ورازبةك سارسةنبايةأ، جازؤشئ، مةملةكةتتئك سئيلئقتئث يةگةرئ: قاجئعذمار شابدان ذلئنئث «قئلمئس» رومانئ م.اؤةزوأتئث «اباي جولئنان» كةيئنگئ كذردةلئ ةپيكالئق شئعارما

بيةتكة دذركئرةتة كةلگةن جاس بؤئن جايلئ ءسوز بولعاندا، مئندةتتئ تذردة ءسئزدئث «1961- جئل» داستانئثئز تئلگة تيةك بولئپ جاتادئ. بذل ءسئزدئث شئعارماشئلئقتئ پوةزيادان باستاعانئثئزدئ ايعاقتاؤمةن قاتار، ادةبيةتكة ةرةكشة توسئن ذنمةن كةلگةنئثئزدئ بئلدئرمةي مة؟

ورازبةك سارسةنبايةأ، جازؤشئ، مةملةكةتتئك سئيلئقتئث يةگةرئ: قاجئعذمار شابدان ذلئنئث «قئلمئس» رومانئ م.اؤةزوأتئث «اباي جولئنان» كةيئنگئ كذردةلئ ةپيكالئق شئعارما

- وزگة زامانداستارئم سةكئلدئ شئعارماشئلئعئمدئ پوةزيادان، ةسكئ تئلمةن ايتقاندا، نازئم سوزدةن باستاعانئم راس. ةجةلگئ شئعئستا پوةزيانئ «نازئم ءسوز» دةپ اتاعان. ولةثنةن باستاؤدئث ءبئر زاثدئلئعئ - جاس كذنئثدة ويدان گورئ، سةزئمنئث قذلئ بولاسئث، سةزئمدئ كوپ قؤالايسئث. ومئردةن كورگةنئث مةن تذيگةنئث، وقئعانئث، توقئعانئث بار، بارلئعئ جاستئق سةزئم ارقئلئ ءوتئپ جاتادئ ةمةس پة؟! ونداي سةزئم كذيلةرئن قاعازعا ءتذسئرؤدئث ةث وثتايلئ ءتاسئلئ - پوةزيا. دةگةنمةن مةكتةپتة وقئپ جذرگةن جئلداردا شاعئن ةرتةگئ، قئسقا اثگئمةلةردئ دة ولةثمةن قاتار جازئپ ءجذردئم. ءبئراق ولاردئث ةشقايسئسئ ول كةزدة باسپاسوزدة جاريالانا قويعان جوق. جاستئق شاعئث، العاشقئ ماحابباتئث، اتا-اناث، تؤعان جةرئث، وسكةن ةلئث - وسئنداي تاقئرئپتار توثئرةگئندة جازئپ جذردئك تة، 1957- جئلئ قازمؤ-دئث فيلولوگيا فاكؤلتةتئنة وقؤعا كةلئپ تذستئك. بئزبةن بئرگة وقئعان توپ وتة تالانتتئ جئگئتتةر بولدئ. 60-جئلدارئ قازاق ادةبيةتئنة كةلگةن جاثا بؤئن، مةن ولاردئ «پاسسيونارلار» دةپ جازئپ ءجذرمئن، ءدال وسئ تذستا كورئندئ. كوپشئلئگئ ولةث، اثگئمة جازاتئن، ادةبيةتكة، ونةرگة، عئلئمعا بةيئم جئگئتتةر ةدئ. ءوزارا جارئس، باسةكةمةن ولةثدئ قذبئلتئپ جازؤعا، جاثالئقتار تابؤعا تئرئسار ةدئك. ول كةز - جئلئمئق ءداؤئرئ. 1956- جئلعئ پارتيانئث 20 - سيةزئنةن كةيئن دةموكراتيا ورنئعئپ قالماعانمةن، ستالين زامانئنداعئ قاتاث سةنزؤرا، تةمئر ءتارتئپ، جوسئقسئز باقئلاؤ ءبئراز بوساثسئعان ؤاقئت. وداق بويئنشا ءجذرئپ جاتقان ادةبي قذبئلئستار قازاق ادةبيةتئنة دة وت الا كةلدئ.

ءبئز، جاستار، زامان تالابئنا ءذن قوسؤعا تئرئستئق، اعا ذرپاقتئث باستان كةشكةن قياناتتارئن ةستئپ، كورئپ وسكةندئكتةن، سولاردئ جازعئمئز كةلدئ. سونئث اسةرئمةن مةن اؤئلدا جاتئپ، جازعئ دةمالئستا «1961- جئل» دةگةن پؤبليسيستيكالئق داستان جازدئم. وسئ داستاننئث قولجازباسئ قازاقستان ل ك س م و ك-نئث شئعارماشئلئق بيؤروسئندا تالقئلاندئ. تالقئلاؤعا سول كةزدةگئ قازاقستان كومسومولئن باسقارئپ وتئرعان وزبةكالئ جانئبةكوأ، حاتشئسئ كامال سمايئلوأ قاتئستئ. سونئمةن، بذل داستان «لةنينشئل جاستا»، 1962- جئلعئ 6- جةلتوقساندا گازةتتة ءبئرتذتاس بةت بولئپ جاريالاندئ. مازمذنئن بئلاي قويعاندا، پوةما ةركئن ذيقاسپةن، أةرليبرلئ ادئسپةن جازئلعاندئقتان، ءتذرئ جاعئنان جاثالئق بولئپ كورئندئ. ستاليندئك رةپرةسسيا تاقئرئبئن، قازاقتئث وتكةن داؤئردةگئ كورگةن قيئنشئلئعئن، وتارلئق ةزگئگة ذشئراعان جاعدايلارئن، ذلتتئق، تئلدئك ماسةلةلةردئ ءسوز ةتتئم. سونئمةن قاتار ارينة، پارتيانئث 20- سيةزئ مةن قئزئل جالاؤدئ قولعا ذستاپ جازدئق قوي. سونئث وزئندة پوةما گازةتكة شئققان سوث ذلكةن داؤ-دامايعا قالدئق. جالپئ، ول تذستا كذللئ وداق بويئنشا جاستار شئعارماشئلئعئنا ذلكةن ءمان بةرئلئپ جاتقان كةز. ورئس ادةبيةتئندة اناؤ ةأتؤشةنكو، أوزنةسةنسكيي، احمادؤللينا، روجدةستأةنسكيي باستاعان جاس اقئندار اشئق تالقئلانئپ، تذرپايئ تذردة سئنالئپ جاتتئ. بئزدةگئ ورتالئق كوميتةتتئث حاتشئسئ ن.جاندئلدين دةگةن «كوسةم» كازمؤ-دة وتكةن ءبئر كةزدةسؤدة: «جاستار اؤئلدئ، مالشئلاردئ كوپ جئرلايدئ، بذل حالئقتئ ارتقا سذيرةؤ» دةگةن سياقتئ سوزدةر ايتقان. سودان كةيئن رةسپؤبليكالئق يدةولوگيالئق جينالئستا جاستار شئعارماشئلئعئن سئناي كةلئپ: «ماسكةؤدةگئ جاستار شئعارماشئلئعئندا كةزدةسةتئن فورماليزم، ابستراكسيونيزم قازاق ادةبيةتئندة دة بوي كوتةرئپ، ءبئرقاتار جاستار تةرئس جولدا ءجذر» دةپ، مةنئث «1961- جئل» داستانئمدئ تئلئنة تيةك ةتتئ. سودان ناؤقان باستالئپ كةتتئ. جالعئز مةن ةمةس، ءابئش كةكئلبايةأتئث، جذمةكةن ناجئمةدةنوأتئث، تولةؤجان ئسمايئلوأتئث، ءجذسئپ قئدئروأتئث ولةثدةرئ «سوسياليستئك رةاليزم داستذرئنة جات» دةگةن ايئپتاؤلاردان باستالئپ، ونئث اياعئ اسقئنا كةلة، جازؤشئلار وداعئندا وتكةن پارتيالئق جينالئستارعا ذلاسئپ، قئزؤ تالاستار بولدئ. قازاق ادةبيةتئنئث كلاسسيگئ ءسابيت مذقانوأ بئزگة «اؤةزوأتئث بولتئرئكتةرئ» دةگةن اتاق بةردئ. «بذل تةگئن نارسة ةمةس، مذنئث ار جاعئندا اؤةزوأتئث ءوزئ تذر» دةدئ. بذلاي بولاتئن سةبةبئ، ءبئز - سئنعا ذشئراعان جاستاردئث ءبارئ پروفةسسور مذحتار اؤةزوأ ساباق بةرةتئن كازمؤ-دئث فيلولوگيا فاكؤلتةتئندة وقؤشئ ةدئك. مذحاث بئزگة ءدارئس بةرةدئ. ءسويتئپ، مذنئث اقئرئ ذلكةن ساياسي دذربةلةثگة اينالدئ. ءبئزدئ سئناعان كئسئلةردئث كوبئسئ قازئر دذنيةدةن ءوتئپ كةتتئ، كوزئ تئرئلةرئ دة بار. سونداي ءبئر ناؤقان بولدئ. «ستالين زامانئنداعئ قؤعئن-سذرگئن قايتا باستالدئ» دةپ، كةيئنگئ جاستاردئ كورسةتئپ جئبةرؤدئ ويلاعاندار بار. قئسقاسئ، بةيسةمباي كةنجةبايةأ، تاحاؤي احتانوأ، زةينوللا قابدولوأتار ارا ءتذسئپ، «مذنئث ءبارئ يدةيالئق ةمةس، ادةبي، كوركةمدئك كةمشئلئكتةر» دةپ جؤئپ-شايدئ. ولاردئث ارجاعئندا ءسوزسئز اؤةزوأ تذرعانئ بةلگئلئ. دةگةنمةن قؤدالاؤ توقتامادئ. مةنئ قازمؤ-دةن شئعاراتئن جاعدايعا دةيئن بارعاندا، ماعان دةكانئمئز تاؤمان اماندوسوأ كوپ كومةك كورسةتكةنئن ايتؤئم كةرةك.

ارينة، جاس كةزئمئزدة جازعاندئقتان، كوركةمدئك جاعئنان وتة كةلئستئ دذنية دةپ ايتؤعا بولمايدئ. پؤبليسيستيكا، پروزايزم باسئم، ءتذر-تذسئندة قازاق ولةثئنئث تابيعاتئنا كةلمةيتئن ةكسپةريمةنتتةر بار. ءبئراق بذل سول كةزدة ذلكةن جاثالئق بولئپ تانئلدئ. «كوركةم شئعارمادا جةكة باسقا تابئنؤشئلئقتئ العاش سئناعان وسئ داستان بولدئ» دةپ جازدئ كةيئننةن بازبئر سئنشئلار. بذل شئعارمانئث سؤبةكتيأتئ سةبةپتةرئ دة بار. مةنئث اكةم تاقؤا، سوپئ، ءدئندار ادام بولعان، كةزئندة كوپ قؤدالانعان، انا جاقتا پالةنباي جئل «وتئرئپ» تا كةلگةن.

- جةكة باسقا تابئنؤ اشكةرةلةنئپ جاتقان كةزدة قولداؤشئلار كوبئرةك تابئلؤعا ءتيئس ةمةس پة ةدئ؟

- سول جئلئمئقتا پارتيانئث ءوزئ ازعانا تئزگئندئ بوساتئپ، ارتئنان قايتا قاهارئنا ءمئندئ ةمةس پة؟! ماسةلةن، ةأتؤشةنكونئث، أوزنةسةنسكيدئث، سولجةنيسئننئث شؤلئ دذنيةلةرئ «پراأدا» گازةتئنة دةيئن باسئلدئ. ارتئنان ساياسات قذبئلئپ، وزدةرئ ةركئندئك بةرئپ، تئزگئن بوساتقان اأتورلاردئ سئناپ، مئنةپ، ماسكةؤدئث ادةبي-مادةني ومئرئندة الاشاپقئن ناؤقاندار باستالدئ. سول ناؤقاننئث سالدارئ قازاقستاندا دا قايتالانعانئ ءمالئم.

- پروزاعا قالاي «كوشئپ» كةتئپ ءجذرسئز؟

- ةلگة بارئپ، مةكتةپتة مذعالئم بولئپ ءجذردئم. سول كةزدة قارا ءسوز جازؤعا دةن قويدئم. ونئث سةبةبئ تذسئنئكتئ: پروزا - وتة دةموكراتيالئق جانر. پوةزيادا ايتقان نارسةث بئردةن كوزگة ذرئپ تذرادئ، ال پروزادا ايتاتئن پئكئرئثدئ، يدةياثدئ، فيلوسوفياثدئ، كوزقاراسئثدئ ادامداردئث ءئس-ارةكةتئ، جةكة وبرازدار ارقئلئ ءورئپ، ساياسي قذيتئرقئلارعا ذستاتپاي كةتؤئثة بولادئ. اؤةلدة اثگئمةلةر جازئپ ءجذردئم. سونئث وزئندة تئرناق استئنان كئر ئزدةؤشئلةر تابئلدئ. ماسةلةن، مةنئث «باقئت قذسئ» دةگةن كئتابئم شئققان، سونئ كةيئنگئ ديمةكةثنئث جاقسئ زامانئندا الدةبئرةؤ «انتي سوأةتتئك كئتاپ» دةپ قارالاپ، جاسئرئن رةسةنزيا جازئپ، ورتالئق كوميتةتكة ايداپ جئبةرگةن. ونئث تاعدئرئن سول كةزدة ورتالئق كوميتةتتة يدةولوگيا بولئمئندة قئزمةت ئستةگةن بةكةجان تئلةگةنوأ كةيئنئرةك ءوزئنئث ةستةلئك كئتابئندا جازدئ. مذنداي جاعدايدئ ايتا بةرسةك، ساياسي بالة-جالا ئزدةيتئندةردئث ارةكةتئ كةشةگئ تاؤةلسئزدئك كةزةثئنة دةيئن جالعاستئ ةمةس پة؟ قاي جئلئ وسئ «قاينار» باسپاسئندا مذستافا شوقايدئث ةكئ تومدئعئن شئعاردئق. «مذستافانئ باسؤعا بولمايدئ، ول - حالئق جاؤئ» دةگةن دومالاق ارئزدار سول كةزدة دة ءتذسئپ جاتتئ.

- ولةث جازؤدئ سونئمةن ءبئرجولا قويئپ كةتتئثئز بة؟

- ولةث جازؤدئ كةشةگئ 90-جئلدارعا دةيئن جالعاستئرئپ كةلدئم. ءبئر ساتتئك سةزئمدةردئ، ؤايئمداردئ قاعازعا تذسئرؤدةن تئيئلماپپئن. سونئث ةث تاثداؤلئلارئن ئرئكتةپ، 2005- جئلئ «جارئق دذنية» اتتئ جيناق شئعاردئم. ءبئراق ءبئز ءبارئبئر ذلكةن اقئن بولا المادئق.

- قئتايدا ءومئر سذرگةن جازؤشئ قاجئعذمار شابدان ذلئنئث «قئلمئس» اتتئ التئ تومدئق رومانئنا بئلتئر مةملةكةتتئك سئيلئق بةرئلمةدئ. سول سئيلئققا ذسئنعان باستاماشئل توپتئث ئشئندة ءسئز دة بولئپسئز. بذل جونئندة نة ايتاسئز؟

- مةملةكةتتئك سئيلئق ابدةن كةرةك. دذنيةدة ادةبي سئيلئعئ مول ةلدةر - فرانسيا مةن رةسةي. ادةبي سئيلئقتاردئث بولعانئ ءجون. تةك ولار ادئلدئك جولئمةن بةرئلؤئ ءتيئس. قاجئعذماردئث الگئ ايتؤلئ ةثبةگئن ةكئ ايدئث ئشئندة وقئپ شئقتئم. بذل - ذلكةن، كةسةك ءبئتئمدئ شئعارما. قازاق ةلئنئث ءبئر بولشةگئنئث جارتئ عاسئرلئق ءومئرئن كورسةتكةن، م.اؤةزوأتئث «اباي جولئنان» كةيئنگئ كذردةلئ ةپيكالئق شئعارما. جازؤشئلار وداعئنئث پروزا سةكسياسئندا تالقئلانعاندا، 20 شاقتئ ادامنئث ئشئنةن جةتةؤئ عانا وسئ كئتاپتئ قولداپ داؤئس بةردئ، قالعاندارئ قارسئ بولدئ. قارسئ بولاتئن سةبةبئ، بئرئنشئدةن، ولاردئث ةشقايسئسئ شئعارمانئ تولئق وقئماعان، ةكئنشئدةن، كةيبئر جئگئتتةردئث «قئتاي قازاقتارئنئث اراسئندا قانشالئقتئ كوركةم شئعارما تؤادئ» دةيتئن كذدئكتةرئ دة بار. ساياسي جاعدايدئ دا العا تارتقاندار جوق ةمةس. ارنايئ «ذلتتئق سئيلئق بةرسةك» دةگةن دة ذسئنئستار بولدئ. نة دة بولسا، بار ءومئرئنئث 40 جئلئن تذرمةدة وتكئزگةن، قئتاي قازاقتارئنئث الاساپئران داؤئرئنةن باستاپ، ونداعئ از ذلتتاردئث تاعدئرئن، كورگةن قذقايلارئن، قئرعئنئن - ءبارئن ءوز كوزئمةن كورگةن، تذگةل جازئلعان ةثبةك. قازاق ةمةس، ةگةر وسئ روماندئ باسقا ءئرئ ذلتتئث ادامئ جازسا، مذنئ نوبةل سئيلئعئنا دا ذسئنار ةدئ. ةگةر ءبئز ذلكةن مةملةكةت، تاؤةلسئز ذلت بولساق، سولاي جاسار ةدئك. ول تذگئل، ءوزئمئزدئث كوميسسيادان وتپةي قالدئ. كوركةمدئك تالاپ تذرعئسئنان قاراعاندا، ارينة، قاجئعذماردئث رومانئندا پؤبليسيستيكالئق سارئندار بار، ءبئراق بذل كوركةم ادةبيةتكة جات ةمةس. قئتاي قازاقتارئنئث ءتئل قولدانؤ ةرةكشةلئكتةرئ بار، ول دا بئزگة كةرةك-اق. قئتاي قازاقتارئ كونة ءتئلدئ جاقسئ ساقتاپ قالعان، ولار قازاقتئث ةسكئ ادةت-عذرپئن، سالت-ءداستذرئن، جورالعئسئن وتة جاقسئ بئلةدئ. مذنئث ءبارئ اتالمئش روماندا مولئنان بار. جازئلؤ فورماسئ دا بولةكشة. كةرةمةت ساتيرا، سئقاق بار. وسپان باتئردئث تاعدئر-تالايئ، تذركئستان وكئمةتئنئث كذيرةؤئ جان-جاقتئ كورسةتئلگةن. كةلةشةكتة، كئم بئلةدئ، قايتادان سئيلئققا ذسئنؤ قولعا الئنا ما؟..

- ءسئزدئ ذلكةن جازؤشئ رةتئندة بيلئكتئث ماثايئنان، ساياساتتان كورمةيمئز، جالپئ، ب ا ق-تا ءجيئ كورئنبةيسئز. مذنئث ءمانئسئ قالاي؟

- ةلگة بارعاندا دا وسئ سذراق ماعان ءجيئ قويئلادئ. مةنئث ساياساتقا قويان-قولتئق ارالاسپاؤئم، بيلئككة جاقئن جذرمةؤئم، پوپؤليزمگة بارماؤئم، تةلةديدار قانشاما رةت قيئلئپ شاقئرسا دا، بارماؤئم، ذلكةن جيئن-تويلار، كونفةرةنسيالار ذيئمداستئرماؤئم، ومئرئمدة ءبئر رةت ارنايئ مةرةيتويئمدئ وتكئزبةؤئم - مذنئث ءبارئ ءوزئمنئث سانالئ تذردة تاثداپ العان جولئم، جةكة فيلوسوفيام دةسةم بولادئ. بيئل جاسئم 73-كة قاراعاندا شيةلئدةگئ اعايئندار شاقئرئپ، «ةث بولماسا وقئرماندارمةن كةزدةسؤ وتكئزئثئز» دةگةن سوث اؤئلعا باردئم. ءبئراق مةن ةلدةن قول ذزگةن ادام ةمةسپئن، ةلگة ةث ءجيئ باراتئننئث ءبئرئمئن. ءبئراق مةنئث كةلئپ-كةتكةنئمدئ ول جاقتا ةشكئم بئلمةيدئ. باسقاسئن بئلاي قويعاندا، بئردة-ءبئر اكئمنئث الدئنا بارئپ، ومئرئمدة بئردةثة سذراعان ادام ةمةسپئن. مذنداي داعدئنئث ءتذپ-تامئرئ قايدا دةسةث، ءبئر جاعئ - تاربيةنئث اسةرئ بولار: اكةم سوپئ، تاقؤا كئسئ بولعان، ءومئر بويئ وقشاؤ، وثاشا تئرلئك كةشكةن، ءبئزدئث ءذيئمئز ادةتتة كولحوزدئث ةث شةتئندة وتئراتئن، اكةم ءذيدئ ذلكةن كوشةنئث بويئنا سالمايدئ، اؤئلدئث شةتئن تاثدار ةدئ. ءذش كولحوزعا كوشتئك، ذشةؤئندة دة ئلعي اؤئلدئث شةتئندة وتئردئق. بذل - اكةمنئث فيلوسوفياسئ. ءوزئمنئث تانئمئما كةلسةم، ساياساتقا ارالاسپايتئن سةبةبئم بار - ساياسات دةگةن ءسوزدئث ءوزئ ءادئس، ءتاسئل، امال، ايلا دةگةنگة سايادئ. ساياساتسئز ءومئر جوق، ءبئراق سول ءادئس، امال، ايلا جذرگةن جةردةن تابئلمايتئن اداممئن. ساياساتقا ارالاسئپ، پايدا تاؤئپ جاتقاندار دا بار، زيان شةگئپ جاتقاندار دا جةتةدئ، سونئث بارئنةن الئسپئن. جازؤشئنئث ساياساتئ دا، فيلوسوفياسئ دا، ومئرگة، قوعامعا دةگةن كوزقاراسئ دا ونئث شئعارماسئندا جاتؤئ كةرةك. ال ول شئعارعان كئتاپتارئن دورباعا سالئپ الئپ، اؤئل-اؤئلدئ ارالاپ ساتئپ ءجذرؤدئث دة قاجةتئ جوق دةپ ةسةپتةيمئن. ةلگة ءوز بةتئمشة ءجيئ بارامئن دةدئم عوي، سوندا ةلدةگئ جئگئتتةر: «كةيبئر جازؤشئلاردان شارشايتئن بولدئق» دةپ مذثدارئن شاعادئ. «جوعارئدان قوثئراؤ شالدئرتادئ، مةنئمةن كةزدةسؤ وتكئزئثئزدةر، كئتابئمدئ ساتئپ بةرسةثئزدةر» دةپ، ءارتذرلئ دوربا ارقالاعان اقئندار كوبةيئپ كةتتئ» دةيدئ. بذل، ارينة، جاقسئ ءسوز ةمةس. راس، اقئندار ةل ارالاسا، قازاقئ جةرلةر، اتا داستذرئمةن كذتةدئ، سئيلايدئ. ارينة، ةلدئث ومئرئمةن جةتة تانئسئپ وتئرامئز. ءومئر، تئرشئلئك، بولمئس تؤراسئنداعئ پئكئرلةرئمدئ سوثعئ جئلداردا جازئپ جذرگةن ريسالارئمدا ايتئپ ءجذرمئن. جازؤشئ ادام ةث الدئمةن ءوزئنئث كئتابئنا جاؤاپتئ بولؤئ كةرةك. راس، ساياساتكةر بولئپ تؤعان ادامداردئث ءجونئ بولةك. ءبئراق ساياساتتئ ساؤداعا ساپ، باس پايداعا، ارزان پوپؤليزمگة اينالدئرؤعا سانالئ تذردة قارسئمئن. ب ا ق بةتئندةگئ ساياسي اثگئمةلةرگة ارالاسپايتئنئما سول سةبةپ. ةلدئث ئشئندة ءبئلئمدئ، وقئعان، كوزئ اشئق ازاماتتار كوپ. سولار ايتقانداي، دوربا ذستاعان اقئنداردئث قاتارئندا جذرگئم جوق...

- اكةثئز ءدئندار ادام بولعان ةكةن. ءوزئثئز مذسئلماندئققا قالاي قارايسئز؟

- ءبئز سةگئز اعايئندئ ةدئك. كةيبئر زامانداستارئمنان ارتئقشئلئعئم دةؤگة بولاتئن شئعار: مةن شئعئس عذلامالارئنئث، اقئندارئنئث ةثبةكتةرئمةن بالا كذنئمنةن تانئستئم. اكةم مةن ونئث اينالاسئندا جذرگةن عذلاما شالداردئث اثگئمةلةرئن كوپ تئثدادئم. مةنئث 18 ريسالارئمداعئ باستئ كةيئپكةر رةتئندة كوبئنة ءوز اكةمدئ سؤرةتتةيمئن. «ريسالا» - شئعئس ادةبيةتئندة ةجةلدةن بار جانر. قازاقتا ءبئرئنشئ ريسالا جازعان ادام - اباي. اباي «قارا سوزدةر» دةپ ةمةس، «سةنئم-نانئم كئتابئ» دةپ جازعان ةكةن. كةيئنگئلةر ونئ «ءبئرئنشئ ءسوز»، «قئرئق بةسئنشئ ءسوز» دةپ نومئرلةپ شئققان. ابايدئكئ عاقئليا تذرئندة كةلسة، مةنئكئ يسلام دئنئنة نةگئزدةلگةن دذنيةلئك فيلوسوفيانئث پروزالئق ءتذرئ دةؤگة بولار.

قولدان كةلگةنشة جاس كذنئمئزدةن مذسئلماندئق جولمةن جذرؤگة تئرئسئپ كةلةمئز. مةنئث بئردة-ءبئر شئعارمامدا قذدايدئ عايباتتايتئن ءبئر اؤئز ءسوز جوق ةكةن. قايتا كةيئپكةرلةرئمنئث اؤزئنا قذدايدئث اتئن، اللانئث اق جولئن سالعان جةرلةرئم كوپ. ءبئزدئث زامانداستارئمئزدئث كةثةس داؤئرئندةگئ جيناقتارئن اشئپ قاراساثئز، مئندةتتئ تذردة دئنگة ءتيئسئپ وتةتئندةرئ كةزدةسةدئ. باياعئدا «جازؤشئ» باسپاسئندا اؤكةبايةأ دةگةن قاتال رةداكتور بولدئ، وتة قئراعئ كئسئ ةدئ، قارا جةر حابار بةرمةسئن، مةنئث كئتاپتارئمداعئ «قذداي» دةگةن ءسوزدئث ءبارئن سئزئپ تاستاپ وتئرؤشئ ةدئ... قذدايشئلدئق، ءدئندارلئق جةكة ءبئر توپتئث كوزقاراسئ ةمةس، ول - عالامدئق، دذنيةلئك تانئم. تولستويدئث ءبئر ءسوزئ بار: «ادةبيةتتة ءذش-اق تاقئرئپ بار: قذداي، ءولئم، ءومئر. قالعانئنئث ءبارئ بوس ءسوز» دةگةن. اكةم مةنئث جاس كةزئمدة ايتار ةدئ: «شئراعئم، مةنئث زامانئم باسقا، سةنئث زامانئث بولةك. سةن وسئ سوأةتتئث جولئمةن جذرة بةر، ءبئراق ئشئثدة يمانئث بولسئن» دةپ. دذعالاردئ اكةمئز بئزگة بالا جاسئمئزدان ذيرةتتئ. مةن عانا ةمةس، ءئنئ-قارئنداستارئمنئث ءبارئ دة قذران وقؤدئ بئلةدئ. كةيئن ناماز وقئدئق، ورازا تذتتئق. ءبئر-ةكئ زامانداسئمدئ ذگئتتةپ ءجذرئپ ساجدةگة جئققانئم دا بار.

- قاجئلئققا باردئثئز با؟

- بارعان جوقپئن. ماعان تةگئن قاجئلئققا بارؤ دا ذسئنئلدئ. قاجئلئقتئث بئرنةشة شارتئ بار. بئرئنشئدةن، ادامنئث دةنئ ساؤ بولؤئ كةرةك. ةكئنشئدةن، بئرةؤدئث قارجئسئنا قاجئلئققا بارؤعا بولمايدئ. ارابتاردئث ءوزئ قازئر وسئ شارتتاردئ بذزئپ ءجذر. ءوزئثنئث تابان اقئ، ماثداي تةرئثمةن، ادال ةثبةگئثمةن تاپقان اقشاثا عانا قاجئلئققا بارؤئث كةرةك. ونئث ئشئندة ذرلئق-قارلئقتان، كئسئ اقئسئنان جةگةن، پارادان تذسكةن ءبئر تيئن بولماؤئ كةرةك. قاجئلئققا كةتكةن ادامنئث ذيئندة بالا-شاعاسئنئث ةكئ جئل الاثداماي ءومئر سذرةتئندةي قارجئسئ بولؤئ قاجةت. كئرشئكسئز تازا نيةت پةن ذلكةن دايئندئق كةرةك. كوپشئلئك اراسئندا تؤريست رةتئندة، جةر كورئپ كةلئپ جاتقاندار بار. وسئنئث ءبارئن ةسةپتةي كةلگةندة، ءتورت قذبئلام تةث بولماعاندئقتان، مةن قاجئلئققا بارعان جوقپئن. مذسئلماننئث بةس پارئزئنئث ءئشئندةگئ ةث مئندةتتئسئ، سوزسئز ورئندالؤعا تيئستئسئ - ءئيمان مةن ناماز. قالعان ءذشةؤئ: جاعدايئث كةلسة، ورازا تذت، ساداقا بةر، قاجئلئققا بار. بذلاردئث ءبارئنئث ساؤابئ مول.

- شةتةلدةرگة شئقتئثئز با؟

- قئتايدا ةكئ رةت بولدئم. فرانسيانئ، تذركيانئ، چةحوسلاأاكيانئ، پولشانئ ارالادئم. ءبارئ دة ءوزئمئز سياقتئ ادامدار، ذيرةنةتئن نارسةلةرئ بار، ذيرةنبةيتئن نارسةلةرئ دة بار. قاي جةردة دة سول ادام: ءوزئنئث السئزدئگئ، ارتئقشئلئعئ، وسالدئعئ بار. ارينة، كةيبئر قالئپتاسقان دةموكراتيالئق قوعامداردا ذيرةنةتئن نارسةلةر كوپ. ءبئراق شةتةلدةن ذيرةنسةك قانا وزات ةلدئث قاتارئنا قوسئلامئز دةؤ - ارتئق؛ ءوزئمئزدئث تاريحئمئز، ذلتتئق مةنتاليتةتئمئز بار، ءدئنئمئز، ءدئلئمئز بار، كةث بايتاق جةرئمئز بار، ول جةردئث استئ تولعان بايلئق، قازاققا قذداي وسئنشا جةردئ بوسقا بةرمةگةن، وسئنئث ءبارئن يگةرئپ، ءينشاللا، وزئق ةلدةردئث قاتارئنا قوسئلامئز دةپ ويلايمئن.

- سئنشئلار تؤرالئ نة ايتاسئز، ءسئزدئث كئتاپتارئثئزدئ ءادئل باعالاي الدئ ما؟

- مةن ءوزئم دة ادةبي سئندئ كوپ جازعان اداممئن. سول 60-70- جئلدارئ قالئپتاسقان ءبئر قيسئق پئكئرئم: جازؤشئلار وداعئندا بولعان ءبئر جيئلئستا «ادةبي سئن دةگةن جانر جوق» دةپ ايتتئم. سوعان كةيبئر اعا سئنشئلارئمئز رةنجئدئ. ادةبيةت عئلئمئ بار دةپ ةسةپتةيمئن، ال ءادةبيةت سئنئنئث بار-جوعئنا ءالئ كذنگة شةيئن كوزئم جةتكةن جوق. «بةلينسكيي، دوبروليؤبوأ، پيساريةأ سئنشئ ةمةس پة؟ وعان بةرةتئن مةنئث جاؤابئم بئلاي: بذلار سئنشئ ةمةس، بذلار - پؤبليسيست، ساياسي قايراتكةرلةر. بذلار - ادةبي سئندئ وزدةرئنئث رةأوليؤسيالئق، دةموكراتيالئق، قوعامي، الةؤمةتتئك كذرةسئ جايئنداعئ ءادئس، امال رةتئندة تاثداعان. ولاردئث ئشئندةگئ ةث جذيرئگئ، ارينة، بةلينسكيي. ال دوبروليؤبوأتئث، پيساريةأتئث سئني ماقالالارئ - ءتذپ-تذگةل ساياسات. ادةبيةتتئ ساياسي كذرةستئث قذرالئ رةتئندة قاراستئرادئ. سونئث ئشئندة ةث كوركةم جازاتئنئ، ةث ءبئلئمدئسئ، ةث تانئمدئق قاسيةتئ جوعارئسئ - بةلينسكيي. ال ةندئ بذكئل دذنيةجذزئلئك ادةبيةتتئ قاراساثئز، بئردة-ءبئر ذلئ سئنشئنئث اتئ اتالمايدئ. ذلئ فيلوسوف، ذلئ ويشئل، ذلئ عالئم، ذلئ جازؤشئ، ذلئ اقئن بار، ءبئراق ذلئ سئنشئ كورئنبةيدئ. انئق سئنشئ - جازؤشئنئث، اقئننئث ءوزئ. وزئثة-ءوزئث سئنشئسئث. ادةبي سئننئث ةث جاقسئلارئن اقئندار مةن جازؤشئلاردئث وزدةرئ جازعان. ال ادةبيةتتئ تازا عئلئمي تذرعئدان زةرتتةؤشئلةرگة ايتار داؤئم جوق. مذحتار اؤةزوأ ذلئق جازؤشئ، ءارئ ذلئق عالئم. ءسابيت مذقانوأ تا سولاي. ادةبيةتتئث كةمشئلئگئنة جازؤشئلاردئث وزدةرئ كئنالئ. ونئ تذزةيتئن دة وزدةرئ. سئندئ، پئكئردئ وزدةرئ جازؤئ كةرةك، وزدةرئ ارالاسؤئ كةرةك. عابيت مذسئرةپوأتئث ءومئرئنئث سوثئندا قازئرگئ كوركةم ادةبيةتتئث ءتئلئ تؤرالئ جاساعان بايانداماسئ قانداي عاجاپ! جاس جازؤشئلاردئث ءتئلدئ بئلمةگةندئكتةن جاساندئ قولداناتئنئ، ءسوزدئ ويناتامئن دةپ، قذرعاق رومانتيزمگة ءتذسئپ كةتةتئنئ جونئندة كوپتةگةن سئندار ايتتئ. مئنة، سئن دةگةنئمئز - وسئ.

- جاقئندا اقئن وتةجان نذرعاليةأ دذنيةدةن وتكةندة قارالئ جيئندا قئسقاشا ءسوز سويلةدئثئز. جاقسئ ايتتئثئز. سول وتةكةث، جذمباق جذرئسئمةن كوپ نارسة ايتئپ كةتكةن جوق پا، قالاي ويلايسئز؟

- سول ءسوزئم - ءسوز. وتةجان، ءسوز جوق، قازاقتئث ذلكةن اقئنئ بولدئ. ونئث 60-70- جئلدارئ جازعان ليريكالارئ قازاق پوةزياسئنداعئ ةث ءبئر سؤرةتئ مول، تةثدةسسئز ولةثدةر ةدئ. اقئن بولئپ تؤعان ادام عوي. «سوعئستئث سوثعئ جازئ» دةگةن ءتورت كئتابئ - كةزئندة مةملةكةتتئك سئيلئق الؤئ كةرةك ةدئ. اششئ شئندئقتئ ايتقان، سوعئس الدئندا تؤعان بذتئندةي ءبئر ذرپاقتئث اؤمالئ-توكپةلئ ءومئرئ، نةشة ءتذرلئ وبراز، بةينةلةر بار. سئيلئق بةرئلؤ ءذشئن ول شئعارما الدئمةن ذسئنئلؤئ كةرةك قوي. وتةجان ءوزئ ذسئنبايدئ. ال ونئ ذسئناتئن - جازؤشئلار وداعئنئث پوةزيا سةكسياسئ بولؤئ كةرةك ةدئ. ولار ارينة، وتةجاننان ات-توندارئن الا قاشادئ. كةزئندة مذقاعاليدئ جازؤشئلار وداعئنان شئعارماق بولئپ، جينالئس جاسادئ. سول كاسئپوداق جينالئسئندا مذقاعاليدئ جاقتاعان ةكئ-اق ادام: عابباس قابئشةأ جانة مةن بولدئم. سودان باسشئلارئمئز بئزگة ذرئسئپ، كةيئپ، ارتئنان اثگئمةدةن اثگئمة تؤئپ، مذقاث جازؤشئلار وداعئنان شئعارئلماي قالعان. سونداي ءبئر ؤاقئتتار ءوتتئ. ويتكةنئ شةكتةؤلئ ساناعا مذقاعالي دا، تولةگةن دة سئيمادئ. وتةجان دا سئيمادئ. ول ءتئپتئ تاؤةلسئزدئك العان دةموكراتيا زامانئندا دا شةثبةرگة سئيمادئ. اقئننئث مئنةزئ دةگةن ذعئم بار. وتة سذيكئمدئ، وتة ءتارتئپتئ، وتة ءتئل العئش، وتة كئشئپةيئل ادامداردان ذلكةن اقئندار شئقپايدئ. وتةكةث كةيدة سةزئمگة بةرئلئپ، ءبارئمئزدئ سايقئمازاق ةتئپ ولةث جازدئ، سذحبات بةردئ. 60-جئلدارئ ادةبيةتكة كةلگةن ذرپاقتئث وتةجاننئث سئنئنان امان قالعانئ جوق. ءبئز سوعان كةشئرئممةن قارادئق، كةشئرمةگةندةر دة بولدئ. اقئننئث ادئلةتسئزدئكتةن شارشايتئن كةزدةرئ بولادئ. داستارقان باسئندا ايتئلاتئن ءسوز بار، جينالئستا ايتئلاتئن ءسوز بار، كئتاپتا ايتئلاتئن ءسوز بار، ذيدة وتئرئپ، بالا-شاعاعا ايتاتئن ءسوز بار، بذل شةكارا وتةجاندا جوق. سونئث ءبارئ ميداي ارالاسئپ جاتادئ. سودان بارئپ قولئندا بيلئگئ بار بئرةؤلةرگة وتةكةثدةر جاعئمسئز كورئندئ ةمةس پة؟

- زامانداستارئثئز تاريحي روماندار جازئپ جاتقاندا، ءسئز ول جاققا اياق باسپادئثئز. مذنئث سةبةبئ نةدة؟

- تاريحي شئعارماعا زامانداستارئمنئث بارؤئ - تابيعي زاثدئلئق. كةثةس زامانئندا تاريحي شئعارماعا بارؤ - ةلدئث ةلدئگئن، ذلتتئث ذلتتئعئن، ونئث تاريحئ، ةثئرةپ وتكةن ةرلةرئ بولعانئن دالةلدةؤ ءذشئن جازئلدئ. ال تاؤةلسئزدئك جئلدارئندا سول تاقئرئپتئ كةثئنةن اشئپ، وتكةنئمئزدئ تذگةندةپ جاتؤ - تاعئ دا زاثدئلئق. ارينة، ول شئعارمالاردئث كوركةمدئك دارةجةسئ الا-قذلا بولؤئ مذمكئن. ال ءوز باسئمنئث تاريحي شئعارماعا بارمايتئن سةبةبئم، و باستان وسئ زامان تاقئرئبئن تاثداپ العان جازؤشئمئن. ةث قيئن نارسة - ءوزئثنئث زامانئث تؤرالئ جازؤ. مةنئث «شةثبةر» دةيتئن رومانئم ون شاقتئ جئل بذرئن مةملةكةتتئك سئيلئق العان ةدئ. مةنئث ءبئر تاريحي شئعارما جازئپ جذرگةن زامانداسئم: «مئنا «شةثبةردة» جازئلعان ءومئر، تئرشئلئكتئث ءوز باسئم جذزدةن ءبئرئن دة بئلمةيمئن، سةن ءتئپتئ ةگئس دالاسئندا بيؤرونئ قالاي وتكئزئپ، قالاي تاراساتئنئنا دةيئن بئلةسئث. ءبئزدئث جانئمئزدئ ساقتاپ جذرگةن - تاريح، جالپئ، نوبايئن بئلةمئز دة، قالعانئنئث ءبارئن كيئز ذيگة وتئرعئزئپ، اتقا شاپتئرئپ جازا بةرةمئز» دةگةنئ بار. جالپئ، ادةبيةت تاريحئندا ءوز زامانئثنئث شةجئرةسئن جاساؤ قذندئراق بولادئ ما دةپ ويلايمئن. بذل - تاريحي تاقئرئپتئ كةمسئتؤ ةمةس. وتكةندة شيةلئدة بولعان كةزدةسؤدة ءبئر وقئرمان: «ءبئز، كةيئنگئ جاستار، شيةلئنئث وتكةن كةلبةتئن بئلمةؤشئ ةدئك، ورةكةثنئث كئتاپتارئن وقئساق، كوز الدئمئزعا دوثگةلةپ كةلة قويادئ» دةگةنئ بار. ءبئز كةثةس ءداؤئرئن جازدئق، ئثعايئمئز، ماشئعئمئز وسئ بولدئ. تاريحي تاقئرئپ دةگةندة، مةن «تامئر» دةيتئن ءبئر پوأةست جازدئم. ول - بولعان وقيعا. ذلكةن تاريحي وقيعاعا نةگئزدةلگةن، دةرةككة قذرئلعان ءبئر-ةكئ شئعارمام بار، ءبئراق نةگئزگئسئ - وسئ زامان تاقئرئبئ. ماعان ئثعايلئسئ، كةرةگئرةگئ، ماثئزدئراعئ - وسئ زامان تاقئرئبئ بولسا كةرةك.

- «ةلگة ءجيئ بارامئن» دةدئثئز، سول ةلدئث، اسئرةسة، الئس اؤئلداعئ قاراپايئم حالئقتئث قازئرگئ جاعدايئ قالاي ةكةن؟

- مةنئث بار قورةگئم - ةل، كةيئپكةرلةرئم دة تذگةلدةي اؤئلدا تذرادئ. سول ةلدئث جاعدايئن، باسقاسئن بئلاي قويعاندا، ءوزئمئزدئث سئردئث جاعدايئن اجةپتةؤئر بئلةمئن. وسئ جولئ دا ةلدئ ءبئراز ارالادئم.

تاؤةلسئزدئكتئ العانئمئزعا 20 جئل بولدئ. ذلكةن پروبلةمالار، شةشئلمةگةن ماسةلةلةر بار. ونئث ءبارئ ايتئلئپ، جازئلئپ جاتئر. الةكساندر بلوكتئث جاقسئ ءبئر پئكئرئ بار ةكةن. «قانشا قيئندئق بولعانمةن، قانشا تاؤقئمةت تذسكةنمةن، وپتيميزمنةن، كةلةشةكتةن جاقسئ ءذمئتئن ذزگةن ادامنئث ءومئر ءسذرؤئنئث قاجةتئ جوق» دةپتئ. وسئ رةتتةن قاراعاندا، «ءتئلئمئز، ءداستذرئمئز، اؤئلئمئز، حالقئمئز، جاستارئمئز قذرئپ بارادئ» دةگةندئ كةيدة تذثئلؤگة ذلاستئرئپ جئبةرةمئز. ءبارئ تذثئلؤگة ذلاسسا، ونداي حالئقتئث، مةملةكةتتئث ءومئر ءسذرؤئ قيئنعا اينالادئ. قانداي قيئن جاعدايدا دا، شيةلةنئسكةن تراگةديالئق احؤالدئث وزئندة دة ةلئمئز، جذرتئمئز وسئ زامانعا امان-ةسةن جةتتئ عوي. «قازاق قذرئپ كةتةدئ» دةپ ةدئ، قذرئعان جوق، ءوز جةرئندة بذرئنعئ 29 پايئزدان 65 پايئزعا دةيئن جةتتئ. «ءتئلئمئز قذرئپ بارادئ» دةؤ - دذرئس تا شئعار، ءبئراق كةزئندة الماتئدا جالعئز قازاق مةكتةبئ بار ةدئ، ةندئ الماتئدا دا، ةلدة دة قازاق مةكتةبئنة قازاق بالاسئ سئيماي جاتئر. ءوزئم وسكةن ةلدئث ةثسةسئ كوتةرئلگةن. اؤدان ورتالئعئ شيةلئدة، ماسةلةن، ماشينةنئث كوپتئگئنةن كادئمگئدةي كةپتةلئس پايدا بولعان. وسئنداي ئلگةرئلةؤدئ كورمةؤ، بولاشاققا ءذمئت ارتپاؤ - دذرئس بولمايدئ. شئندئقتئ شئرئلداتئپ ايتؤ كةرةك، ولقئلئقتئ ورتاعا سالؤ كةرةك، ءبئراق سونئمةن قاتار تئم سارئ ؤايئمعا ءتذسؤدئث قاجةتئ جوق. قازاق حالقئنئث كةلةشةگئنة ذلكةن ذمئتپةن قاراؤ كةرةك. قازاق ذلتئ - پاسسيونارلئق ءداؤئرئ ءالئ توقتاماعان حالئق. بلوك الگئ ءسوزئن رةأوليؤسيانئث قايناپ، ءبئرئن-ءبئرئ قئرئپ جاتقان 1918- جئلئ جازعان ةكةن. ذلكةن ويشئل، اقئن ادام عوي. ةندةشة، سول بلوك اقئننئث «بولاشاققا وپتيميزممةن قاراؤ كةرةك» دةگةن پئكئرئمةن ءسوزئمدئ قورئتسام دةيمئن.

- اثگئمةثئزگة راقمةت!

سذحباتتاسقان

تورةعالي تاشةنوأ

(«ايقئن» گازةتئ، 5- اقپان. 2011 - جئل)

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى