ذلئ جذت نةمةسة قازاق دالاسئنداعئ ذلئ اشتئق قئرعئنئ جايلئ

استانا. 15- اقپان. قازاقپارات - كةثةس رةجيمئ ءوز قاراستئنداعئ حالئقتارعا تةك قانا اتؤ، اسؤ، قؤعئنداؤ، زورلئقپةن جةر اؤدارؤ (دةپورتاسيالاؤ) سياقتئ امالدارمةن عانا زوبالاث تؤدئرئپ قويعان جوق. سونئمةن بئرگة قولدان جاسالعان اشتئقپةن دة زذلماتتار جاسادئ. قولدان جاسالعان اشتئق قئرعئنئ رةسةيدئث پوأولجةسئندة، ؤكراينا مةن قازاقستاندا بولعانئ بةلگئلئ. ءبئراق اشتئق قئرعئنئ جايلئ ءوز حالقئنا بارلئق شئندئقتئ اشئپ جايعان، ذلئ اشتئق قئرعئنئن حالئقارالئق دةثگةيگة كوتةرگةن،اشتئق قذرباندارئنا كةرةمةت كةسةنة سالعان، جئل سايئن ونئ ازالئ كذن رةتئندة اتاپ وتةتئن تةك ؤكراينا بولئپ وتئر.

ذلئ جذت نةمةسة قازاق دالاسئنداعئ ذلئ اشتئق قئرعئنئ جايلئ

وسئ ورايدا 2010- جئلدئث 12- جةلتوقسانئندا ؤكراينانئث «ناشة سلوأو» گازةتئندة (ؤكراين تئلئندة) شئققان قازاقستاندئق ساياساتتانؤشئ دانيلا بةكتذرعانوأتئث «ذلئ جذت نةمةسة قازاق دالاسئنداعئ ذلئ اشتئق قئرعئنئ جايلئ» ماقالاسئن نازارلارئثئزعا ذسئنامئز.

ذلئ جذت نةمةسة قازاق دالاسئنداعئ ذلئ اشتئق قئرعئنئ جايلئ.

قازاقستانداعئ ذلئ اشتئق قئرعئنئ جايلئ اثگئمةنئ ةكئ وتة ماثئزدئ ةسكةرتؤدةن باستاعان ءجون بولار: كةثةس زامانئندا قازاقستاندا ةكئ رةت اشتئق قئرعئنئ بولعانئن ايتؤعا ءتيئسپئز. ارينة، ةث ذلكةن اشتئق قئرعئنئ وتكةن عاسئردئث 30- جئلدارئ ورئن الدئ. ول تاريحتا ذلئ جذت - اشارشئلئق جئلدارئ دةگةن اتپةن اتالادئ. ءبئراق، سونئمةن بئرگة 1919-1922- جئلدارئ ورئن العان اشارشئلئقتئ دا ذمئتپاعان ءجون بولار. وسئ كةزدةرئ قازاقستاندا ميلليوننان استام ادام اشتان ولگةن. سوندئقتان دا وسئ ةكئ قئرعئندئ دا اثگئمة ةتپةكپئز.

1919-1922- جئلدارداعئ اشتئق.

قازاقستانداعئ 1919-1922- جئلدارداعئ اشتئقتئث ءبئر سةبةبئ ةلدئث بئرنةشة ايماقتارئندا ورئن العان ةگئننئث شئقپاي قالؤئ بولدئ. وسئ جاعدايعا بايلانئستئ كةثةس ذكئمةتئ 1919- جئلدئث قاثتار ايئنان باستاپ «ازئق-تذلئكتئ تاركئلةؤ» ساياساتئن باستادئ. بذل ساياسات كةثةس ذكئمةتئنئث 1918- جئلدئث 13- مامئرئنان باستاپ جذرگئزة باستاعان ازئق-تذلئك ديكتاتؤراسئنا سايما-ساي ءدال كةلگةن ةدئ.

قازاقستاندا ةگئنشئلئكپةن اينالئسؤشئلاردئث كوپ بولماؤئنا بايلانئستئ بولشةأيكتةر قازاقتئث مالئن كامپةسكةلةپ الؤدئ باستئ ماقسات ةتئپ قويدئ. 1919-1922- جئلدارداعئ اشتئق نةگئزئنةن العاندا قازاقستاننئث وثتذستئك وبلئستارئن شارپئدئ.

مال - كوشپةلئ حالئقتئث كذن كورئسئنئث جالعئز عانا كوزئ. جةرگئلئكتئ قازاقتار ةجةلگئ اتا داستذرئمةن مال وسئرؤمةن اينالئسئپ، مالدئث جاعدايئمةن جايئلئم ئزدةپ كوشئپ-قونئپ ءومئر سذرةتئن. قازاق جةرئندة تذراتئن باسقا ذلتتار ةگئنشئلئكپةن دة اينالئساتئن، ءبئراق ازئق-تذلئك ساياساتئندا باستئ ماقسات ةتئلئپ - قازاقتئث مالئن جيناپ الؤ ارقئلئ جذرگئزئلسئن دةگةن تاپسئرما قويئلدئ. قازاقتان «مال جيناؤدئث» ءتذرئ مةن ادئستةرئن ايؤاندئق، تاعئلئق دةگةن سوزدةرمةن عانا تةثةؤگة بولادئ. مئسالئ، ءبئر اؤئلعا كةلئپ مالئن تذگةل سئپئرئپ الئپ كةتؤ جاعدايلارئ ءجيئ ورئن الدئ. ارينة، مذندايدان كةيئن بذل اؤئلدئث حالقئنئث ءتئرئ قالؤئ مذمكئن ةمةس ةدئ. ءارتذرلئ دةرةكتةر بويئنشا وسئ اشتئق جئلدارئندا ميلليوننان استام حالئق اشتان قئرئلعان.

سول كةزدةگئ اشتئقتئ كورگةندةر ونئ بئلاي سؤرةتتةيدئ. قازاقتئث قوعام جانة ساياسي قايراتكةرئ، پؤبليسيست ءمذستاپا شوقاي «كةثةستئث قول استئنداعئ تذركئستان. پرولةتاريات ديكتاتؤراسئنئث سيپاتتاماسئ» كئتابئندا: «بذل جولئ الةمدة بذرئن-سوثدئ قذلاق ةستئمةگةن كةثةس ذكئمةتئنئث تذركئستاننئث جةرگئلئكتئ حالقئنا جاساعان «اشتئق ساياساتئ» جايلئ اثگئمة ةتپةكپئن. تؤزةمدئكتةرگة، اتاپ ايتقاندا قازاق حالقئنا قارسئ جاسالئپ وتئرعان اشتئق جايلئ ايتا كةلة تذرار رئسقذلوأ مئناداي دةرةكتئ العا تارتادئ. تذركئستانداعئ قازان توثكةرئسئنة ةثبةگئ سئثگةن جةتةكشئلةردئث ءبئرئ ءيأان توبولين تذركئستان ورتالئق كوميتةتئنئث ماجئلئسئندة «قئرعئزدار (قازاقتار) ماركسيستئك كوزقاراسپةن ايتقاندا ةكونوميكالئق تذرعئدان ءالسئز بولعاندئقتان ءبارئبئر ءولئپ بئتؤگة ءتيئس. سوندئقتان دا، رةأوليؤسيا ءذشئن - اشتئقپةن كذرةسئپ قاراجاتتئ شاشؤدئث قاجةتئ جوق، ونئث ورنئنا مايداندئ قولداؤ ماثئزدئ...» دةپ اشئقتان اشئق مالئمدةگةن. رئسقذلوأتئث ايتؤئنشا اشتئقتان ولگةندةردئث (مذسئلمانداردئث) سانئ وراسان كولةمدة. ول سيفرلاردئ كةلتئرمةيدئ. كةثةستئك كوزدةر ءبئر ميلليون ءبئر ءجذز ون ءتورت مئث دةگةن جان تذرشئگةتئن سيفردئ كةلتئرةدئ. ماسكةؤدئث «ذلت-ازاتتئق ساياساتئنئث» ءبئزدئث ذلتئمئزعا اكةلگةن پايداسئ وسئنداي».

كةثةس ذكئمةتئنئث تذركئستاندا جذرگئزگةن وتارشئلدئق، ذلتتئ ةزگئلةؤ ساياساتئن كؤالةندئرةتئن تاعئ ءبئر-ةكئ مئسال. «پةروأسك قالاسئندا (قازئر قئزئلوردا) گةرجوت دةگةن سامودةرجةس (بئزدئثشة ديكتاتور، اؤد.) وتئر. ودان تذگةل ءبئر حالئق - قئرعئزدار (قازاقتار) قاشئپ كوشئپ كةتكةن. وسئ كوشؤ كةزئندة ءبئر ميلليونعا جؤئق ادام ولگةن». بذل جايلئ «پراأدا» گازةتئنئث 1920- جئلعئ 20- ماؤسئمئندا شئققان 133 نومئرئندة جازئلعان.

زينوأيةأ (كةثةستئك ساياسي جانة مةملةكةتتئك قايراتكةر)، 3- ينتةرناسيونالدئث باسشئسئ كةزئندة، شئعئس حالئقتارئنئث باكؤدة وتكةن سيةزئندة (1920- جئل، قئركذيةك) «كةثةس ذكئمةتئنئث تذركئستانداعئ اگةنتتةرئ تذزةمدئك شارؤالاردئ رةنجئتةدئ، ولاردئث مالئن، جةرئن تارتئپ الادئ، ولارعا ةث تومةنگئ ساتئداعئ ءناسئل رةتئندة قارايدئ» دةپ مويئنداؤعا ءماجبذر بولعان ةدئ.

ارينة، كةثةس ذكئمةتئنئث مذنداي ساياساتئ قازاقتار تاراپئنان نارازئلئق، قارسئلئق كوردئ. ءبئراق، مال تارتئپ الؤعا كةلگةندةرگة قارسئلئق كورسةتكةندةردئ سول كةزدةگئ «پرود ارميا» (سول كةزدةگئ مال تارتئپ الؤعا جئبةرئلگةن قارؤلئ وتريادتار وسئلاي اتالعان) جانة قئزئل ارميانئث ةرةكشة ماقساتتاعئ وتريادتارئ ولاردئ اياؤسئز قاتالدئقپةن باسئپ جازالادئ.

جالپئ العاندا، 1919-1922- جئلدارداعئ اشتئق كةزدةرئندة ءبئر ميلليوننان استام قازاق اشتان ولگةن. سول كةزدةگئ قازاقتئث سانئنئث بذل شامامةن 20-22 پايئزئن قذرايدئ. دةگةنمةن، قازاقتئث سانئن سولقئلداتئپ قذرتقان اشتئق وتئزئنشئ جئلدارئ ورئن الدئ.

وتئزئنشئ جئلدارداعئ اشتئق - ذلئ اشارشئلئق.

قازاق دالاسئنئث تاريحئنداعئ ةث جان تذرشئگةرلئك اشتئقتئث سةبةبئ - سول كةزدة جذرگئزئلگةن ك س ر و-نئث ئشكئ ساياساتئ دةؤگة بولادئ. قازاقستاندا بولعان (ؤكراينادا، پوأولجةدة ت.ب. جةردة) بذل اشتئقتئث سةبةپتةرئن ءتذسئنؤ ءذشئن ك س ر و-نئث وتكةن عاسئردئث 20- جئلداردئث اياعئ، 30- جئلداردئث باسئنداعئ ساياساتئنا قئسقاشا ساپار جاساؤ قاجةت.

1927- جئلئ وتكةن أ ك پ(ب) ХV سيةزئندة «ك س ر و حالئق شارؤاشئلئعئن دامئتؤدئث ءبئرئنشئ بةسجئلدئق جوسپارئن جاساؤ جونئندةگئ ديرةكتيأالار» قابئلداندئ. وسئ ديرةكتيأالارعا سايكةس ءبئرئنشئ بةسجئلدئق جوسپار جاسالئنئپ، وندا ك س ر و-دا ذجئمداستئرؤ مةن يندؤستريالاندئرؤدئ باستاؤ ماقساتئ قويئلدئ. العا قويئلعان ءئس-شارالاردئث بويئنشا ك س ر و-عا قؤاتتئ قورعانئس ونةركاسئبئن قذرؤ ماقساتئ قويئلدئ. قورعانئس ونةركاسئبئنئث ماقساتئ، بئرئنشئدةن - ةلدئث قورعانئستئق قابئلةتئن قامتاماسئز ةتؤ بولسا، ةكئنشئدةن - بولاشاق جئلداردا ةأروپاداعئ كورشئ ةلدةرگة كوممؤنيستئك ةكسپانسيانئ ءارئ قاراي جالعاستئرؤ ةدئ. ارينة، مذنداي ماقسات كوپ قاراجاتتئ قاجةت ةتةدئ. ءئرئ وندئرئستئك كاسئپورئنداردئ اشؤعا، ةث باستئسئ، زاماناؤيلئ جوعارئ تةحنولوگيالار ساتئپ الؤعا كةثةس ذكئمةتئ اقشانئ اياعان جوق. اقشا جيناؤ كوزدةرئ، ونئث اؤئرلئعئ نةگئزئنةن العاندا شارؤالارعا ءتذستئ. ءتئپتئ «قاراجاتتئ اؤئل شارؤاشئلئعئنان ونةركاسئپكة ايداؤ» دةگةن تةرمين ويلاپ شئعارئلدئ. اؤئلدئث تذرعئندارئن كولحوزدارعا ايداپ اكةلدئ، مال (ةگئنشئلئگئ ناشار دامئعان قازاقستاندا نةگئزگئ قذندئلئق مال بولاتئن) ورتاقتاندئرئلدئ.

20- جئلداردئث اياعئ مةن 30- جئلداردئث باسئنداعئ قازاقستاندا كةثةس ذكئمةتئ «قاراجات ايداؤمةن» عانا تئنعان جوق. قازاقتاردئث مال شارؤاشئلئعئ كوشئپ-قونؤ جاعدايئندا جذرگئزئلگةندئكتةن ذكئمةتكة مالشئلاردئ باقئلاپ قولئندا ذستاپ تذرؤ قيئن بولاتئن.سول سةبةپتةن دة قازاقتاردئث كوشئپ-قونؤ ءومئرئن توقتاتئپ، جةرگة بايلاؤعا شةشئم قابئلداندئ. وسئ ماقساتتا قازاقتاردئث مالئ تارتئلئپ الئنئپ، قازاقتار قئزئل ارميانئث بولئمشةلةرئنئث جانة ميليسيانئث كومةگئمةن «وتئرئقشئلداندئرؤ نذكتةلةرئنة»، كولحوز ذيئمداستئرئلئپ جاتقان جةرلةرگة ايداپ اكةلئندئ. ءبئر جةرگة ايداپ جينالعان مال سانئ كوپ بولعاندئقتان ولار سول جةردئث ءشوبئن تةز جةپ قوياتئن، سول سةبةپتةن دة ولاردئ جاپپاي سويئپ تاستاؤعا ءماجبذر بولدئ. 1933- جئلدئث باسئندا قازاق دالاسئندا بذرئن بولعان 40 ميلليون باس مالدئث وننان ءبئرئ عانا قالدئ.ناتيجةسئندة، وسئ جذرگئزئلگةن ساياساتتان قازاقتار جاپا شةكتئ، سةبةبئ ولار ءذشئن كذنكورئستئث بئردةن ءبئر كوزئ مال ةدئ.

قازاقتاردئ زورلاپ وتئرئقشئلداندئرؤ «كئشئ وكتيابر» دةپ اتالدئ. «كئشئ وكتيابردئث» نةگئزگئ دةم بةرؤشئسئ، ورئنداؤشئسئ اتئ كوپكة ءمالئم، پاتشانئث وتباسئن اتئپ تاستاؤدئ ذيئمداستئرؤشئلاردئث ءبئرئ فيليپ يساةأيچ گولوششةكين ةدئ. ول 1924- جئلدئث قازان ايئنان باستاپ 1933- جئلعا دةيئن قازاقستان كومپارتياسئنئث ورتالئق كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ قئزمةتئن اتقارعان. ونئث قازاقستاندا وتكئزگةن العاشقئ ءئس-شاراسئ 1928- جئلدئث كذزئندة وتكئزگةن مالدئ كامپةسكةلةؤ بولدئ. كامپةسكةگة 700 شارؤا قوجالئعئ ءئلئنئپ، ولاردان 150 مئث مال باسئ (ءئرئ قارا مال باسئنا اينالدئرعاندا) تاركئلةندئ. بذل جةردةگئ «ءئرئ قارا مال باسئنا اينالدئرعاندا» دةگةن نةنئ بئلدئرةدئ؟ بذل ستاليندئك ستاتيستيكتةردئث مال باسئن ازايتؤدئ جاسئرؤ ءذشئن ويلاپ شئعارعانئ بولسا كةرةك. ستاتيستيكتةردئث ايتؤئنشا، ءبئر ءئرئ قارا مال باسئ، مئسالئ 1 سيئر - 2-3 شوشقاعا نةمةسة 10 قويعا تةث. ةگةر 150 مئث ءئرئ قارا باس مالئن قويعا اينالدئرساق، وندا اثگئمة كةم دةگةندة 1،5 ميلليون قوي تؤرالئ ايتؤعا ءتيئسپئز... 700 شارؤا قوجالئعئنئث مذشةلةرئنئث وتباسئنئث تاعدئرئنئث قانشالئقتئ قايعئلئ بولعانئ جايلئ ايتپاسا دا بولادئ.

مال جوق جةردة، تاماق جوق، تئرشئلئك جوق. قازاقتار تذراتئن اؤئلدار جاپپاي قئرئلا باستادئ. تاريحشئ ا.ن.الةكسةةنكونئث ايتؤئنشا «...ءارتذرلئ ةسةپتةؤلةر مةن تذزةتؤلةرگة سذيةنگةندة 1930- جئلعئ قازاق حالقئنئث قئرئلؤئ 1ميلليون 840 مئث ادام نةمةسة جالپئ قازاقتئث 47،3 پايئزئن قذرايدئ.بارئنةن ةث كوپ قئرئلعان رةسپؤبليكانئث شئعئسئنئث قازاقتارئ بولدئ. بذل جاقتا 379،4 مئث ادام نةمةسة 1930- جئلعئ حالئقتئث 64،5 پايئزئن قذرادئ. بذل ايماقتئث حالقئ كورشئ ةلدةرگة رةسةي مةن قئتايعا جاپپاي اؤئپ كوشة باستادئ. سولتذستئك قازاقستان ايماعئ قازاقتاردئث جارتئسئنئث كوبئنةن - 410،1 مئثنان نةمةسة 52،3 پايئزئنان ايرئلدئ، باتئس قازاقستان 394،7 مئث نةمةسة 45،0 پايئز، وثتذستئك - 632،7 نةمةسة 42،9 پايئز قازاقتان ايرئلدئ. ازداؤ ءولئم ورتالئق قازاقستاندا - 22،5 مئث نةمةسة وسئ ايماقتئث 15،6 پايئزئ ورئن الدئ. باسقا حالئقتاردا دا شئعئن از بولعان جوق: ؤكرايندةر - 200 مئث (23 پايئز)، وزبةكتةر - 125 مئث (54 پايئز)، ذيعئرلار - 27 مئث (43 پايئز). تةك قانا 1931- جئلدا 1 ميلليون 30 مئث اداپ كوشئپ كةتتئ، ونئث 616 مئثئ قايتقان جوق. جذزدةگةن مئث قازاق قئتاي جاعئنا قاشتئ. ولاردئث كوپ كوشكةندئگئ سونشا قئتايدا 1954- جئلئ ئلة-قازاق اأتونوميالئق وكرؤگئ قذرئلئپ ورتالئعئ بولئپ قذلجا قالاسئ بةلگئلةندئ.

ءوز مالئن توناؤدان قورعاعان، كامپةسكةدةن قاشقان قازاقتارعا سابةتتئك قئزئل ارميانئث اسكةرلةرئ جئبةرئلئپ، ءوزئ اشتئقتان تيتئقتاعان قازاقتاردئ اياؤسئز قئرؤئ اشارشئلئقتئ ودان دا بةتةر ءورشئتتئ. كةيبئر اؤئلدار مةن رؤلار مالئن ساقتاماق بولئپ كوشة باستاعاندا ولاردئث الدئنان، سوثئنان قئزئل ارميانئث وتريادتارئ جئبةرئلئپ ولاردئ «باسماشئ باندئلار» رةتئندة جويؤعا، تذتقئنداؤعا بذيرئق بةرئلدئ. شئن مانئندة ولار ءوز مالئ مةن وتباسئ مذشةلةرئن اشتئقتان امان الئپ قالؤ ماقساتئندا اشتئعئ جوق قئتاي مةن رةسةيگة كوشؤدئ ويلاعان بةيبئت جاندار بولاتئن. قئتايعا كوشؤشئلةرگة توسقاؤئل قويؤعا شةكاراشئلار دا ءوز ذلةسئن قوسئپ ولارعا پؤلةمةتپةن وق اتقان كةزدةرئ دة بولدئ. سونشاما بولعان توسقاؤئلدارعا قاراماستان جذزدةگةن مئث اشتئقتان قاشقان قازاقتار اؤئل، اؤئل بولئپ قئتاي استئ.

ءسذيتئپ، كةثةس ذكئمةتئ جاساعان ةكئ اشارشئلئقتئث ناتيجةسئندة قازاقتار بار بولعانئ 10-15 جئلدئث ئشئندة حالقئنئث جارتئسئنان ايرئلدئ. الةم تاريحئندا مذنداي كولةمدةگئ تراگةديا ةشبئر حالئقتئث ذلةسئندة بولعان ةمةس. 1970- جئلئ عانا قازاقتار 1926- جئلعئ دةثگةيدةگئ حالئق سانئنا جةتتئ.

دانيلا بةكتذرعانوأ، ساياساتتانؤشئ.

قازاقشاعا اؤدارعان - س.ءجذسئپ

دةرةككوز: abai.kz سايتئنان

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى