سايلاؤ كذنئ بةلگئلةندئ، ساياسات ساحناسئنئث كورئگئ ةندئ قئزادئ
ن. قازاقپارات /قانات مامةتقازئ ذلئ/2011- - جئلدئث العاشقئ ايئنئث سوثعئ اپتاسئ هام اقپاننئث باسئ ةلئمئز ءذشئن سان قيلئ ساياسي جاثالئقتارعا تولئ اپتا رةتئندة ةستة قالاتئنئ ءسوزسئز.
ءبئر اپتانئث ئشئندة «رةفةرةندؤم ماسةلةسئنة» نذكتة قويئلئپ، ةلباسئ كةزةكتةن تئس پرةزيدةنتتئك سايلاؤ وتكئزؤ تؤرالئ شةشئم قابئلداعانئن مالئمدةدئ. اينالدئرعان 2-3 كذننئث ئشئندة پارلامةنت قازاقستاندا مةرزئمئنةن بذرئن پرةزيدةنتتئك سايلاؤ وتكئزؤدئ قاراستئراتئن كونستيتؤيايئلئق زاثدئ قابئلداپ، وعان پرةزيدةنت قولئن قويئپ، زاثدئق كذشئنة ةنگئزئپ تة ذلگةردئ. بذگئن مةملةكةت باسشئسئنئث 3 - ساؤئر كذنئ ق ر پرةزيدةنتئنئث كةزةكتةن تئس سايلاؤئن وتكئزؤ تؤرالئ جارلئعئ شئعئپ، ورتالئق سايلاؤ كوميسسياسئ سايلاؤعا قاجةتتئ ءتيئستئ ءئس-شارالاردئ قامتاماسئز ةتؤگة كئرئسئپ كةتتئ. ءسويتئپ، الداعئ ذلئ ناؤقاننئث مةجةسئ بةلگئلئ بولدئ. ةرتةث، 5- اقپاننان باستاپ ق ر پرةزيدةنتئنئث كةزةكتةن تئس سايلاؤئنا كانديداتتاردئ تئركةؤ باستالماق. ءسويتئپ، كةلةسئ اپتادان باستاپ اؤقئمدئ ساياسي ناؤقان باستالماقشئ. ةندةشة وسئناؤ مةزگئلئنةن بذرئن، كةزةگئنةن تئس وتكةلئ وتئرعان ساياسي ناؤقان الدئندا كةشةگئ جايتتارعا كوز جذگئرتئپ وتسةك.
2010 - جئلدئث جةلتوقسانئ اياقتالار تذستا ةلدئث شئعئسئنان باستاؤ العان رةفةرةندؤم ماسةلةسئ از عانا ؤاقئت ئشئندة بذكئل قوعامنئث پئكئر ءبئلدئرؤ تاقئرئبئنا اينالدئ. شئعئستاعئ قذرئلتاي نةگئزئندة قذرئلعان باستاماشئ توپتئث جيئنئ زاثدئ دةپ تانئلئپ، كةيئننةن بةلگئلةنگةن زاثدئق تارتئپپةن قول جيناؤعا كئرئسكةن تذستا زاث شئعارؤشئ بيلئك تة ءوزئنئث پارمةنئن تانئتقان ةدئ. سوندا بارئپ ةلباسئ ءوز پئكئرئن اشئق ءبئلدئرئپ، پارلامةنتتئث كونستيتؤسيالئق باستاماسئن قابئلداماي تاستاعان بولاتئن. ةلباسئ قارسئلئعئن بئلدئرگةن جارلئق شئققان كذنئ سول ماسةلةنئ كونستيتؤسيانئث 91-بابئنئث 1-تارماعئنا سايكةس قاراؤ ءذشئن پارلامةنتتئث بئرلةسكةن وتئرئسئ شاقئرئلدئ. ءسويتئپ، بذقارالئق باستامانئ اياقسئز قالدئرماؤدئث قامئنا بةل شةشة كئرئسكةن پارلامةنت ةلباسئنئث قارسئعئلئن كونستيتؤسيالئق جولمةن ةثسةرؤدئ كوزدةدئ. سول ساتتة رةفةرةندؤم وتكئزؤ جونئندةگئ باستاماشئ توپ 5 ميلليوننان استام قازاقستاندئقتئث قولدارئ قويئلعان پاراقتاردئ ورتالئق سايلاؤ كوميسسياسئنا تاپسئردئ. باستاماشئلار ةلباسئنان ءوتئنئپ، سايلاؤ قذقئعئنا ية ازاماتتاردئث 50 پايئزدان استامئنئث اتئنان پارلامةنتكة ذندةؤ تاستادئ. وسئ ارادا «قازاقستان-2020» جالپئ ذلتتئق دةموكراتيالئق كذشتةر كواليسياسئ قذرئلئپ، ةلدةگئ ازاماتتئق قوعام ينستيتؤتتارئ، ساياسي پارتيالار مةن ذكئمةتتئك ةمةس ذيئمدار، بيزنةس قاؤئمداستئعئ بئرئگئپ، بذقارالئق باستامانئث تولئق جذزةگة اسؤئن جاقتايتئنئن تانئتتئ. ءسويتئپ، مةملةكةت باسشئسئنئث قارسئلئعئن ةثسةرؤ ارقئلئ ميلليونداعان قازاقستاندئقتئث ةرئك-جئگةرئن جذزةگة اسئرؤ ءذشئن پارلامةنت بئرلةسكةن وتئرئستا ارنايئ زاث قابئلداؤئ قاجةتتئگئ زورايا تذسكةن بولاتئن. وسئ كونستيتؤسياعا وزگةرئستةردئ قامتئعان زاث 14- قاثتاردا قابئلداندئ. الايدا، پارلامةنت قابئلداعان زاثئن تاعئ ءبئر سذزگئدةن وتكئزئپ، ونئث كونستيتؤسيالئق سايكةستئگئن زةردةلةؤ ماقساتئندا پرةزيدةنت قذجاتقا قول قويماستان، ونئ سول كذنئ-اق كونستيتؤسيالئق كةثةستئث قاراؤئنا جولداعان بولاتئن.
كونستيتؤسيالئق كةثةستئث كوپشئلئك كذتپةگةن شةشئمئ وسئ اپتادا، 31- قاثتاردا قابئلداندئ. كةثةس پارلامةنت قابئلداعان زاثدئ اتا زاثعا قايشئ دةپ تاپتئ. ويتكةنئ، دةپؤتاتتاردئث كونستيتؤسياعا ةنگئزگةن وزگةرئسئندة ق ر تذثعئش پرةزيدةنتئ - ةلباسئنئث وكئلةتتئگئ قانشا مةرزئمگة ذزارتئلاتئنئ انئقتالماپتئ. مذنداي شةشئمنئث ءبئررةتكئ نةمةسة تاعئ دا قايتالاناتئن سيپاتتا بولؤ مذمكئندئگئنة دة نازار اؤدارئلماعان. بذل رةتتة مةملةكةت باسشئسئنئث سايلاؤدان تولئعئمةن باس تارتؤئ كوزدةلةتئنئ دة انئق جازئلماعان. «كونستيتؤسيالئق نورمانئث انئق جازئلماؤئ كونستيتؤسيادا كوزدةلگةن مةملةكةتتئك جانة قوعامدئق ينستيتؤتتاردئث تةثسئزدئگئنة اكةپ سوعؤئ مذمكئن. بذدان بولةك كونستيتؤسيالئق كةثةس زاثنئث ونئث سالدارئمةن بايلانئستئ زاثنامالئق ناقتئلئق تالاپتارئنا ساي بولؤئ تيئستئگئن بئرنةشة مارتة قايتالاعان بولاتئن. ياعني، بارلئق نورمالار جةتكئلئكتئ دةثگةيدة ناقتئ بولئپ، زاثنئث ءارقالاي تذسئندئرئلؤئنة جول بةرئلمةؤئ كةرةك ةدئ. سوندئقتان دا پارلامةنتپةن 14- قاثتاردا قابئلدانعان جانة مةملةكةت باسشئسئنئث قول قويؤئنا ذسئنئلعان «ق ر كونستيتؤسياسئنا وزگةرئس پةن تولئقتئرؤ ةنگئزؤ تؤرالئ» ق ر زاثئنئث 1-تارماعئ، نةگئزگئ زاثنئث 1-بابئ 2-تارماعئنا ذيلةسپةيدئ»، - دةگةن مالئمدةمة جاسالدئ.
الايدا، كونسيتيتؤسيالئق كةثةس زاثدئ نةگئزگئ زاثعا سايكةس ةمةس دةپ تانئعانئمةن، رةفةرةندؤمدئ جوققا شئعارا الماعان. سوثعئ ءسوزدئ دة ةلباسئنئث ةنشئسئنة قالدئرئپ ةدئ. كونستيتؤسيالئق كةثةستئث شةشئمئ شئققان كذنئ پرةزيدةنت قازاقستان حالقئنا ذندةؤ ارناپ، ءوز ذستانئمئن ءبئلدئردئ، كةسئمدئ ءسوزئن دة ايتتئ. «ءبئر جاعئنان، مةن سايلاؤشئلاردئث باسئم كوپشئلئگئن قذرايتئن بذكئل حالئقتئق باستامانئ كةرئ قايتارا المايمئن. ماسةلةنئث ةكئنشئ قئرئ، مةن ةلباسئ جانة كونستيتؤسيانئث كةپئلئ رةتئندة بولاشاق ساياساتكةرلةرگة جاثئلئس باعئت سئلتةيتئن ئسكة جول بةرة المايمئن. سوندئقتان مةنئ حالئق دذرئس تذسئنةدئ دةپ سةنةمئن. ءبئز بذل جايتتئ جاي «قابئلداؤ نةمةسة باس تارتؤ» رةتئندة ةمةس، ءومئردئث ءوزئ ذسئنعان دةموكراتيانئث تاريحي ساباعئ دةپ قابئلداعانئمئز ءجون. بذل - ةلباسئ مةن حالئقتئث اتا زاثعا ادالدئعئن باعامدايتئن تاعئلئمدئ ءدارئس. دةموكراتيالئق جولمةن سايلانعان تذثعئش پرةزيدةنت رةتئندة ةلئمئزدئث بيئك مذددةلةرئن باسشئلئققا الا وتئرئپ، مةن رةفةرةندؤم وتكئزبةؤ تؤرالئ شةشئم قابئلدادئم. جذرتشئلئقتئ بولةتئن «رةفةرةندؤم الدة سايلاؤ» دةگةن تاثداؤدئث ورنئنا مةن حالقئمئزدئث ةركئ مةن دةموكراتيالئق قاعيداتتارعا ادالدئعئن ةسكةرةتئن جانة ءبئزدئ بئرئكتئرةتئن جولدئ ذسئنامئن. مةن وكئلةتتئگئمنئث ةكئ جئلعا قئسقاراتئنئنا قاراماستان، مةرزئمئنةن بذرئن پرةزيدةنت سايلاؤئن وتكئزؤ تؤرالئ ذسئنئس ةنگئزةمئن»، - دةگةن مةملةكةت باسشئسئ سول كذنئ-اق پارلامةنتتئث قاراؤئنا كةزةكتةن تئس پرةزيدةنت سايلاؤئن قامتيتئن زاث جوبالارئن ذسئندئ. پارلامةنت تة تارتئنئپ قالمادئ. قاؤئرت جذمئسقا جذمئلعان حالئق قالاؤلئلارئ اپتا بويئ دامئل كورمةي، الدئمةن كونستيتؤسياعا ةنگئزئلگةن وزگةرئستةردئ بئرلةسكةن وتئرئستا قابئلداپ، كةيئننةن كةزةكتةن تئس سايلاؤدئ قامتاامسئز ةتةتئن كونستيتؤسيالئق زاثدئ ادةتتةگئ زاث شئعارؤ ذدةرئسئمةن قابئلدادئ. كةزةكتةن تئس پرةزيدةنتتئك سايلاؤدئث زاثدئق تةتئگئن قامتاماسئز ةتةتئن زاث ةلباسئنئث الدئندا دا كوپ جاتقان جوق. بئردةن كذشئنة ةندئ.
زاثنامالئق ذدةرئستةر تولئق جذزةگة اسقاننان سوث، ورتالئق سايلاؤ كوميسسياسئ دا ئسكة كئرئسئپ، 3- ساؤئرگة تاعايئندالعان قازاقستان رةسپؤبليكاسئ پرةزيدةنتئنئث كةزةكتةن تئس سايلاؤئن ازئرلةؤ مةن وتكئزؤ جونئندةگئ نةگئزگئ شارالاردئث كذنتئزبةلئك جوسپارئ بةكئتتئ. سوعان سايكةس، پرةزيدةنتتئككة كانديداتتاردئ ذسئنؤ 2011 -جئلعئ 5- اقپاندا باستالئپ، 20- اقپاندا اياقتالادئ. ال پرةزيدةنتتئككة كانديداتتاردئ ساياسي پارتيالار مةن رةسپؤبليكالئق قوعامدئق بئرلةستئكتةر ذسئنا الادئ. سونداي-اق، زاثعا سايكةس ازاماتتار وزدةرئن-وزدةرئ ذسئنؤعا قذقئلئ. سايلاؤشئلاردئث پرةزيدةنتتئككة كانديداتتئ قولداؤئ ولاردئث قول جيناؤئ ارقئلئ راستالادئ. پرةزيدةنتتئككة كانديدات ءاربئر ازامات ةث از دةگةندة ةلئمئزدئث 14 وبلئسئنئث 9 ئنئث قولئن، سونداي-اق الماتئ مةن استانا قالالارئنئث اتئنان تةثدةي وكئلدئك ةتةتئن 91 مئث قول جيناؤئ ءتيئس.
ايتا كةتةيئك، ق ر كونستيتؤسياسئنا سايكةس، ةل پرةزيدةنتئن قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث ازاماتتارئ جالپئعا بئردةي، تةث جانة توتة سايلاؤ قذقئعئ نةگئزئندة جاسئرئن داؤئس بةرؤ ارقئلئ 5 جئل مةرزئمگة سايلايدئ. پرةزيدةنت بولئپ تؤعاننان قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث ازاماتئ بولئپ تابئلاتئن 40 جاسقا تولعان، مةملةكةتتئك ءتئلدئ ةركئن مةثگةرگةن جانة قازاقستاندا سوثعئ 15 جئل بويئ تذراتئن ازامات سايلانا الادئ.
ازئرگة، جذرت بئلةتئن ءبئر عانا كانديدات ايقئن. ول - ق ر تذثعئش پرةزيدةنتئ-ةلباسئ ن. نازاربايةأ. ساراپشئلاردئث باسئم بولئگئ رةفةرةندؤم ماسةلةسئ بويئنشا-اق سايلاؤعا قذقئ بار ةلةكتوراتتئث 50 پايئزدان استامئنئث قولداؤئن العان مةملةكةت باسشئسئنئث بذل جولئ دا حالئقتئث كةثئنةن قولداؤئنا ية بولاتئنئن ايتادئ.