التئ الاشتئث ارداعئ نةدةن جازا باستئ؟

ت - بيئلعئ قاثتاردا تؤعانئنا 145 جئل بولعان، كورنةكتئ الاش قايراتكةرئ ءاليحان بوكةيحانوأتئث تاعدئر-تالةيئنة جةثئس پةن جةثئلئسكة، ذمئتكة تولئ كذردةلئ عذمئر بذيئردئ. ابئلاي مةن كةنةسارئ اتالارئنئث داثقتئ جولئن لايئقتئ جالعاستئرعان ول، ذلتتئق مةملةكةتتئلئكتئ جاثعئرتؤ يدةياسئ مةن ونئ جذزةگة اسئرؤدئث جولدارئن، ءادئس-تاسئلدةرئن نةگئزدةي وتئرئپ، ذلت-ازاتتئق «الاش» قوزعالئسئنئث كوشباسئنان تابئلدئ.

التئ الاشتئث ارداعئ نةدةن جازا باستئ؟

شئعؤ تةگئ جونئنةن ايگئلئ شئثعئس حاننان تارالاتئن دالا اريستوكراتياسئنا جاتاتئن ءاليحان باستاؤئش ءبئلئمدئ مةدرةسةدةن جانة ءذش سئنئپتئق ورئس-قازاق مةكتةبئنةن الادئ. ودان كةيئن قارقارالئداعئ، كةيئننةن ومبئداعئ تةحنيكالئق ؤچيليششةدة وقيدئ. ءارئ قارايعئ ءبئلئمئن سانكت-پةتةربؤرگتةگئ ورمان شارؤاشئلئعئ ينستيتؤتئندا جالعاستئرادئ. نةگئزگئ پاندةردئ ذزدئك مةثگةرؤمةن قاتار، ءاليحان قذقئقتانؤدئ، باتئس فيلوسوفياسئ مةن ورئس ادةبيةتئن دة مذقيات وقئپ-ذيرةنةدئ. مذنئث سئرتئندا ستؤدةنتتةردئث ساياسي ذيئرمةلةرئنة قاتئسئپ، سول كةزدئث وزئندة-اق «ساياسي سةنئمسئز» ادام رةتئندة پوليسيا نازارئن وزئنة اؤدارادئ.

وقؤئن تامامداپ، ومبئعا ورمانشئ-عالئم رةتئندة ورالعان ءاليحان اؤةلدة سو- سيال-دةموكراتيالئق باعئتتاعئ «ستةپنوي كراي» گازةتئنة قئزمةتكة تذرادئ. ودان كةيئن ورئستئث بيؤدجةتتئك ستاتيستيكاسئنئث نةگئزئن قالاؤشئ فةدور ششةربينيننئث جةتةكشئلئگئندةگئ ةكسپةديسيالاردا سةگئز جئل جذمئس ئستةيدئ. ةكسپةديسياعا دالالئق ولكةنئث ذلان-عايئر ايماعئن جانة ةث باستئسئ، قازاقتاردئث مال شارؤاشئلئعئنئث جاي-كذيئن زةرتتةؤ مئندةتئ جذكتةلةدئ. كةيئنئرةك ءاليحاننئث ةكسپةديسيا جذمئسئ بارئسئندا جيناعان ءبئلئم-تاجئريبةسئ ومبئ كوشئ-قون باسقارماسئنئث ساناق مامانئ قئزمةتئمةن تولئعا تذسةدئ. ءاليحان بوكةيحانوأ ءومئرئن جةتة زةرتتةگةن تاريحشئ مامبةت قويگةلدئنئث پئكئرئنشة، وسئ ةكئ قئزمةتئ ونئث جةر جانة كوشئ-قون ماسةلةلةرئنئث كةرةمةت بئلگئرئ رةتئندة قالئپتاسؤئنا، سونداي-اق ساياسي دذنيةتانئمئنئث نةگئزدةلؤئنة كوپ ئقپال ةتتئ. كاسئبي ةكونوميست رةتئندة ول پاتشا وكئمةتئنئث كوشئ-قون ساياساتئن مذقيات زةرتتةيدئ. قازاق وبلئستارئ مةن ؤةزدةرئندة قذرئلعان كوشئ-قون باسقارمالارئ قازاق حالقئن وتئرئقشئلاندئرؤ ساياساتئن ذدايئ جانة تاباندئ تذردة جذرگئزة باستايدئ. مذنداي اؤقئمدئ ماسةلةنئ شةشؤگة قاجةتتئ ةكونوميكالئق، پسيحولوگيالئق جانة باسقا دا العئشارتتاردئث جوقتئعئ قاپةرگة الئنبايدئ. پاتشا وكئمةتئنئث اگرارلئق ساياساتئ، بذقارا حالئقتئث ازئپ-توزا باستاؤئنئث ارتؤئ ءاليحان بوكةيحانوأ ءتارئزدئ وقئعان، ءبئلئمدئ ذلت ازاماتتارئن ساياسي قايراتكةرلئك جولعا ءتذسئپ، ذلت-ازاتتئق قوزعالئسئمةن اينالئسؤعا، ساياسي پارتياعا بئرئگؤگة ماجبذرلةيدئ. 1905 - جئلعئ ساياسي مانيفةستةر، ميتينگئلةر، قذرئلتايلار مةن سيةزدةر تولقئنئ قازاق دالاسئن دا شارپيدئ. قازاق حالقئنئث پاتشالئق وتارلاؤ جئلدارئندا قوردالانعان مذث-مذقتاجئ، تالاپ-تئلةگئ توعئسقان قارقارالئ پةتيسياسئ سياقتئ تذثعئش تاريحي قذجاتتار پايدا بولا باستايدئ.

ءاليحان بوكةيحانوأ باستاعان قازاق زيالئلارئ حالقئمئزدئث عاسئرلار بويئ قالئپتاسقان ءداستذرلئ ءومئر ءذردئسئن كذرت وزگةرتؤگة ءذزئلدئ-كةسئلدئ قارسئ بولدئ. قازاقتاردئث جارتئلاي كوشپةندئ بولؤئ وبيةكتيأتئ شارتتارعا، ياعني تابيعي ورتا جاعدايلارئنا بايلانئستئ ةكةندئگئن باسا ايتتئ. سوندئقتان دا «وتئرئقشئلئق ومئرگة كوشؤ كةشةندئ تذردةگئ الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق شارالاردئث كومةگئمةن بئرتئندةپ، كةزةث-كةزةثئمةن جذرگئزئلؤئ ءتيئس» دةگةن ذستانئمدا بولدئ. ءاليحان سونداي-اق كوشئ-قون باسقارماسئنئث «جةردئ ذلةستئرؤ» ساياساتئن سئنعا الدئ.

ةث باستئسئ، ءاليحان بوكةيحانوأ رةسةي يمپةرياسئنا قاراستئ حالئقتاردئث ءومئرئن بئرةگةيلةندئرؤگة قارسئ شئقتئ. ذلتتارعا اأتونوميا بةرؤ يدةياسئن قولداپ، قؤاتتادئ. I مةملةكةتتئك دؤماعا مذشة بولعان كةزئندة دة، كادةت پارتياسئنئث سيةزدةرئندة سويلةگةن سوزئندة دة، باسئلئم بةتتةرئندة جاريالانعان ماقالالارئندا دا وسئ باعئتتئ ذستاندئ.

ارينة، اليحان بوكةيحانوأتاي كورنةكتئ تذلعانئث قايراتكةرلئك بولمئسئن، ذلت تاؤةلسئزدئگئ جولئنداعئ جانقيارلئق ةثبةگئن ءبئر ماقالا اياسئندا جان-جاقتئ اشئپ كورسةتؤ قيئن. الاش ارئسئنئث كذرةسكةرلئك جولئ، وزئندئك ذستانئمئ، جةثئسئ مةن جةثئلئسئ تذرعئسئنان العاندا ءبئرقاتار ساؤالدار تؤئندايدئ. سولاردئ العا تارتا وتئرئپ، ءبئز تاريحشئلار مةن الاشتانؤشئ ازاماتتاردئث پئكئرئن بئلگةندئ ءجون كوردئك. ماسةلةن...

1. ءبئز ادةتتة م.شوقايدئث «ءتذبئ تذركئ، تذگةل بول!» دةگةن ءسوزئن ذلاعاتتئ ذران ةسةبئندة قابئلدايمئز. وسئ ورايدا «كةزئندة ءاليحان بوكةيحانوأ تذركئشئلدئك اثگئمةلةرگة ؤتوپيالئق تذرعئدا قارايتئنداردئ ذناتپاعان» دةگةن اثگئمة بار. بذل رةتتة ءاليحان اعامئز نةدةن قاؤئپتةندئ، نةدةن ساقتاندئ؟ جانة ونئسئ قانشالئقتئ نةگئزدئ ةدئ؟

2. الاش قايراتكةرلةرئنئث ءبئرقاتارئ رةسةي فةدةراسياسئنا كئرمةيتئن ذلتتئق اأتونوميانئ جاقتاعاندا ءاليحان بوكةيحانوأتئث بذل يدةيانئ قولداماؤئ نةلئكتةن؟

3. ءاليحان بوكةيحانوأ تذركئستان قذرامئنا كئرةتئن، وندا دا ءدئني فاناتيزم جايلاعان حالئقتارمةن مةملةكةت قذرؤدئث مذمكئن ةمةستئگئن ايتقان كورئنةدئ. بذلاي دةگةندة ول نةنئ مةثزةدئ، نةنئ قاپةرگة الدئ؟

4. جالپئ، ءاليحان بوكةيحانوأ مةملةكةت قذرئلئمئ جونئندة قانداي كوزقاراستئ ذستاندئ؟

5. قايراتكةر رةتئندة ول نةدةن قاتةلةستئ، قاي تذرعئدا جازا باستئ؟

مامبةت قويگةلدئ، تاريح عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور:

ءاليحان بوكةيحانوأ ورئس دةموكراتياسئنا سةندئ

1. ءاليحان بوكةيحانوأ تذركئشئلدئككة ساقتانئپ قاراعان ةمةس. بوكةيحانوأ قازاق حالقئنئث تاؤةلسئزدئگئ مةن ازاتتئعئنا قئزمةت ةتةتئن يدةيانئث ءبارئن قولدادئ، سونئث جاعئندا بولدئ. بذل - ءبئر. ةكئنشئدةن، ايتا كةتةتئن ءبئر نارسة، XX عاسئردئث باسئندا قازاق حالقئ ذلت رةتئندة قالئپتاسؤ كةزةثئندة تذردئ، ذلت بولئپ ذيؤ پروسةسئن باسئنان كةشئردئ. سوعان بايلانئستئ بوكةيحانوأ ذلتتئق مةملةكةتتئ قالئپتاستئرؤ ذستانئمئندا تذردئ. بذل وتة ماثئزدئ نارسة ةدئ. ويتكةنئ قازاقتئث جةرئن، جةراستئ جانة جةرذستئ بايلئعئن ساقتاؤ ءذشئن مةملةكةتتئلئك قاجةت بولاتئن. سوعان بايلانئستئ، ول كئسئ باسقا تذركئ مةملةكةتتةرئمةن بئرئگؤ ماسةلةسئنة دة وسئ تذرعئدان كةلدئ. ال مذستافا شوقاي بذكئل تذركئ حالئقتارئنئث تذتاستئعئ يدةياسئن ذستاندئ. شوقايدئث ويئنشا، بذكئل تذركئ حالئقتارئ ءوز مذددةسئن، مةملةكةت تاؤةلسئزدئگئن ءوزارا كذش بئرئكتئرؤ ارقئلئ عانا قورعاي الادئ. جالپئ، ءا.بوكةيحانوأ پةن م.شوقايدئث يدةياسئ - ءبئر-ءبئرئن تولئقتئراتئن يدةيا. سوندئقتان ونئ قارسئ قويؤدئث قاجةتئ جوق.

2. قازاقستان 1917- جئلئ رةسةيدةن ءبولئنئپ، تاؤةلسئز مةملةكةت رةتئندة قالئپتاسئپ، دامؤعا دايار ةمةس بولاتئن. بئردةن مةملةكةت قذرئپ كةتؤگة قازاق ةلئ دة دايئن بولمادئ. سول سةبةپتئ دة، بوكةيحانوأ: «بةلگئلئ ءبئر دايارلئق كةزةثئنةن وتكةنگة دةيئن رةسةي فةدةراسياسئنئث قذرامئندا بولا تذرايئق. ال كةيئننةن سول دايارلئق مةرزئمئنةن وتكةننةن كةيئن جةكة مةملةكةت رةتئندة ءبولئنئپ كةتة الامئز»، - دةدئ.

3. الةكةث دئنگة قارسئ بولعان ةمةس. «قوعامدئق دامؤدا كةيئن قالعان ةلدةرمةن بئرئگؤ قيئن» دةگةن. بذل جةردة ول كئسئ ةكونوميكالئق دامؤدئ ايتئپ وتئر.

4. الةكةث، بئرئنشئدةن، قازاق جةرئندة مةملةكةتتئلئكتئ جاثعئرتؤ ءئسئنئث باسئندا تذردئ جانة مةملةكةتتئلئك يدةياسئن جان-جاقتئ سةريالئق تذرعئدا نةگئزدةدئ. بئلايئنشا، ءاليحان بوكةيحانوأ قازاق توپئراعئنداعئ مةملةكةتتئلئك يدةياسئنئث تةورةتيگئ ةدئ. ول كئسئنئث تذسئنئگئنشة، مةملةكةت ذلتتئق يدةيانئ قورعاي الاتئن ءارئ دةموكراتيالئق ذستانئمداعئ مةملةكةت بولؤئ ءتيئس.

5. بوكةيحانوأ پةن ونئث سةرئكتةرئنئث ءبئر كةمشئلئگئ مئناعان بايلانئستئ. ول كئسئلةر ورئس دةموكراتياسئنئث سوثئنا ةردئ، سوعان سةندئ. «ورئس دةموكراتياسئن قولداؤ ارقئلئ قازاقتار ءوز مةملةكةتتئك دةربةستئگئنة، تاؤةلسئزدئگئنة قول جةتكئزة الادئ» دةپ ويلادئ. شئن مانئسئندة، ورئس دةموكراتياسئ قازاق حالقئنئث مةملةكةتتئك تاؤةلسئزدئگئن مويئنداؤعا دايار ةمةس بولاتئن. ءبئراق مذنئ بوكةيحانوأتاردئث كةمشئلئگئ دةپ ايتؤعا بولا ما؟ ماسةلة سوندا. ال ةندئ ول كئسئنئث قاتةلةسؤئ نةگة بايلانئستئ دةگةنگة كةلسةك، مةن مذنئ قازاق حالقئ ذلتتئق ساناسئنئث ءالئ دة بولسا تومةندئگئنةن دةر ةدئم. ةگةر دة قازاقتئث ازاتتئق قوزعالئسئ تةگةؤرئندئ، قؤاتتئ، كذشتئ بولعاندا، ونئث ةكونوميكالئق بازاسئ بولعاندا، ارينة، بوكةيحانوأتار باسقاشا ارةكةت جاساعان بولار ةدئ. ولاردئث سول كةزدةگئ ارةكةتئ، قئزمةتئ قازاق ازاتتئق قوزعالئسئنئث دايارلئعئنا، تةگةؤرئنئنة تاؤةلدئ بولدئ دةپ ايتؤعا بولادئ.

بةيبئت قويشئبايةأ، جازؤشئ، «الاش» عئلئمي-زةرتتةؤ ورتالئعئنئث عئلئمي قئزمةتكةرئ:

«تذركئستان ءوزئنئث دئندارلئعئمةن كوشتئ كةرئ تارتادئ» دةگةن سةنئمدة بولدئ

1. الةكةث باتئسشئل بولعان. ورئس دةموكراتياسئنا سةنگةن. سوندئقتان دا بالقان سوعئسئ كةزئندة يمپةريا استاناسئندا وقيتئن جاستاردئث تذرئكشئل پاتريوتتئق سةزئمگة ةلئتئپ، تذركيا نامئسئن جئرتؤ شارالارئنا قاتئسؤئن قالاماعان. رةسةيدئث ساياسي ءومئرئن بةس ساؤساعئنداي بئلگةندئكتةن، پانتذركيزم تاثباسئن جاپسئرؤعا جةلةؤ بةرةتئن ارةكةتتةرگة رةأوليؤسيا جئلدارئ دا ذدايئ ساقتئقپةن قارادئ.

2. «الاش قايراتكةرلةرئنئث ءبئرقاتارئ رةسةي فةدةراسياسئنا كئرمةيتئن ذلتتئق اأتونوميانئ جاقتاعان» دةگةن اثگئمة ماعان بةيمالئم. ول تذستا، مةنئثشة، الاشتئقتاردئث مذنداي ذستانئمدا بولؤئ مذمكئن ةمةس. ال ءاليحان بوكةيحانوأتئث كوزقاراسئنا كةلسةك، مونارحيا تاريح ساحناسئنان كةتكةن العاشقئ ايلاردا ول ءوزئ مذشةسئ بولئپ تابئلاتئن كادةت پارتياسئنئث بيلئككة جةتكةن ساتتةگئ ذستانئم-باعدارئنا ساي، پاتشا وكئمةتئنئث ورنئنا دةموكراتيالئق ؤنيتارلئق رةسپؤبليكا ورناتؤ جاعئندا بولدئ. ساياسي وقيعالاردئث ورئستةپ دامؤئ بارئسئندا ونئث بذل ماسةلةگة كوزقاراسئ دا ذلت مذددةسئنة قاراي وزگةردئ. كذزدة قازاق ةلئن ءسئبئر اأتونومياسئنا قوسؤدئ كوزدةپ، بئرةر وبلئس دةلةگاتتارئن توم سيةزئنة باستاپ باردئ. ونئث ويئنشا، سول شاقتا قازاقتئث ءوز الدئنا اأتونوميا الؤئ مذمكئن ةمةس ةدئ. سئبئرلئكتةرمةن بئرئگؤ ارقئلئ بولاشاق اأتونوميانئث قاجةت تةتئكتةرئن رةتتةپ العان سوث عانا ولاردان ءبولئنئپ شئعؤعا بولادئ دةپ سانادئ. ذلتتئق كادرلاردئث سانئ دا، دةثگةيئ دة اأتونوميا قذرؤعا جةتكئلئكسئز، ءارئ وعان سول كةزگئ احؤال دا قولايسئز دةپ ءبئلدئ. سوندئقتان كذن تارتئبئندةگئ كذردةلئ ماسةلةنئ تةك قازاقپةن ارالاس وتئرعان وزگة حالئقتارمةن بئرگة، ءوزارا كةلئسئپ شةشؤگة بولادئ دةگةن پايئمنان اجئراعان جوق. تاريحي جةلتوقسان سيةزئندة كوتةرئلگةن شذعئل دةربةس اأتونوميا جاريالاؤ يدةياسئنا سول سةبةپتئ قيعاش قارادئ. دةلةگاتتاردئث كوپشئلئگئ ونئث جاعئنا شئقتئ.

3. بذعان ونئث، جوعارئدا ايتقانئمداي، باتئسشئلدئعئ سةبةپ بولدئ. ول «شئعئستا قازاق ذيرةنةرلئكتةي مادةنيةت جوق، تذركئستان ءوزئنئث ءدئندارلئعئمةن ئلگةرئ بةتتةگةن كوشتئ كةرئ تارتادئ» دةگةن سةنئمدة ةدئ.

4. ونئث مةملةكةتتئك قذرئلئم جايئنداعئ ذستانئمئ ءوزئنئث جةتةكشئلئگئمةن دايئندالئپ، 1917- جئلعئ كذزدة «قازاق» گازةتئندة جاريالانعان الاش ساياسي پارتياسئنئث باعدارلاماسئندا تذجئرئمدالعان بولاتئن. رةسةي حالئقتارئنئث قذرئلتايشئ جينالئسئ قازاقتئث جةر-سؤ جانة ةلدئك ماسةلةسئن شةشئپ بةرةدئ دةگةن سةنئمئ زور ةدئ. سوندئقتان دا ءاليحان بوكةيحانوأ سول قذرئلتايشئ جينالئسقا (ؤچرةديتةلنوة سوبرانيةگة) الاش پارتياسئ تئزئمئمةن دةلةگاتتار سايلانؤئنا ذلكةن ءمان بةردئ. الايدا قازان توثكةرئسئنة بايلانئستئ، قذرئلتايشئ جينالئستئ كذتؤ جوسپارئنا وزگةرئس ةنگئزؤگة ءماجبذر بولدئ. ةكئنشئ جالپئ قازاق سيةزئ پارلامةنتتئك رةسةي فةدةراسياسئنا كئرةتئن الاش اأتونومياسئن قذرئپ، ذكئمةتئن - الاشتئث ورداسئن سايلادئ. كةثةس وكئمةتئ جةثگةن سوث، اأتونوميانئث جاثا بيلئك اؤقئمئندا ءومئر ءسذرؤئ جونئندة بولشةأيزم باسشئلارئمةن كةلئسسوز جذرگئزؤگة جانشا دوسمذحامةدوأ باستاعان دةلةگاسيانئث ماسكةؤگة بارؤئن قولدادئ.

5. ةكونوميست، جةر-سؤ ماسةلةلةرئنئث ءئرئ مامانئ بولعاندئقتان، الةكةثنئث ءبئلئم-بئلئگئمةن پاتشا اكئمدةرئ دة، كةثةس بيلئگئ دة بةلگئلئ دارةجةدة ساناسقان ةدئ. «قايراتكةر رةتئندة ول نةدةن قاتةلةستئ، قاي تذرعئدا جازا باستئ» دةگةندة، بذل ذلئ تذلعانئث ءوز قولئندا شةشؤشئ بيلئك تذتقاسئ بولماعانئن ةسكةرگةن ءجون. ال باسپاسوزدة جاريالانعان پئكئرلةرئنة وراي وي تذيسةك، ول ХІХ عاسئردئث اياعئندا مال شارؤاشئلئعئ ءونئمدةرئن وثدةؤمةن شذعئلدانؤعا بةل بؤعان قازاق كاسئپكةرلةرئنئث پايدا بولؤئن قذپتامادئ. بذل فاكتئنئث جاثا قذبئلئس رةتئندةگئ مانئنة بارماي، العاشقئ تالپئنئس يةلةرئن گازةت بةتئندة قاتتئ سئناپ، باستامانئ تذنشئقتئردئ. ХХ عاسئردئث باسئندا قازاق قايراتكةرلةرئنئث مةملةكةتتئك دؤماعا جةر-سؤ جايئندا زاث جوباسئن ذسئنباق ارةكةتئنة نةمقذرايدئ قارادئ. كوشپةندئ جذرتتئ پاتشا وكئمةتئنئث قولدانئستاعئ زاثدارئ اياسئندا وتئرئقشئلاندئرؤعا قارسئ بولدئ. پاتشالئق تذسئندا ةأوليؤسيالئق جولمةن اتقارئلماعان ءئستئ بولشةأيكتةر بيلئككة كةلگةن سوث رةأوليؤسيالئق تاسئلمةن جذزةگة اسئرئپ، ةلدئ الاپات اشارشئلئققا، ذلتتئق اپاتقا ذشئراتقانئ ءمالئم. جانة بذل ورايدا ولار ءوز قئلمئستارئن اقتاؤ ءذشئن ماسةلةنئث تونئن اينالدئرئپ، ءئرئ ذلت قايراتكةرئ الةكةثنئث اتئن قارالاؤمةن شذعئلداندئ. «بوكةيحانوأ قازاق حالقئنئث بولاشاعئنا سةنئمسئزدئك ءبئلدئرئپ، ستالينگة «قازاقتار وتئرئقشئ بولا المايدئ» دةگةن ةدئ، سوسياليزم جةتئستئكتةرئ ونئث قاتةلةسكةنئن كورسةتتئ»، - دةپ مالئمدةگةن-دئ 1935 - جئلئ رةسپؤبليكا باسشئسئ لةأون ميرزويان...

بولات ءمذرسالئم، جؤرناليست، «الاشوردا» دةرةكتئ فيلمئ سةناريئنئث اأتورئ:

جالاث ذلتشئل، شالاساؤات دةموكراتتاردئ اسا ذناتپاعان

1. ءبئز بذل شةتئن ماسةلةنئ ايتؤ ءذشئن تاريحي جاعداياتتاردئ ءبئر-بئرئمةن شاتاستئرماي، ديففةرةنسياسيا جاساپ قاراؤعا ءتيئسپئز. ءاليحان بوكةيحانوأ 1912- جئلعئ بالقان سوعئسئ كةزئندة تذركيا ةلشئلئگئنة ةلدةن جينالعان قاپ-قاپ، دوربا-دوربا اقشانئ ارقالاپ اپارئپ جذرگةن پةتةربؤرگتئث مذسئلمان ستؤدةنتتةرئنئث ئسئنة «ؤتوپيا» دةپ قاراعان. ستؤدةنتتةرگة «وزدةرئثدئ ساعئممةن الداماثدار» دةپتئ. «تذرئكشئل بولساثدار، ذلتشئل بولساثدار، رةسةيدئث وتارلاؤشئلئق ساياساتئنئث استارئنا ذثئلئثدةر، سول وتارلئق ةزگئدةن قذتئلؤ جولئندا ةثبةك ةتئثدةر» دةپ، م.شوقاي، ز.ؤاليدي سئندئ جاستارعا ءجون سئلتةپتئ. بذل - ءبئر. ةكئنشئدةن، 1917 - جئلدئث كذزئندة ءا.بوكةيحانوأ گ.پوتانين باسقارعان ءسئبئر ذكئمةتئمةن وداق بولؤعا ؤاعدالاستئ. ونئث باستئ سةبةبئن ءاليحان: «سئبئرمةن وداق بولساق، قازاقتئث اأتونوميا الؤئ جةثئلئرةك شةشئلةدئ»، - دةپ ءتذسئندئردئ. ال تذركئستانداعئ حالئقتارمةن بئرلةسة اأتونوميا قذرؤعا اشئق قارسئ شئقتئ. س.تورايعئروأتئث، م.دؤلاتوأتئث جازؤئنشا، ءاليحان تذركئستان حالئقتارئنئث اسئرةدئنشئلدئگئن، عئلئم-بئلئمگة ذمتئلمايتئندئعئن مئسالعا كةلتئرئپ، «السئزبةن وداق بولؤ ارقئلئ جاس قازاق اأتونومياسئن قذرتئپ الامئز» دةپ قاؤئپتةنگةن. ІІ جالپئ قازاق سيةزئندة بذل ماسةلةدة ءا.بوكةيحانوأقا ونداعان قازاق زيالئسئ اشئق قارسئلئق بئلدئرسة دة، سوثعئ شةشئم بويئنشا، ءاليحان تذركئستانداعئ تةك قازاق قونئستانعان جةرلةردئ الاش اأتونومياسئنا قوسؤ تؤرالئ مامئلةگة قول جةتكئزةدئ.

ءاليحان جالاث ذلتشئل، شالاعاي تذرئكشئل، شالاساؤات دةموكراتتاردئ اسا ذناتپاعان. ول - ساياساتكةر.

2. 1917- جئلئ رةسةيدئث مةملةكةتتئك قذرئلئمئ تؤرالئ ةكئ-اق يدةيا بولدئ. ءبئرئنشئسئ - «رةسةي ؤنيتارلئق مةملةكةت بولؤعا ءتيئس» دةدئ. ةكئنشئسئ - «رةسةي اأتونوميالاردئث فةدةراسياسئ بولسئن» دةدئ. تاؤةلسئزدئك تذرماق، «اأتونوميا» ءسوزئن اؤئزعا العانداردئث ءوزئن «سةپةراتيستةر» دةپ قابئلدادئ. م.شوقاي شةتةلدة جازعان ةستةلئكتةرئندة تاؤةلسئزدئك ول كةزدئث ءوثئ تذگئل، تذسئنة كئرمةگةنئن اشئق جازادئ. ال І جالپئ قازاق سيةزئندة «قازاق اأتونومياسئ ماسةلةسئن تالقئلاؤدا م.دؤلاتوأ، ا.بايتذرسئنوأ جانة ت.ب. فةدةراسياعا كئرمةيتئن «تاؤةلسئز ذلتتئق اأتونوميانئ» جاقتادئ. الايدا بذل يدةيانئ ءا.بوكةيحانوأ قولداماعانئ بةلگئلئ بولدئ» دةگةندئ الاشتانؤشئ ك. ءئلياسوأا ءوز مونوگرافياسئندا س.زيمانوأ ةثبةگئنة سئلتةمة جاساپ جازعان ةكةن.

ال ءاليحاننئث «اأتونوميادان سوث تاؤةلسئز ةل بولامئز» دةگةن ءذمئتئ بولعانئ انئق. 1917- جئلئ «قازاق» گازةتئندةگئ ماقالاسئندا: «وسئ جولئ بولماسا دا، كةلةسئ جولئ قازاق بالاسئ ءوز الدئنا تاؤةلسئز ةل بولار» دةپ جازعان ةدئ. بئزدئثشة، ءاليحان «وسئ جولئ» دةپ، بذكئل رةسةيلئك قذرئلتايدئ ايتئپ وتئر. بذل قذرئلتايدا رةسةي فةدةراسيا تذرئندة قذرئلسا، الاش اأتونومياسئ ءوز مارتةبةسئن زاثداستئرماق ةدئ. ال ءاليحان ايتقان «كةلةسئ جولئ» دةگةن ؤاقئت تةك 1991- جئلئ ءبئر-اق جةتتئ. سوعان قاراعاندا، ءا.بوكةيحانوأ ساياساتكةر رةتئندة «تاؤةلسئز ذلتتئق اأتونوميانئ» ورئندالماس دذنية بولعان سوث، قولداماعان سياقتئ.

3. س.تورايعئروأ «ءاليحاننئث سةمةيگة كةلؤئ» اتتئ ماقالاسئندا ءاليحاننئث: «تذركئستانمةن بئرگة اأتونوميا الؤ - قوينئ-قونئشئثا تاس تولتئرئپ، ةرتئسكة سذثگؤمةن ءبئر ةسةپ. تاشكةنت گورودسكوي ؤپراأاسئندا سارتتئث گلاسنئيلارئ، «وباعا قارسئ ةم قئلؤ قذدايدئث قذدئرةتئنة قارسئلئق كذنا بولادئ، ةم كةرةگئ جوق» دةپ جاساعان قاؤلئلارئ اأتونوميا ارباسئنا ةسةك پةن تذية جةگئلئپ، وثبايتئندئقتئ كورسةتةدئ» دةپ بايانداما جاساعانئن جازادئ. جاثا ايتقانداي، م.دؤلاتوأتئث تةرگةؤ جاؤاپتارئندا دا ءا.بوكةيحانوأتئث تذركئستان حالئقتارئنئث قاراثعئلئعئ تؤرالئ وسئ پئكئردة بولعانئ ايتئلادئ.

4. ءا.بوكةيحان ءبئرئنشئ فرانسؤز رةأوليؤسياسئنان بةرئ ةؤروپادا قالئپتاسقان مةملةكةتتئلئك داستذرلةرگة سذيةنة وتئرئپ، حالئق بيلئگئندةگئ دةموكراتيالئق، پارلامةنتتئك باسقارؤداعئ، پرةزيدةنتئ مةن مينيسترلةرئ پارلامةنت الدئندا جاؤاپتئ بولاتئن، زايئرلئ، تةث قذقئقتئ مةملةكةتتئ ئثعاي كوردئ. ونئث بذل تذرعئدا ارنايئ جازعان ةثبةگئ كةزئكپةيدئ، مذنئ «الاش» پارتياسئ باعدارلاماسئنئث جوباسئنا، ءاليحاننئث ماقالالارئ مةن سوزدةرئنة قاراي اثداؤعا بولادئ.

5. «ءاليحان قاتةلةستئ، جازا باستئ» دةگةن وي بئزدة بولعان ةمةس...

قورئتا ايتقاندا...

قازاق حالقئنئث تةرةزةسئن وزگةلةرمةن تةث ةتؤدئ كوكسةپ، ذلئ مذرات جولئندا جان اياماي تةر توككةن ذلت زيالئلارئنئث ذلةسئنة تيگةن تاعدئردئث اششئ ساباعئ ءاليحان بوكةيحانوأ ومئرئنةن دة كورئنئس تاپتئ. تاپ كذرةسئن مةيلئنشة ؤشئقتئرئپ جئبةرگةن ستاليندئك قئزئل قئرعئن ذلت-ازاتتئق قوزعالئسئ قايراتكةرلةرئنئث ءومئرئن توزاققا اينالدئردئ. ساياسي قايراتكةرلئگئ ءذشئن پاتشالئق بيلئك جذيةسئ باسئنان سيپاي قويماعان بوكةيحانوأ كةثةستئك داؤئردة دة تالاي قؤعئن-سذرگئنگة ذشئرادئ. 1922 - جئلدان باستاپ قاشان اتؤ جازاسئنا كةسئلگةنگة دةيئن اتامةكةنئنة كةلؤ قذقئعئنان ءبئرجولا ايئرئلدئ. ال ك س ر و جوعارعئ سوتئنئث اسكةري القاسئندا ذكئم شئعارئلئپ، وزئنة سوثعئ رةت ءسوز بةرئلگةندة، 72 جاستاعئ ءاليحان بوكةيحانوأ: «مةن كةثةستئك بيلئكتئ جاقسئ كورگةن ةمةسپئن، ءبئراق مويئندادئم»، - دةپ قئسقا دا نذسقا، جالعئز اؤئز ءسوز ايتقان كورئنةدئ...

اأتور: روزا راقئم قئزئ

دةرةككوز: «الاش ايناسئ» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى