باؤئرجان قاراعئز ذلئ، اقئن: ول ولةث جازؤ ءذشئن ءومئر ءسذردئ
- باؤئرجان، قازئرگئ زاماندا رؤحاني قذندئلئقتار دذنيةقوثئزدئقتان وثباي جةثئلگةندةي مذشكئل حالگة ءتذستئ. ماتةريالدئق يگئلئك جةر-جاهانعا بيلئك قذرؤدا. ءبئراق ادامزات وركةنيةتئ وسئ دذنية بايلئعئنا رؤحاني قذدئرةتتئث ارقاسئندا جةتتئ ةمةس پة؟! دذنيةدة ةث سوثعئ اقئن قالعانشا رؤح جةثئلمةيدئ. زاماناقئردا اقئندار مةن پةرئشتةلةر، بال ارالارئ جوعالادئ دةسةدئ. رؤداكي، گةتة، پؤشكين، اباي مةن مذقاعالي. اقئندار ءناسئلئ بئزگة نةسئمةن قئمبات؟ ولاردئث قازئناسئ قارا التئن ةمةس دةسةك؟!
- اؤةلئ ادام - رؤح، جان، ءتان دةگةن ذشتئكتئث يةسئ. كوپ ادامدار ادام بولمئسئ جان مةن تاننةن عانا تذرادئ دةپ ويلايدئ. ال رؤح ذمئتئلئپ قالدئ نةمةسة رؤحئمئزدئ جوعالتئپ الدئق. قازاق ءسوزئنئث سئرئنا ذثئلسةك، اقيقات وزئنةن ءوزئ اثقئلداپ، سويلةي جونةلةدئ. سذثعئلا اقئن سذلتانماحمذت تورايعئر ذلئنشا ايتساق: «بايقاساث، قازاقتئث سوزئندة بار، دذنيةنئث گةنيلئگئ، پايعامبارئ». مئسالئ، «رؤحئ بيئك» دةگةن تئركةس بار، ونئ «جانئ بيئك» دةپ قولدانا المايمئز عوي. سول سةكئلدئ «جانئ جايساث» دةگةندئ «رؤحئ جايساث» دةي المايمئز. ةندةشة رؤح پةن جان ةكةؤئ ةكئ باسقا. بذل ءسوزئمئزدئ قذران كارئم دة، سةنئمدئ حاديستةر دة دالةلدةيدئ. سذراعئثئز رؤحقا، رؤحاني قذندئلئقتارعا قاتئستئ بولعانان كةيئن وسئ ءبئر كاتةگوريالاردئ انئقتاپ الؤدئ ءجون كورئپ وتئرمئن. ءيا، قازئر قازاقتئث رؤحئ جارالئ. رؤحئمئز اش. رؤحئمئزدئث جةر باؤئرلاپ قالؤئنا بايلانئستئ تاؤةلسئزدئك العانئمئزعا 20 جئل بولسا دا، ذلتتئق سانامئز ءالئ كذنگة دةيئن قالئث ذيقئدا جاتئر. ءوزئنئث تذپكئ يماندئ تامئرئنان اجئراعان اؤةلگئ اقئلدئ رؤح قارا ءتاننئث بيلئگئندة ءجذر. اقشانئ قذدايئنداي كورةتئن رؤحاني سوقئرلاردئث بيلئگئ. ال قازاقتئث جانئ شة؟! جالپئ جان تؤرالئ ذلئ اباي: «..مالدا دا، بار جان مةن ءتان، اقئل، سةزئم بولماسا، تئرشئلئكتئث نةسئ ءسان، تةرةثگة بةت قويماسا؟...» دةيدئ. دةمةك، اقئلدئ رؤح بولعان جةردة جان تازا، قارا ءتان قاناعاتشئل بولادئ. قازئرگئ رؤحئ ولگةن ياعني، رؤحسئزدار (جذتاث جانئ مةن قوماعاي ءتانئ عانا بارلار) جاراتؤشئنئث ادئلةتتئ نازارئنداعئ حذسني الةمنئث باسئن اينالدئرئپ الةك. قاسيةتئن تاپتاپ، ذلتئن، ءدئلئن، ءتئلئن قورلاپ الةك. رؤحئ بيئك ادامدار دا بار. ولار - ءتانئ قاناعاتشئل، جانئ جايساث، رؤحئ تازا ادامدار. بذلار - ابايدئث «تولئق ادام ئلئمئندةگئلةر». وسئنداي ةرةكشة ادامداردئث اينالاسئنان ئيمان اثقئپ، ايتقان ويلارئنان جذپار ءيئس بذرقئراپ، سوزدةرئنةن شايتان شوشئپ تذرادئ. ونئ قازاق «اؤلية» نةمةسة «اقئن» دةپ اتاعان. ءيا، ءسئز ايتقانداي، ةث سوثعئ كذنگة دةيئن ةث سوثعئ اقئن قالعانشا، رؤح جةثئلمةيدئ. مذقاعاليشا ايتساق: «مةن ءبئر نارسةگة - پوةزيانئث تئرشئلئكپةن بئرگة، ياعني اداممةن، تابيعاتپةن بئرگة ولةتئنئنة - كامئل سةنةمئن. ادامزات جانئ قاتئگةز تارتسا تارتا بةرسئن. قايتسة دة ءبئر پاراساتتئ ادام قالادئ. ول - اقئن. اقئرعئ ءسوز سونئكئ.» ادامزات بالاسئنا كةلگةن اقئرعئ پايعامباردان كةيئن اؤليةلةر مةن اقئندار كةلةدئ دةگةن ءسوز بار. رؤحئ بيئك اقئندار اقيقاتتئ ايتادئ. بذل جةردةگئ، مةن ايتئپ وتئرعان اقيقات - شئندئق ةمةس. ءوز داؤئرئندة تذرئپ، الداعئ داؤئرلةردئث اقيقاتئن ايتاتئن اقئننئث دذعالئ، نذرلئ ءسوزئن ايتئپ وتئرمئن. اقئندار ءناسئلئ جاراتؤشئنئث ةرةن سئيئ - اقئلدئ، اسقاق رؤحئمةن، جذماقتاي قذلپئرعان جايساث جانئمةن، كامئل يمانئمةن قئمبات. سةبةبئ، حاس اقئن ءسوزدئ قذراستئرمايدئ، ولار ايان تذرئندة كةلةتئن اؤةندئ، اؤةلگئ سوزدةردئ جةتكئزؤشئلةر. مذقاعالي وسئنداي اقئنداردئث ساناتئندا. وتكةندة ونئث كذندةلئگئنةن مئناداي ءبئر ويلاردئ وقئدئم: «مةن ولةثدئ قذراستئرئپ جازبايمئن. الدةكئم قذلاعئما سئبئرلاعانداي بولادئ. سونئ كوشئرةمئن، سةنةسئث بة؟»، - دةيدئ، اؤلية -اقئن...
- الاشتئث اردا تؤعان ذلئ مذقاعاليدئث اثقئلداق اقئن تةكتئلئگئ جئرلارئنان حوش ءيئس جذپار اثقيدئ. ول ءوزئ دة «كةسئلمةگةن تذساؤئ نارةستةدةي، / كةزدةسكةننئث بارئنة قذلاي بةرةم» دةپ اعئنان جارئلادئ. نارةستة پيعئلئ اللاتاعالانئث ساؤلةسئ ءتذسئپ، نذرئ جاؤعان ونةرئنةن ةكةنئ تاعئ ايقئن. «اقئننئث اقئندئعئ - اردا عانا» دةپ الةم تانئعان دا ءوزئ. ارلئلئق قازئر قانداي دارةجةدة مارتةبةلئ؟ الدة زامان پةرئشتة پةيئلدئ كةرةكسئنبةيدئ مة؟
- شئركئن-اي، دةثئزشئ! مذقاعالي - حاس اقئن. اللانئث تاثداؤلئ ادامدارئنئث ءبئرئ. رؤحئ تازا، جانئ - جذماق ادام دذنيةنئ اپپاق كورةدئ. سوندئقتان قؤلئق پةن سذمدئق ساسئعان مئنا دذنيةدة ول وتة ذرئنشاق. ءسابي سةكئلدئ. ءيا، جان اعامنئث ءوزئ سولاي ايتئپ وتئر عوي. ول مانساپقور، اتاققذمارلاردئ ساناسئنان تئس جةك كوردئ. جةك كورمةيئن-اق دةسة دة، جةك كورةدئ. سولار ءذشئن ارلانادئ. ذيالادئ. جذرةگئندة يمان بار ادامدا عانا ار بار. ارئ بار ادام ذيالا الادئ عوي. ذيالمايتئندار قانشاما؟ ار ءارقاشان مارتةبةلئ. ال زامان ءالئ كذنگة دةيئن تالئعئپ، ادئلةتتئ كذتؤدة. ماسةلةنئث ءبارئ - ادامدا. مةن قازئرگئ كةزدةگئ ارسئزدئقتئث شذبئرعان كةرؤةنئنةن قورقامئن. باسقاسئن ايتپاي-اق قويالئق. ادةبيةتتئث اينالاسئندا جذرگةن كةيبئر اعالاردئث ارسئزدئعئنان ذيالامئن. ايانئشتئسئ، بايعذستار ماقتاؤ مةن داتتاؤدان ارئ اسا الماي ءجذر. ارلئ اعالارئمئز بار. ءبئراق ولار از. ءسوزدئ قورلاؤدئث ءوزئ، ارسئزدئق ةمةس پة؟! ءوزئثئز بئلةسئز، بئزدة ءسوزدئث جانئن تذسئنبةيتئندةر كوپ. ءسوزدئث تذپكئ توركئنئن بئلمةي، گازةت-جؤرنالداردا مادةنيةتسئز ايقاي سالاتئندار دا بار. ءار ءسوزدئث ءوز ورئنئ بار. جاثاشئلدئق دةپ، ءتذرلئ «يزمدةردئ» لاؤلاتئپ، كذثئرةنئپ، كذثگئرتتةنئپ، قازاقتئث دذنيةتانئمئنا كةلمةيتئن «ولةث» جازئپ جذرگةندةر ماقتالئپ، ماداقتالئپ جاتادئ. جالتاق جاعئمپازدئ، جاعئمپاز توعئشاردئ وتئرئك ماقتاي بةرةتئن بولدئ. بذل دا - ارسئزدئق. مذقاعالي وسئندايلارعا جانئ كذيئپ: «اقئننئث اقئندئعئ - اتاقتا ةمةس، اقئننئث اقئندئعئ - اردا عانا» دةيتئنئ سودان. وسئ ءبئر قؤاتتئ وي - أيرؤستئ قالام ذستاپ جذرگةن ولةثشئلةر مةن ولةرمةندةردئث ميئنا قذياتئن اقئل أاكسيناسئ ةمةس پة؟! شاكارئمنئث مئنا ءبئر ةكئ شؤماق ولةثئمةن ايتاتئن بولساق: «...ار تذزةيتئن ءبئر عئلئم تابئلماسا،
زذلئمدئقتئ جالعاندا ءادئل جةثبةس...» دةيدئ. ارلئلئق - ار تذزةيتئن عئلئم، ار تذزةيتئن - مذقاعاليدئث ولةثدةرئندةي ءمولدئر، شئنايئ، يماندئ بولعاندا عانا مارتةبةلئ.
- مذقاعالي اقئننئث ةسئمئ اينالاسئندا اثئز كوپ. ونئث شئندئق ومئردةن الشاق تذستارئ قانشالئق؟ مذقاعالي حالئقتئث اقئنئ بولئپ كةتتئ، مذنان ارتئق قانداي باقئت بولسئن! اثئز بةن اقيقاتتئث ارا-جئگئ جاس اقئننئث كوزئمةن قالاي كورئنةدئ؟
- حالئق جاقسئ كورگةن ذلدارئنئث جاقسئلئعئن اسئرئپ، جاماندئعئن جاسئرئپ، اثئز قئلئپ ايتادئ. تؤعان ذلتئنئث جذرةگئنةن ورئن الؤ ءذشئن ول ادام پةرئشتة تةكتةس قاسيةتپةن بئرگة اق سويلةپ، ادال ءجذرؤ كةرةك. ءبئرئنئث ءسوزئن ءبئرئ اثدئعان، ءبئرئنئث جاقسئلئعئن ءبئرئ كورة المايتئن سايقال قوعامدا شئن كذلئپ، شئن جئلاي المايسئث عوي. شئنايئلئقتئ، قاراپايئمدئلئقتئ، ةركئندئكتئ ساعئنعان جاندارعا شئن ءسوز سويلةپ، نازئك، اثعال-ساثعال، شئنايئ ءومئر سذرگةن تذلعا عانا اثئزعا اينالادئ. اثئز - حالئقتئث ساناسئنداعئ اقيقات. اثئزعا اينالؤ ةكئنئث ءبئرئنئث ماثدايئنا جازئلمايدئ. ماسةلةن، وتكةن عاسئردئث سوثعئ شيرةگئن الئپ قاراساق، قازاقتا ناعئز اثئزعا اينالعاندار: باؤئرجان مومئش ذلئ، ءشامشئ قالداياقوأ، مذقاعالي ماقاتايةأ، ورالحان بوكةي تاعئ كئم بار ةدئ؟! انة، ويلانئپ قالامئز. شذكئر، تاعئ دا بار دةلئك... وسئ ءتورت تذلعانئث قاي-قايسئسئن الئپ قاراساثئز دا، اق جذرةك، اقيقاتشئل ادامدار. دةمةك، اقيقاتتئ، اردئ ارداقتاي بئلگةن قاسيةتتئ تذلعالار عانا اثئزعا اينالادئ. اثئزدئث ئشئندة اقيقات بار. ال اقيقاتتئث ئشئندة اثئزعا اينالعان تذلعا ءومئر سذرةدئ. ويتكةنئ، ولاردئث جالعان دذنيةدةگئ ءومئرئنئث ءوزئ اقيقاتتئ نذسقايدئ.
- مذقاعالي بةينةسئ كوركةم ادةبيةتتة جاسالعاندا ونئ اقئننئث ءوز ولةثدةرئنةن جاماپ-جاسقاپ جاسايتئنئ، رؤحئنا بويلاي الماعانئ تايعا تاثبا باسقانداي كورئنئپ تذرادئ. دةمةك ول تئلسئمئ كذشتئ اقئن، ةكئنئث بئرئنة جالئنان ذستاتپايتئن تةثئز جئلقئسئ ءتارئزدئ. قاس تذلپار دا سول سؤئننئث قذلئنئ دةيدئ. اقئن جةر مةن كوككة قاتار سيادئ. ونئ تذسئنؤگة سونداي قذلاش، قذيرئق-قانات كةرةك. مذقاعالي - كيةلئ اقئن. وسئعان نة ايتاسئث؟
- مذقاعالي ءسوزدئث وبالئ مةن ساؤابئن تةرةث تذسئنگةن اقئن. ول ومئردةن ولةثگة اينالئپ كةتكةن اقئن. ءسوز جوق كيةلئ اقئن. ولةث دةگةننئث ءوزئ -تئلسئمدئ كيةنئث ؤئلئ ةمةس پة؟! كية - كذرسئنئسئ ةكئ دذنيةگة جةتةتئن ذلئ كذش. كية دارئماي اقئن اقئن بولا ما؟! قازاق كيةنئ قاستةرلةگةن حالئق. مةنئثشة، كوركةم شئعارماداعئ مذقاعاليدئث بةينةسئ ءالئ تولئق اشئلعان جوق. ول تؤرالئ قويئلئمدارعا دا كوثئلئم تولمايدئ. ول تؤرالئ قالام ءالئ قاسيةتتئ ءسوز ايتپاعانداي. وعان ةشكئم كئنالئ ةمةس. مذمكئن مذقاعالي الةمئ ءبئر دانئشپانئن كذتئپ جاتقان شئعار...
- قازاقتئث ةث مئقتئ اقئندارئ ابايعا ةلئكتةپ وسكةن. مذقاعاليدا ابايمةن تابيعاتئ ذندةس ولةثدةر بارشئلئق. قازئرگئ جاس اقئندارعا مذقاعاليدئث اسةرئ قانشالئق؟
- ءوز باسئم مذقاعاليدئث ولةثدةرئن جانئممةن وقيمئن. قاتتئ جاقسئ كورةمئن. 1-2 اي وقئماسام، قايتا ساعئنئپ وقيمئن. وقئعان سايئن شئن راحاتتانامئن، شئن مذثايامئن. العاشقئ ولةثدةرئمدئ وسئ اقئنعا ةلئكتةپ جازؤدان باستادئم. ونئث ءاربئر ولةثئندة ءبئر قذدئرةت بار. «...قازاقتئث قارا ولةثئ - قذدئرةتئم، وندا ءبئر سذمدئق سئر بار ةستئلمةگةن...» دةيدئ عوي ءوزئ. قازاقتئث قارا ولةثئنئث كيةسئ مذقاعاليعا قونعان. كةز كةلگةن جاس اقئن مذقاعاليدئث قذدئرةتتئ پوةزياسئمةن «اؤئزدانادئ» دةپ ويلايمئن...
- «جاپئراق-جذرةك، جاس قايئث! / جانئمدئ ايئرباستايئن». اقئننئث ومئرگة دةگةن اسقان ساعئنئشئ مةن ماحابباتئ لئقسئپ تذراتئن شةدةأر ولةثئن ةرةكشة سذيةمئن. مذقاعاليدئث اسقاق بولمئسئ دا، ونئث قذدايعا قذلشئلئعئ دا وسئ ولةثئندة جاسئرؤلئ. ءومئر مةن ءولئم فيلوسوفياسئن كةرةمةت كوركةم تذيئندةيدئ. تولةگةن، كةثشئلئك، جذماتاي، مذقاعالي - ءبارئ بذلا كذيدةن ارئلماي فانيدةن باقيعا وزدئ. بذل پوةزيا قذدئرةتئ مة؟
- بذل ءبئر ءوزئ تئلسئم دذنية. بذلار جاراتؤشئنئث نازارئ تذسكةن اقئندار عوي. ءار قايسئسئنئث ءومئرئنئث ءوزئ - ولةث. ولار ءوز ومئرلةرئن وزدةرئ جازدئ. سذلؤ ءومئر ءسذردئ. سذلؤ ولةث جازدئ. سذلؤ ءولدئ. بذلار جالعان دذنيةنئث جانارئنان ءمولت ةتة تذسكةن كذناسئز جاس سةكئلدئ. ءومئر ءمانئ ذزاق جاساؤمةن ولشةنبةيدئ عوي. اللا تاعالا ءمولت ةتكئزئپ، پةندةشئلئكتةن قذتقارئپ قالعان سةكئلدئ بولئپ تذرادئ. بذل - اللانئث سئيئ. ءيا، پوةزيانئث قذدئرةتئ.
- مذقاعاليدئث ولةث جازباي كةتسةم دةپ ءبئر تارئناتئن كةزئ بار عوي.: «بولعانسئپ اقئن، / مذرنئمدئ نةسئن كوتةردئم؟! / ولمةي-اق ءجذر عوي، / ولةث جازباعان ادامدار، / ولةثسئز مةن دة، / ومئردئ بئردةثة ةتةرمئن». وسئ نالا، قذسا-زار تؤرالئ نة ايتار ةدئث؟
- مذقاعالي ولةثدئ تاثداعان جوق. ولةث مذقاعاليدئ تاثداعان. ءسوزدئث جاؤاپكةرشئلئگئن تةرةث تذسئنؤئندة. ومئرگة كةلگةن ولةث وزئنئكئ عانا ةمةس، ادامزاتتئث يگئلئگئنة قئزمةت ةتةتئنئن بئلؤئندة. ول ولةثدئ ءومئر ءسذرؤ ءذشئن جازعان جوق. ولةث جازؤ ءذشئن ءومئر ءسذردئ.
اثگئمةلةسكةن ايگذل كةمةلبايةأا
(«اثئز ادام» جذرنالئ، 2011 - جئل)