةن ذستانئمدا بولدئثئز عوي. مذنئ قالاي تذسئندئرةر ةدئثئز؟

- بذل سذراقتئ قايتارئلار جاؤابئن بئلة تذرئپ، وسئ ماسةلةنئث ءمان-جايئن اثگئمةلةتؤ ءذشئن قويئپ وتئرعان سياقتئسئث. ايتپةسة مةن كئتاپتارئمدا دا، سذحباتتارئمدا دا بذل جايئندا ابدةن-اق ايتقانمئن. سوندا قالاي، ءبئز قولئمئزداعئ قارؤدئ باسقاعا باسئ ءبذتئن بةرة سالئپ، ايتةؤئر قذتئلعانئمئزعا قؤانئپ وتئرا بةرؤئمئز كةرةك پة ةدئ؟ ذلكةن ساياسات ولاي جاسالمايدئ. ونداي قاراپايئم شةشئمدةرمةن مةملةكةت مذددةسئ كوثئلدةگئدةي قورعالمايدئ. ءبارئن دة اقئلمةن، ايلامةن شةشؤ كةرةك.

ءيا، مةن 1991-1992- جئلداردا زئمئراندار قازاق جةرئندة قالا بةرةدئ دةپ تالاي ايتتئم. 1991- جئلئ كذزدة ذلئ بريتانياعا رةسمي ساپارمةن باراردئث الدئندا ماسكةؤدة اعئلشئن جؤرناليستةرئمةن باسپاءسوز ءماسليحاتئن وتكئزگةندة دة يادرولئق تةحنيكانئ قايتا ورنالاستئرؤ مذمكئن ةمةستئگئ تذسئنئكتئ، ةندةشة ءبئزدئث ةل اؤماعئندا ورنالاسقان بارلئق قارؤ-جاراق بئزدة قالا بةرةدئ دةگةنمئن. مذنداي ويدئ امةريكالئق تةلةجؤرناليستةرگة سذحباتئمدا دا ايتقانمئن.

دايةكتةمة:

«قازاقستان ءوزئ مذرالانئپ وتئرعان يادرولئق قارؤدئ بولاشاقتا دا ساقتاپ قالؤعا ءتيئس بولئپ وتئر. ءبئز وزگة رةسپؤبليكالارعا، ءتئپتئ ةث كذشتئ، ةث ءئرئ رةسپؤبليكالارعا دا ءوز اؤماعئمئزدا ورنالاسقان يادرولئق قارؤعا باقئلاؤ ورناتؤعا جول بةرمةيمئز».

ن.ا.نازاربايةأ

امةريكان تةلةأيزياسئنا بةرگةن سذحباتتان، 1991- جئل.

ءتئپتئ ةلدئث ءوز ئشئندة دة، حالئقپةن تئكةلةي ةفير سذحباتئندا «اتومدئق راكةتالار ءبئر ورتالئقتان باسقارئلادئ، سوندئقتان ولار تذرعان جةرئندة تذرا بةرسئن» دةگةنئم بار. ارينة، مذنئث ءبارئ تذپكئ ويئم ةمةس ةدئ. تذپكئ ويئم - قايتكةندة دة ةل اؤماعئنداعئ وسئ قارؤدئث قادئرئن ارتتئرئپ، سول ارقئلئ ةلدئث باعاسئن ءبئلدئرؤ، اقئر اياعئندا يادرولئق قارؤدان باس تارتؤدئث مئندةتتئ شارتئ رةتئندة مةملةكةتئمئزدئث قاؤئپسئزدئگئنة كةپئلدئك الؤ ةدئ.

بذل جونئندةگئ اثگئمةلةر تالايدان ءجذرئپ جاتقان بولاتئن. كةثةس كةزئندة-اق، دالئرةك ايتسام، 1991- جئلدئث 16- ناؤرئزئندا ا ق ش-تئث مةملةكةتتئك حاتشئسئ دجةيمس بةيكةر مةنئ ماسكةؤدةگئ ةلشئلئككة شاقئرعان. ءتذن ورتاسئ اؤا كةزدةسكةنبئز. سول جولعئ اثگئمةدة مةن دج.بةيكةرگة ستراتةگيالئق زئمئرانداردئ قازاقستاندا قالدئرؤعا ءماجبذر بولاتئنئمئزدئ ايتقانمئن، ءوز مةملةكةتئمنئث قاؤئپسئزدئگئنة بةرئك كةپئلدئك بةرئلمةي تذرئپ، ولاردئ باسقا جاققا كوشئرئپ جئبةرؤگة قاقئم جوق ةكةنئن ةسكةرتكةنمئن. دج.بةيكةر مةنئمةن ول جولئ كةلئسپةگةنئمةن، ءبئزدئث ذستانئمئمئزبةن ساناساتئنداي اسةر قالدئردئ. ءبئزدئث ءبئر-ءبئرئمئز جايئنداعئ اسةرئمئز دة جاقسئ قالئپتاسقانداي بولدئ.

دايةكتةمة:

«مةن تاثعئ ءذشتة عانا ءوز بولمةمة ورالدئم. سوندا نازاربايةأپةن بولعان الگئ ءذش ساعاتتئق جولئعئسئمنئث بذعان دةيئنگئ جولئعئستارئمنئث ئشئندةگئ ةث جاقسئسئ بولعانئن ئشتةي سةزئندئم. ول ةشبئر اسئرا باعالاؤسئز-اق ايتارلئقتاي اسةر قالدئراتئن ايتؤلئ ليدةر ةكةن... نازاربايةأ كةرةك نارسةنئ ءدال كورة الادئ، تذسئنئكتئ نارسةنئ جذزةگة اساتئنداي جذيةلئ جولعا قويا الادئ».

دج.بةيكةر

«مامئلةگةرلئك ساياساتئ» كئتابئنان.

- دجةيمس بةيكةر ءبئز تاؤةلسئزدئك جاريالاعان كذننئث ةرتةثئندة، 17- جةلتوقساندا الماتئعا كةلدئ عوي.

- مةملةكةتتئك حاتشئ سول جولئ ماعان ا ق ش پرةزيدةنتئ د.بؤشتئث رةسمي ساپارمةن كةلئپ قايتؤعا رةسمي شاقئرؤئن تابئس ةتتئ. الداعئ ساپاردئث كذن تارتئبئندةگئ نةگئزگئ ماسةلة نة ةكةنئن ولار دا، ءبئز دة ءبئلئپ وتئردئق. ول ساپار 1992- جئلدئث مامئر ايئندا بولدئ. ةلئمئزدئث تاؤةلسئزدئك جولئنداعئ العاشقئ قيئن وتكةلدةرئنئث ءبئرئ سول ساپار ةدئ. وتة قيئن جاعدايعا تذستئك. مةنئث ا ق ش پرةزيدةنتئمةن كةزدةسؤئم ءذش رةت كةيئنگة قالدئرئلدئ. سةبةبئ، ءبئز وزئمئزگة قول قويؤعا ذسئنئلعان قذجاتتاردئث ءار بابئ بويئنشا تالاسئپ، داؤلاستئق. باستئ شارتئمئز قازاقستاننئث قاؤئپسئزدئگئنة كةپئلدئك بةرؤ بولدئ. امةريكالئقتار وعان كةلئسپةدئ.

دايةكتةمة:

«اقئر اياعئندا قئسئم كورسةتؤگة كوشتئ. ةگةر يادرولئق قارؤلار تؤرالئ قذجاتقا بذگئن قول قويماساق، ةرتةث قالعان مةملةكةت ارالئق قذجاتتاردئث بارئنة دة قول قويئلمايتئنئ مالئمدةلدئ. ال ول قذجاتتار ةكونوميكالئق قارئم-قاتئناس ماسةلةلةرئن قوزعاعانمةن، قازاقستاننئث قاؤئپسئزدئگئنة كةپئلدئك بةرؤ جونئندة ءبئر اؤئز ءسوز ايتپايتئن. مةن دة دةگةنگة جةتپةي تئنباؤ ءذشئن تاؤةكةلگة مئندئم. ونداي جاعدايدا ةلگة ورالؤعا ازئرلةنة باستايتئنئمئزدئ ايتتئم. اقئرئ امةريكاندئقتار رايلارئنان قايتتئ. ا ق ش-تئث ءبئز سذراعان كةپئلدئكتةردئ بةرةتئندئگئ تؤرالئ قذجاتقا قول قويئلدئ.

قذراما شتاتتار 1992- جئلئ يادرولئق قارؤسئز مةملةكةت اتانؤمةن شةكتةلؤ تؤرالئ قايتا ءسوز كوتةردئ. مةن تاعئ پئكئرئمنةن تاپجئلمادئم: اؤةلئ ذلئ مةملةكةتتةر ءبئزدئث قاؤئپسئزدئگئمئزگة كةپئلدئك بةرسئن، سوسئن ءبئز ءوز اؤماعئمئزداعئ بارلئق يادرولئق قارؤلاردان باس تارتامئز. وسئعان بايلانئستئ، «أاشينگتون پوست» گازةتئ مةنئث «ا ق ش-تئث قازاقستاندئ يادرولئق قارؤسئز مةملةكةت اتانؤعا ءذزئلدئ-كةسئلدئ كةپئلدئك بةرؤگة كوندئرگئسئ كةلةتئن كةيئنگئ ارةكةتتةرئنة شامدانؤشئلئق بئلدئرگةنئم» تؤرالئ جازدئ. ا ق ش-تئث رةسمي ادامدارئ قازاقستانعا يادرولئق قارؤلاردئ تاراتپاؤ جونئندةگئ كةلئسئمگة «يادرولئق قارؤسئز مةملةكةت» رةتئندة قول قويعئزعئسئ كةلدئ. ءبئز ونداي اتاقتان ءذزئلدئ-كةسئلدئ باس تارتتئق».

ن.ا.نازاربايةأ

«عاسئرلار توعئسئندا»، 65-66 بةتتةر.

دةگةنمةن، ايتئسئپ-تارتئسئپ ءجذرئپ، اقئر اياعئندا ءبارئ دة ويداعئداي ءبئتتئ. ءبئز يادرولئق ستراتةگيالئق قارؤ-جاراقتئ قئسقارتؤ جونئندةگئ شارتقا قول قويؤعا جانة رةسةيدئث كومةگئمةن 120 س س-18 زئمئرانئن قازاقستاننان اكةتؤگة ؤادة ةتتئك. ا ق ش بئرئككةن ذلتتار ذيئمئنئث جارعئسئنا سايكةس قازاقستانعا اگرةسسيا جاسالعان جاعدايدا بارلئق قاجةتتئ قادامداردئ جاساؤعا مئندةتتةندئ. وعان قوسا ءبئز أاشينگتوننان تةحنيكالئق جاردةم، ساؤداداعئ، ةنةرگةتيكاداعئ ئنتئماقتاستئق، امةريكالئق شةأرون كومپانياسئنئث قازاقستانداعئ مذناي ورئندارئن زةرتتةؤگة 10 ميلليارد دوللارلئق ينأةستيسيا سالاتئنئ جونئندةگئ كةلئسئمدةردئث تذتاس دةستةسئن الئپ قايتتئق.

ءبئزدئث أاشينگتونداعئ پوزيسيامئز باتئستئ كادئمگئدةي ابئرجئتا باستادئ. قازاقستانعا ساياساتتئث سةركةلةرئ جيئلةتةتئن بولدئ. قوناقتاردئث ئشئندة يادرولئق قارؤلئ مةملةكةتتةردئث سئرتقئ ئستةر مينيسترلةرئ دة بار ةدئ. ءبئر جولئ فرانسيانئث مةملةكةتتئك ءمينيسترئ، سئرتقئ ئستةر ءمينيسترئ ر.ديؤما كةلدئ. مةن وعان دا امةريكاداعئ ايتقانئمدئ قايتالادئم.

- قازاقستاننئث يادرولئق قارؤدان باس تارتؤئنا بايلانئستئ ا ق ش-تئث ءبئزدئث ةلدئث مةملةكةتتئك قاؤئپسئزدئگئنة كةپئلدئك بةرؤئ تؤرالئ تذپكئلئكتئ شةشئمئ بيلل كلينتون اكئمشئلئگئنئث كةزئندة قابئلداندئ عوي. جاثا اكئمشئلئكپةن ساياساتتاعئ ساباقتاستئققا قالاي قول جةتتئ؟

- ونئث دا ءوزئنئث قئزئق-شئجئعئ جةتئپ جاتئر. جاثا اكئمشئلئك ةسكئ اكئمشئلئكتئث «ؤادةسئن» ورئنداعئسئ جوعئن بئردةن اثعارتتئ. الماتئعا ا ق ش-تئث جاثا مةملةكةتتئك حاتشئسئ ؤ.كريستوفةر كةلگةندة يادرولئق قارؤدئ تاراتپاؤ جونئندةگئ كةلئسئم-شارتقا ءبئزدئ اقئسئنا ةشتةثة سذراماي قول قويعئزؤعا تئرئستئ. بذل جولئ دا ءذش ساعات بويئ تابانداپ وتئرئپ الئپ، قازاقستاننئث گةوساياسي جاعدايئ جونئندة ءبئراز اثگئمة قوزعاؤعا، ةگةر قاؤئپسئزدئك كةپئلدئگئ بةرئلگةن جاعدايدا عانا كةلئسئم-شارتقا قول قويئلاتئنئن، ونئث وزئندة ا ق ش پرةزيدةنتئمةن جةكة كةزدةسؤ كةزئندة عانا قويئلاتئنئن باسئن اشئپ ايتؤعا تؤرا كةلدئ.

- مةملةكةتتئك حاتشئنئث سول ساپارئنان ةسةپ جازعان «نيؤ-يورك تايمس» ءتئلشئسئ ءوز ماقالاسئن «بذگئن قازاقستان پرةزيدةنتئ قذراما شتاتتارمةن ساياسات ويئنئندا جةثئپ شئقتئ» دةگةن سويلةممةن باستاعان ةكةن. مذنئ دجوناتان ايتكةن ءوز كئتابئندا كةلتئرئپتئ.

- سةندةر، جؤرناليستةر، سونداي اسةرلئ سوزدةرگة قذمارسئثدار عوي. ا ق ش-تاي ةلدئ ساياساتتا جةثئپ جاتؤ ويئمئزدا دا بولعان جوق، ءبئزدئث بار ويلاعانئمئز مئث ءولئپ، مئث تئرئلگةن حالقئمئزدئث تئنئش، قاؤئپسئز ءومئرئن قامتاماسئز ةتؤدئث جايئ عانا ةدئ. جالپئ، ؤ.كريستوفةردئث مةنئمةن كةلئسسوزدئث سوثئندا: «پرةزيدةنت مئرزا، ءسئز وثاي شاعئلمايتئن جاثعاق ةكةنسئز»، دةگةنئ بار. جاثاعئ جؤرناليست سول ءسوزدئ ةستئگةن بولسا كةرةك.

ءبئزدئث يادرولئق ديپلوماتيامئز ءتذپتئث تذبئندة تاماشا تابئسپةن اياقتالدئ. 1994- جئلئ، ةؤروپاداعئ قاؤئپسئزدئك پةن ئنتئماقتاستئق ذيئمئنئث بؤداپةشتتة وتكةن سامميتئندة امةريكا قذراما شتاتتارئ، رةسةي فةدةراسياسئ، ذلئ بريتانيا تاراپئنان قازاقستان قاؤئپسئزدئگئنة بةرئلةتئن كةپئلدئكتةر تؤرالئ مةموراندؤمعا قول قويئلدئ. ول قذجاتتا اتالعان مةملةكةتتةر قازاقستاننئث ساياسي تاؤةلسئزدئگئنة، اؤماقتئق تذتاستئعئنا قارسئ كذش قولدانباؤعا، ةكونوميكالئق زورلئق-زومبئلئق كورسةتؤدةن باس تارتؤعا مئندةتتةندئ. كةيئننةن ونداي كةپئلدئكتةردئ ءبئز قئتاي مةن فرانسيا تاراپئنان دا الدئق.

بذل شئن مانئندة تاريحي وقيعا ةدئ. قازاقستان الدئنان جاثا جول اشئلدئ. ول باياندئ بةيبئتشئلئكتئث، جةمئستئ جاسامپازدئقتئث جولئ ةدئ.

دايةكتةمة:

«قازاقستان پرةزيدةنتئنئث وسئناؤ سئناق الاثئن جاؤئپ قانا قويماي، تذتاس وثئردة يادرولئق قارؤدان ادا ايماق قذرعانئنا زور قولداؤ بئلدئرةمئن. ونئث بذل قادامئ ءبئزدئث يادرولئق قارؤسئز الةمدئ قذرؤ ءئسئمئزدئث ةث بةرئك ئرگةتاسئ ئسپةتتئ. بارلئق ةلدةردئث باسشئلارئ نذرسذلتان نازاربايةأتان ذلگئ الئپ، ونئث جولئمةن ءجذرؤئ ءتيئس. مةن ب ذ ذ-نئث باس حاتشئسئ رةتئندة يادرولئق سئناق الاثئنئث قاق جذرةگئندة تذرئپ، بارلئق الةم ةلدةرئن قازاقستاننان ذلگئ الؤعا شاقئرامئن».

«مةن كةشة سةمةيدة بولدئم. ول وثئرگة جاساعان ساپارئم مةن ءذشئن باعا جةتپةس تاجئريبة. سةمةي پوليگونئنداعئ سئناقتار بارئسئندا زارداپ شةككةن ميلليونداعان ادامداردئث قاسئرةتئ مةن ونداعئ ةكولوگيالئق احؤالدئث قيئندئقتارئن سؤرةتتةؤگة ءتئل جةتپةيدئ. ءتئپتئ ونئ ةلةستةتؤدئث ءوزئ اسا اؤئر. ةگةر ءسئزدئث كورةگةندئگئثئز بةن باسشئلئعئثئز بولماسا، كئم ءبئلسئن، قازئر دة ميلليونداعان ادام سول قاسئرةتتئ باستان وتكةرئپ جاتقان بولار ما ةدئ؟ مةن سئزگة سةمةي يادرولئق سئناق الاثئن جاپقان جانة قازاقستان اؤماعئندا بارلئق يادرولئق ينفراقذرئلئمداردئ جويعان ذلتتئث باسشئسئ رةتئندة شةكسئز ريزالئعئمدئ ايتقئم كةلةدئ... يادرولئق سئناقتاردئ توقتاتئپ، يادرولئق قارؤلاردان ادا بولؤ قاجةتتئگئن الةمگة جار سالئپ ايتؤشئ رولئنة جةر بةتئندة سئزدةن لايئق ادام جوق».

پان گي مؤن، بئرئككةن ذلتتار ذيئمئنئث باس حاتشئسئ.

دةرةككوز: «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى