جاراتؤشئ سئيعا تارتقان قاسيةت
استانا. 24- اقپان. قازاقپارات - سابئر ةتئپ، ءسال وي جئبةرة قاراساق، ءبئزدئ قورشاعان جاراتئلئس ورتاسئنان ءوز ومئرئمئزگة ذلگئ بولارلئق، تالاي قئزئقتئ جايتتاردئ بايقار ةدئك. ول ءذشئن كةيبئر ءئس-ارةكةتتةرئن وزئثئزگة ذلگئ تذتپاق «وبيةكتئثئزدئث» تاؤ تذلعالئ الئپ بولؤئ شارت ةمةس. مئسالئ، كذن جئلئسا ءبئتتئ يلةؤئنةن شئعئپ، بئردةن قاربالئس تئرلئكتةرئنة كئرئسةتئن قذمئرسقانئ الايئقشئ!
ءالئ ةسئمدة، مةكتةپكة بارا قويماعان كةزئمئز. ءبئر جولئ قذمئرسقانئث يلةؤئنة ذثئلئسكةن باستاؤئش وقؤشئلارئنئث تؤ سئرتئنان، قذربئلارئممةن كةپ مةن دة قئزئقتاي باستادئم. قارا بؤناقتار جاساعئ بذل جولئ ءبيداي تاسؤمةن الةك. قاراساق، ءذش ادئمداي جةردة ءبئر ؤئس ءبيداي توگئلئپ قالعان ةكةن.
- ءماسساعا-ا-ن، جاثا عانا توككةن ةدئك، ءاپ-ساتتة تاسئپ اكةتئپتئ مئنالار!
- مئنانئ قارا، مئنانئ. وزئنةن ءداؤ ءبيدايدئ ارقالاپ بارادئ.
- ال انا بئرةؤئسئ سذيرةلةپ كةلةدئ. داأاي، مئنانئ قذلاتايئق، - دةدئ دة تةنتةك بالالاردئث ءبئرئ الگئ قذمئرسقانئ جئثئشكة تاياقشامةن ءتذرتئپ، ءبئر بذيرئنة اؤناتئپ جئبةردئ. ءوزئ قذلاپ جاتسا دا الگئ ةثبةكقور بايقذس سذيرةپ كةلة جاتقان ءبيدايئنان ايئرئلار ةمةس. الدة اياقتارئمةن بارئنشا قارماپ العانئ، الدة تئسئمةن كةنةشة تئستةپ جابئسقانئ بةلگئسئز. ايتةؤئر ايئرئلعئسئ جوق. ايتپاقشئ، قذمئرسقالاردئث ةثبةكقورلئعئن ذلگئ تذتقان ذلكةندةردئ دة اسا بايقامادئم. تةك ءبئر جولئ كوپ بالالئ اپالارئمئزدئث ءبئرئ كذيةؤئنة:
- تئم بولماسا، قذمئرسقا قذرلئ دا تئرلئگئث جوق. جاتئسئث مئناؤ... قذمئرسقا ةكةش قذمئرسقا دا ةرتةثئن ويلاپ، تئنبايدئ عوي، - دةگةن ةدئ:
- ءاه، نايساپ، سةن مةنئ ةندئ جامان، ساسئق قذمئرسقاعا تةثةؤگة كوشتئث بة؟ - دةپ، تذسئندا جاتقان اياق كيئمئمةن ذرعانئ بار.
بذل قذمئرسقالار قاؤئمئنا جابئلعان ذلكةن جالا ةدئ.
ادال ةثبةك يةلةرئ
مةكتةپتة «بوتانيكا» ساباعئن-دا وسئ ءبئر قاراپايئم «كةيئپكةرلةرئمئز» تابيعاتئمةن ءذستئرت قانا تانئسا الدئق. ال ةسةسئنة، جئلدار وتة كةلة، ءوز بةتئمئزشة ئزدةنة وقئپ ءجذرئپ، جاراتئلئستئث وسئ ءبئر كئشكةنتاي عانا مذشةلةرئنئث تابيعاتئنا قايران قالاتئنبئز. جاندئكتةر ءومئرئن زةرتتةؤشئ وتاندئق، الةمدئك عالئمدار ةثبةكتةرئ بذل سالادا ءبئرئن-ءبئرئ تولئقتئرعانداي ةدئ. ةؤروپادا جذرگةنئمئزدة امةريكالئق قوس عالئمنئث، ةسئمدةرئ ةسئمدة قالماعان ةكةن، «قذمئرسقالار» («Ants») اتتئ ةثبةگئمةن تانئسقانئم بار. الگئ كئتاپ كولةمئ جاعئنان، شامامةن ءبئزدئث قازاق ةنسيكلوپةدياسئنان دا بيئك ءارئ قالئث. قايران قالدئق. وندا قذمئرسقالاردئث ءوزارا قاؤئمداسئپ، ازئق قامداپ، قالاي تئرشئلئك جاسايتئندارئنان باستاپ، ونئث دةنة قذرئلئسئنئث ةرةكشةلئكتةرئ تاپتئشتةلة باياندالعان ةدئ. وسئ قذمئرسقالار ءومئرئن زةرتتةپ جذرگةندةردئث ءبئرئ كذتپةگةن جةردةن، ءبئر كذنئ مئنانداي «تاجئريبة» جاساپتئ. جذيتكئپ كةلة جاتقان قذمئرسقانئث جولئندا كولدةنةث ولجا - ءبئر ءتذيئر ةت جاتقان ةكةن. قذمئرسقالئق تذيسئگئنة باعئپ، الگئ ازئقتئ سذيرةپ اكةتپةكشئ بولادئ. الايدا ءوز دةنةسئنةن ون شاقتئ ةسةگة ذلكةن ولجانئ كوتةرئپ تة، سذيرةتئپ تة اكةتة الماسئن بئلگةن ول دةرةؤ قاؤئمداستئعئنا بارئپ، بئرنةشة سةرئكتةرئن ةرتئپ كةلةدئ. ول ةكئ ارادا الگئ زةرتتةؤشئ ءتذيئر ةتتئ جاسئرئپ قويعان ةكةن. قذمئرسقالار شئركوبةلةك اينالئپ، ءارئ ئزدةيدئ، بةرئ ئزدةيدئ، ازئقتئ تاپپايدئ. قاسئنداعئلارئ كوپ بوگةلمةستةن كةتئپ قالادئ دا، ءالئ دة بولسا ءذمئت ءجئبئن ذزبةگةن باستاپقئ قذمئرسقا ءبئراز بوگةلةدئ. زةرتتةؤشئ ازامات ءدال سول كةزدة ءتذيئر ةتتئ باستاپقئ جةرئنة قايتا قويعان ةكةن. قؤانعان قذمئرسقا شاپقئلاپ بارئپ، سةرئكتةستةرئن قايتا ةرتئپ كةلةدئ. ولجا تاعئ جوق. وسئلايشا زةرتتةؤشئمئز قذمئرسقالاردئث باسئن ءتورت مارتة قاتئرعان ةكةن. ةث سوثعئ كةلئستةرئندة سةرئكتةستةرئ مذنداي «جالعان اقپارمةن الداؤسئراتقان» تذقئمداستارئن تاباندا پارشا-پارشا ةتئپ تاستاعان ةكةن. وكئنئشتئ وقيعا! الايدا تاعئلئمئ مول كورئنئس... «وتئرئك ايتقان قذمئرسقا سازايئن وسئلاي تارتؤئ كةرةك!» - دةپ وتئر ولار.
عذلاما ءال-قايئمنئث سوزئنة قاراعاندا، ازئق جيناؤ جانة ونئ شئرئتپةي ساقتاؤداعئ قذمئرسقالاردئث ذقئپتئلئعئ كئسئ قئزئعارلئق دارةجةدة ةكةن. جوعارئدا بايانداعانئمئزداي، ولار اؤةلئ بار تاپقان-تايانعاندارئن قاؤئمداستئقتارئنا ورتاق «قامباعا» جينايدئ. جانة مذندايدا ةشكئم دة جةكة باسئن كذيتتةمةيتئن كورئنةدئ. ياعني قاؤئمداستئقتان جئرئلئپ، جةكة باسئنا ازئق قامدامايدئ. ونئث ذستئنة «ورتاق قازان عوي، كئمنئث قانشا ذلةس قوسقانئن كئم ءبئلئپ جاتئر، ازئراق ةثبةكتةنةيئن»، - دةپ ةشكئم قوساق اراسئندا بوس جذرمةيتئن كورئنةدئ. بارئنشا ادال ةثبةك ةتئسةدئ. وسئلارعا قوسئمشا باسا ايتقئمئز كةلةتئنئ، ءبئر قاؤئمداستئقتئث قذمئرسقالارئ كةلةسئ قاؤئمداستئقتئث ازئق-تذلئگئنة تيئسپةك تذگئل ماثايئنان جذرمةيتئن كورئنةدئ. قذمئرسقالار الةمئ تذنئپ تذرعان ةثبةكقورلئق، ادئلدئك، تازالئق سياقتئ. «تازالئق» دةمةكشئ، ولار جيناعان ازئقتارئن ءجيئ-ءجيئ اؤدارئستئرئپ، «ءونئپ، نة كوگةرئپ كةتةدئ-اؤ» دةگةندةرئن ةرئنبةستةن ةكئگة ءبولئپ، دةگدئتةدئ. ول بولئك تة بذلئنؤگة بةيئم بولسا، ونئ تاعئ دا ةكئگة بولئسةدئ. وعان دا شئداماعاندارئن، جاؤئنسئز اشئق كذندةرئ ذيالارئنئث شئعا بةرئسئنة جايئپ، كةپتئرئپ الادئ ةكةن. كةيدة قذمئرسقا يلةؤئنئث اينالاسئنان شاشئلعان داقئلداردئ كورئپ قالاتئنئمئز بار عوي. ونئث تذپكئ سئرئ وسئندا ةكةن.
قذمئرسقالار قاؤئمداستئعئنئث جوعارئدا باياندالعان قاسيةتتةرئ ومار سذلةيمان ءال-اشكار دةگةن عذلامانئث «اللا» اتتئ ةثبةگئندة باياندالعان. تاعئ ءبئر قئزئعئ: قذمئرسقانئث ءبئر جئلدئق ازئعئن ءبيدايدئث ءذش-اق ءدانئ قذرايتئن كورئنةدئ. ةگةر قئس ذزاپ كةتئپ، نة بولماسا ذيالارئنئث شئعار اؤزئ بئتةلئپ قالئپ، تاعئ دا باسقا جاعداي تؤئنداپ، الگئ ازئقتارئن ذنةمدةؤ كةرةك بولسا، ولار ءذش ءتذيئر ءداندئ ةكئ جئل ازئق ةتؤگة پةيئلدئ كورئنةدئ. ال عالئم يؤسؤف يزز اد-ديننئث زةرتتةؤلةرئنة قاراعاندا، قذمئرسقالار وزدةرئنةن اناعذرلئم شاعئن جاندئكتةردئ «قولدارئنا ذيرةتئپ»، ولاردان پايدالئ قورةك جينايدئ ةكةن. ءسوزئمئز ناقتئراق بولؤ ءذشئن، وسئمدئكتئث شئرئنئمةن قورةكتةنةتئن كادئمگئ زيانكةس بئتةنئ ولاردئث ءوز شارؤالارئنا قالاي پايدالاناتئندارئنا توقتالئپ وتسةك. اتالعان وسئمدئك بئتةسئ ةرتة كوكتةمدة كةيبئر وسئمدئكتةر جاپئراعئنا ذرئعئن قالدئرادئ. ةسئثئزگة تذسئرةر بولساثئز، كةي جاپئراقتاردا اق نذكتةلةر سياقتئ ءبئر تئرشئلئك يةلةرئ ءتئزئلئپ وتئرار ةدئ عوي؟ ءسال-ءپال كذن جئلئسئمةن ول ذرئقتار شئركةي ئسپةتتةس وسئمدئك بئتةسئنة اينالادئ دا ءوزئ وتئرعان جاپئراقتئ كةؤلةپ جةي باستايدئ. قذمئرسقالار جاساعئ مئنة، ءدال وسئ جةردة وزدةرئنة دة، وسئمدئكتةر دذنيةسئنة دة پايدالئ ارةكةتتةرئنة الدئن الا كئرئسةتئن كورئنةدئ. ولار كوكتةم باستالئسئمةن توپ-توبئمةن «جورئققا» شئعئپ، جاپئراقتارعا جابئسقان الگئ بئتة ذرئقتارئن، ياعني جذمئرتقالاردئ جيناي باستايدئ. تاسئپ اكةپ، قاؤئمداستئعئ ازئرلةگةن ارنايئ ورئندارعا جايعاستئرئپ، ولاردئ باپتاي كذتئپ، جذمئرتقا باستئرؤعا كئرئسةتئن كورئنةدئ. ءسال ؤاقئتتان كةيئن قذمئرسقالار قاؤئمداستئعئ الگئ جذمئرتقالاردئ جارئپ شئققان بئتةلةردئ دة «جةمدةپ»، قورةكتةندئرؤمةن اؤرة بولئسادئ. ناتيجةسئندة، كوپ وتپةي-اق، وسئمدئك بئتةسئ ءوز بويئنان بالعا ذقساس ءتاتتئ ءبئر سذيئق بولة باستايتئن كورئنةدئ. بذل - قذمئرسقالار ءذشئن تاپتئرماس قذنارلئ تاماق. ويلاپ قاراساثئز، قذمئرسقالار وسئ ءبئر عانا ارةكةتتةرئ ارقئلئ وسئمدئكتةر الةمئن، ياعني جاپئراقتاردئ ولاردئث قاس-دذشپانئ - وسئمدئك بئتةسئنةن قورعاپ قالادئ ةكةن. ال ونداي بئتة-شئركةي ءسئزدئث باقشاثئزدا جايقالئپ تذرعان كوكونئستةرئثئزگة دة ءتذسؤئ مذمكئن عوي. ةكئنشئدةن، بئتةلةردئ ساؤئندئ سيئر سياقتئ «ساؤا» وتئرئپ، قذمئرسقالار ولاردئث دا ايتةؤئر ءبئر پايداسئ بار تئرشئلئك يةسئنة اينالؤئنا ءوز سةپتئگئن تيگئزةتئن بوپ شئقتئ. ءارئ وزدةرئ دة پايدالئ تاماققا كةنةلةدئ.
وسئدان كةيئن «قذمئرسقا دةگةنئث پايداسئ جوق، كةزدةيسوق ءبئر جاراتئلعان جاندئك قوي» دةپ وزةؤرةگةندةرگة نة دةؤگة بولادئ؟! قذمئرسقالار قاسيةتئ وسئ ايتئلعاندارمةن عانا شةكتةلمةيدئ. ولاردئث جوعارئدا ءبئز سانامالاپ وتكةن نةبئر قاسيةتتةرئن ةسكة الا وتئرئپ، كادئمگئ، ذيرةنشئكتئ ادامزات قوعامئنداعئ تالاي كةلةثسئز جايتتار ويعا ورالدئ. «ذكئمةت بئزگة تذك بةرمةدئ» دةي وتئرئپ، وزدةرئ ذيقئ مةن بوس اثگئمةدةن، كوزدةرئ تةلةسةريالداردان بوسامايتئن زامانداستارئمئزدئث قئلئقتارئن ةثبةكقور سول ءبئر قذمئرسقالار قاؤئمئ بئلةر مة ةكةن؟! كئسئ اقئسئن جةگةندئ وزدةرئنة مئقتئلئق دةپ سانايتئن، از تةر توگئپ، مةيلئنشة مولئنان قارپئپ قالعئسئ كةلةتئن، قوعامداعئ ادئلةتسئزدئكتئث كذشةيؤئنة ءوز «ذلةسئن» بارئنشا قوسئپ، وتئرئكتئ شئنداي ةتئپ ساپئرئپ جذرگةن ةكئ اياقتئ «قاسقالاردئ»، باسقا قاؤئمداستئق قذمئرسقاسئنئث جيناعان ءبئر دانئنة دة تيمةيتئن وسئ ءبئر بؤناق-بؤناق بولعان تئرشئلئك وكئلدةرئ تذستةپ تاني ما ةكةن؟! داثعوي ماقتانگةرشئلئكپةن اس اتاؤلئنئ شاشئپ-توگئپ جيئن-توي جاسايتئنداردئث قئلئقتارئنان، «قامباسئنداعئ» ءار دانةگئن قايتا-قايتا دةگدئتئپ، كةپتئرئپ، ئسئراپقا جول بةرمةؤ ءذشئن الةك بولاتئن سول ءبئر كئشكةنتاي جاندئكتةر الةمئ حاباردار ما ةكةن؟! وسئلايشا سانامالاي بةرسةثئز، تولئپ جاتئر... بئلسة، تانئسا، حاباردار بولسا...، قذمئرسقالار قاؤئمئ الدئندا قئپ-قئزئل ذياتقا قالدئق-اؤ، شئركئن، نة كةرةك!
جاراتقانعا ماداق ايتئپ...
«بذكئل دةنةسئ بار بولعانئ ةكئ ءذش بؤناق پةن بئرنةشة اياقتان تذراتئن بذل تئرشئلئك يةلةرئنئث وسئنشاما قاسيةتتةر قاي جةرئندة جاسئرؤلئ» دةگةن ساؤال ءجيئ مازالايتئن ءبئزدئ. سويتسةك... بئزگة بةلگئلئ جانة بةلگئسئز قانشاما عالامداردئ جاراتئپ، ولاردئ عاجايئپ ءبئر بيئك ذيلةسئممةن قوزعالئسقا كةلتئرئپ قويعان قذدئرةتتئ كذش يةسئ، ياعني جاراتؤشئ يةمئز قذمئرسقالار الةمئنة دة بار مةيئرئن توگئپ، ولارعا دا وزئندئك نةسئبةلةرئن شاشئپ، قاسيةت بةرئپ، تاعدئرلارئنا اراشا ءتذسئپ، ادئلةتتئلئكتئث عاجايئپ ذلگئسئن كورسةتؤدة ةكةن. مذحاممةد ساللا اللاهؤ الةيهي ءؤاسسالامنئث ايتؤئنشا، بذرئنئراقتا كةلگةن پايعامبارلاردئث ءبئرئ اعاش تذبئندة دةمالئپ وتئرسا، ونئ ءبئر قذمئرسقا شاعئپ الادئ. الگئ پايعامبار ءوز زاتتارئن ول جةردةن دةرةؤ الئپ شئعئپ، قذمئرسقانئث يلةؤئن قاسئنداعئلارعا ورتةتكةن ةكةن. سوندا اللادان: «سةنئ ءبئر قذمئرسقا شاققانئ ءذشئن، اللاعا ماداق ايتؤشئ تذتاس ءبئر قاؤئمداستئقتئ ورتةتكةنئث قالاي؟ جازالاعانئثا ءبئر قذمئرسقا دا جةتةتئن ةدئ عوي؟» دةگةن حابار جةتكةن ةكةن. ويلاپ قاراساثئز، جاراتقان يةنئث قاسيةتتةرئن دارئپتةپ، ماداق ايتؤلارئ ارقئلئ، وسئ ءبئر ةثبةكقور جاندئكتةر مئناؤ جارئق جالعاندا «قذمئرسقا» دةپ مةنسئنبةستةن، وزدةرئن ادةيئلةپ تاپتايتئن تالاي-تالاي ةكئ اياقتئلاردان بيئك دارةجةگة ية بولعان ةكةن-اؤ! قاسيةتتئ قذراندا «قذمئرسقالار» دةگةن سذرة بار. ونئث 17-اياتئندا سذلةيمةن پايعامباردئث جئندار، ادامدار جانة قذستاردان قذرالعان اسكةرئنئث قذمئرسقالار دالاسئنا كةپ توقتاعاندئعئ ايتئلادئ. بذل اياتتا قذمئرسقالار القابئ اللا تاراپئنان قذرمةتتةؤگة لايئق قاؤئمداستئقتئث مةكةنئ رةتئندة سيپاتتالعان. ودان كةيئنگئ 18- اياتتا ولاردئث ءبئر انالئق وكئلئ: «و، قذمئرسقالار! سذلةيمةن جانة ونئث اسكةرئ، وزدةرئ دة بايقاماستان، سةندةردئ تاپتاپ كةتپةؤئ ءذشئن مةكةندةرئثة كئرئثدةر!» دةپ ةسكةرتكةن ةكةن. بذل سوزدةردئ ةستئگةن سذلةيمةن الةيهي ءؤاسسالام ءبئر جئميئپ الئپتئ. سةبةبئ ول اللانئث بةرگةن قاسيةتئ ارقئلئ قذستار مةن جاندئكتةردئث ءتئلئن تذسئنةتئن. بذل اياتتئث تذسئندئرمةسئن جازعان عذلامالاردئث ايتؤئنا قاراعاندا، الگئ قذمئرسقا بةلگئلئ ءبئر قاؤئمداستئققا قاراتپا سوزبةن قايرئلئپ وتئر. جانة ولارعا ءتونئپ كةلة جاتقان قاؤئپ تؤرالئ جاي عانا بايانداماي، ونئث سةبةبئن، ياعني قذمئرسقالاردئث ءوز تاباندارئ استئندا قالاتئندئعئن سذلةيمةن اسكةرئنئث بئلمةؤئ دة مذمكئن ةكةندئگئن قوسا حابارلاپ ذلگةرگةن. ويلاپ قاراساثئز، بار دةنةسئ قالامنئث ذشئنداي عانا بولعان وسئ ءبئر شاعئن تئرشئلئك يةلةرئنة وسئنشاما قاسيةت قايدان دارئعان دةسةثئزشئ! ارينة، جاراتؤشئنئث شةكسئز مةيئرئمئنةن! اسا قامقور اللا تاعالا قارا تذندة، قارا تاستئث ذستئندة جئلجئپ بارا جاتقان قارا قذمئرسقانئ دا كورة الاتئنئن ايتا وتئرئپ، قاسيةتتئ قذراندا ءوزئنئث ايرئقشا قاسيةتتةرئن تذسئندئردئ ةمةس پة! شئنايئ حاديستةردئث بئرئندة بئلايشا باياندالادئ. پايعامبارلاردئث ءبئرئ قاسئنا سةرئكتةرئن ةرتئپ، جاؤئن سذراماققا دالاعا شئققان ةكةن. جولدا ولار اياقتارئن اسپانعا بةرئپ، شالقالاپ جاتقان كذيئ اللادان جالبارئنا جاؤئن سذراعان قذمئرسقاعا كةزئگةدئ. سوندا الگئ پايعامبار: «كةرئ قايتئثدار. وزگة تئرشئلئك يةلةرئنئث جاثبئر سذراعان دذعالارئ سةندةر ءذشئن دة جةتكئلئكتئ بولادئ!» - دةگةن ةكةن. دةمةك، ءسئز بةن ءبئزدئث تئرشئلئگئمئزدئث قولايلئ دا ءماندئ بولؤئنا تئلةك قوسئپ جذرگةندةر ءسانئ جةتةرلئك-اق! تةك سونئ ءبئز سةزة بئلسةك قوي! جاراتئلئستاعئ وسئ ءبئر ماثگئلئك ذيلةسئمنئث سالتانات قذرئپ تذرؤئ جاراتؤشئنئث ايرئقشا قامقورلئعئنا مةثزةيتئنئ اقيقات!
نذرلئتاي ذركئمباي
(«ايقئن» گازةتئ، 24- اقپان. 2011 - جئل)