نايمان حاندئعئ
استانا. 2- ماؤسئم. قازاقپارات - تاريحقا نايمان حاندئعئ دةگةن اتپةن Х عاسئردا ءمالئم بولعان مةملةكةتتئك بئرلةستئك - بابالارئمئزدئث دةربةس ةل بولؤ جولئنداعئ جانقيارلئق كذرةستةرئنئث ةلةؤلئ بةلةستةرئنئث ءبئرئ. بذل حاندئق قذرئلاردان بذرئن ونئ قذرؤشئ رؤ-تايپالار ءارتذرلئ كةزةثدةردةن ءوتتئ.
نايمانداردئث ارعئ بابالارئ ІV-V عاسئرلاردا بايئرعئ حذنداردئث ذرپاقتارئ بولئپ تابئلاتئن تةلة تايپالئق وداقتارئ قذرامئندا كوشئپ-قونئپ ءجذردئ. ال VІІ عاسئردا ولار قئپشاقتاردئث بايئرعئ بابالارئ ذستةمدئك جاساعان سئر-ةندا (سةيانتو) حاندئعئنا باعئندئ. بذل حاندئق كذيرةگةن سوث VІІІ عاسئر باسئندا 17 تايپانئ بئرئكتئرگةن بايئرقؤ كونفةدةراسياسئنا كئرئپ، وسئندا سةگئز وعئزدار بئرلةستئگئن تذزةدئ. بايئرقؤ كونفةدةراسياسئ - تاريحئمئزدا ايتئلماي كةلة جاتقان ماثئزدئ ماسةلةنئث ءبئرئ.
شئندئعئندا دا، نايمان كونفةدةراسياسئ VІІІ ع. ورتا كةزئنةن باستاپ ةرتئستئث جوعارعئ اعئسئ مةن ورحون وزةنئنئث ارالئعئن مةكةندةگةن تذركئتئلدةس «سةگئز وعئز» تايپالارئ مةكةندةيتئن ايماقتا قذرئلدئ. كةيئننةن بذل وداققا قوسئلعان تايپالار ساندارئ كوبةيئپ، ون ةكئگة جةتتئ. اتاؤئ موثعولشا بولعانئمةن زةرتتةؤشئلةردئث كوپشئلئگئ نايمانداردئ تذركئتئلدةس تايپالار رةتئندة سيپاتتايدئ. راسئندا دا، نايمانداردئث بابالارئ و باستان-اق تذركئ تئلدةستةر ورتاسئندا قالئپتاستئ. «سةگئز وعئزداردئث» باتئس جاعئندا ةرتئستئث ورتا جانة تومةنگئ اعئستارئن قاثلئلار مةن قئپشاقتار مةكةندةسة، سولتذستئگئندةگئ كورشئلةرئ ةنيسةي قئرعئزدارئ بولدئ. «سةگئز وعئزداردئث» شئعئسئندا كةرةيلةر كوشئپ-قونئپ ءجذردئ، ال وثتذستئكتة ولار ورتا ازيانئث كوپتةگةن تذركئ تئلدةس تايپالارئمةن كورشئ بولدئ.
Х عاسئردان باستاپ قيداندارعا باعئنعان نايمانداردئث مةملةكةتتئك بئرلةستئگئ ةكئ ذلكةن تايپالار بئرلةستئگئنةن قذرالدئ. نايمان حاندئعئن بةلگئلئ ءبئر رؤدئث وكئلئ بولئپ تابئلاتئن حان باسقاردئ. ءاربئر تايپانئ بئرئكتئرگةن ذلئستئق بئرلةستئكتةر وندئق نةگئزدة اسكةري جذيةمةن ساربازدار جاساعئن جاساقتادئ. مةملةكةتتةگئ ءئس ذيعئر جازؤئمةن جذرگئزئلدئ. تاريحي دةرةكتةر ولاردئث VІІІ-ІХ عاسئرلاردا-اق ايتارلئقتاي ساؤاتتئ بولعاندارئنان حاباردار ةتةدئ. ولار العاش بارلئق تذركئ تئلدةستةر ءتارئزدئ ورحون جازؤئن پايدالانسا، ال كةيئننةن وعئز بئرلةستئكتةرئنة ذيعئرلار ذستةمدئگئ ورناعان تذستا كونة ذيعئر جازؤئن قولداناتئن بولدئ. وسئ جازؤ ماسةلةسئنة بايلانئستئ موثعولداردئث ايگئلئ دةرةگئ «التان-توبچيدا» جانة كونة قئتاي دةرةگئ «يؤان-شيدة» مئناداي اثگئمة ايتئلادئ: «شئثعئسحان نايمانداردئ تالقانداعان تذستا ولاردئث حانئ تاياننئث باس ءؤازئرئ، قازئناشئسئ جانة حاتشئسئ تاتاتوثعا امالسئزدان موثعولدار قولئنا تذتقئنعا ءتذسئپ قالادئ. شئثعئسحاننئث توثئرةگئ ودان ةكئ ماثئزدئ نارسةنئ ذيرةنةدئ. ولار - مةملةكةتتئك ماثئزدئ قذجاتتاردئ مورمةن بةكئتئپ وتئرؤ جانة ذيعئر جازؤئن وقئپ-ءبئلؤ».
1125- جئلئ قيداندار مةملةكةتئن چجؤرچجةندةردئث (شذرشئتتةردئث بابالارئنئث) تالقانداؤئ نايمانداردئث تاؤةلسئزدئك الؤلارئنا جول اشتئ.
زةرتتةؤشئلةر تاؤةلسئز نايمان مةملةكةتئنئث قذرئلؤئن 1143- جئلدان، ياعني ينانش بئلگة حاننئث بيلئك جاساعان جئلدارئنان باستايدئ. اسئرةسة، كذشتئ قيدان مةملةكةتئن قذرعان تاريحي تذلعا ةليؤي داشيدئث ءولئمئ نايمانداردئث تاؤةلسئز حاندئق قذرؤلارئنا جول اشتئ. باسقا دا بذرئن سزؤبؤ تايپالئق وداعئندا بولعان مةركئت، ونقذت تايپالارئ ءتارئزدئ قيدان يمپةرياسئنئث قيراندئ ورنئندا جاثا حاندئقتار، سولاردئث قاتارئندا نايمان جانة كةرةيت حاندئقتارئ ةثسة كوتةردئ. بذل ةكئ تؤئستاس حاندئقتاردئ گةوگرافيالئق بةكةت حانعاي (وتئكةن) تاؤلارئ بولئپ جاتتئ. جاثا قالئپتاسا باستاعان نايمان حاندئعئنئث شئعئستاعئ كورشئلةرئ كةرةيتتةر بولسا، ال وثتذستئك-باتئستا ولار قاراقئتايلارمةن شةكتةستئ. سولتذستئكتةگئ نايمان مةملةكةتئنئث شةكاراسئ بالقاش كولئنة دةيئن سوزئلئپ، شؤ وزةنئن بويلاي جالعاستئ.
نايماندار ينانش-بئلگة حاننئث تذسئندا ةداؤئر كذشةيدئ. ودان بذرئن نايمانداردئ كئم بيلةگةنئ تاريحقا بةلگئسئز. ءابئلعازئ وسئعان بايلانئستئ مئناداي دةرةك بةرةدئ: «نايمان تايپاسئ. بذل كونة تايپا؛ مالشئلئق بذلاردا كةث اؤقئمدئ. ولاردئث بذرئنعئ وتكةنئن ءبئز بئلمةيمئز، تةك ةستئگةنئمئز، ولاردئث قار-قئش دةگةن پاتشاسئ بولعان. ول ولگةن سوث ءئنئسئ ينات (ينانشتئ ايتئپ وتئر -ت.و.) بيلةدئ. شئثعئس كةزئندة ولاردئث پاتشاسئ تاياث حان (كةيبئر دةرةكتةردة - دايان حان - ت.و.) ةدئ؛ ونئث بالاسئ - كذشلئك. ولاردئث تذراعئ موثعوليانئث قاراقورئم دةپ اتالاتئن بولئگئندة». بئزگة بةلگئلئسئ، Х ع. اياعئندا جانة ХІІІ ع. باسئندا نايمان حاندئعئ ةكئ بولئككة ءبولئنئپ، ولاردئ ينانش حاننئث ةكئ ذلئ دايان حان مةن بذيرئق حان باسقاردئ.
موثعولدارعا باعئنعان نايمانداردئث بذدان كةيئنگئ تاعدئرئ شاعاتاي ذلئسئمةن بايلانئستئ بولدئ. 1223- جئلدئث باسئندا شئثعئس حان ءتورت ذلئنا ةنشئ بولگةندة ءالئ دة ايتارلئقتاي قؤاتتئ نايمان تايپالئق بئرلئگئ شاعاتايعا بةرئلگةن ايماقتا قالئپ قويدئ. الايدا جوشئنئث ذلئ باتؤدئث باتئسقا باعئتتالعان جورئعئنا قاتئسؤعا ءماجبذر بولعان ولار بئرتئندةپ جوشئ ذلئسئنئث شئعئسئن بئرئكتئرةتئن، جوشئنئث ذلكةن ذلئ ةجةن نةگئزدةگةن اق وردا ايماعئنا ويئستئ. وسئندا نايماندار بولاشاق التئ الاش (جالايئر، الشئن، قوثئرات، قاراكةسةك (ارعئن)، نايمان، قئپشاق) قاؤئمداستئعئن ذيئستئرؤشئ بةلدئ تايپالاردئث بئرئنة اينالدئ. ياعني تاريحي دةرةكتةردئ بايانداعاندا بذرئنعئ نايماندار مةن كةيئنگئ الاش قاؤئمداستئعئنا قوسئلعان نايمان رؤلارئ اراسئنداعئ تاريحي ةتنيكالئق ساباقتاستئقتئ تةرئسكة شئعارؤ نةگئزسئز. كةيئنگئ نايماندار - العاشقئ نايمانداردئث تئكةلةي جالعاسئ.
تالاس وماربةكوأ، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور
(«انا ءتئلئ» گازةتئ، 2 - ماؤسئم. 2011 - جئل)