اسقاق ءانشئ، كومپوزيتور ءماديدئث جاندئ بةينةسئ تابئلدئ
سئاستانا. 31- قاثتار. قازاقپارات -اسقاق ءانشئ، كومپوزيتور، داؤئلپاز اقئن، قولونةردئث تاماشا شةبةرئ، قازاق ذلت-ازاتتئق كذرةسئنئث قذربانئ، قازئبةك، بةكبولات بيلةردئث سويئ، الشئنبايدئث نةمةرةسئ ءمادي باپي ذلئنئث سوم تذلعاسئ كورئنئس تاپقان بةينةتاسپا شاث باسقان مذراعاتتاردان قايتا «ءتئرئلدئ». ءمادي تانؤعا ءالجاپپار ابئشةأ، اشئمبةك بةكتاسوأتاردان كةيئنگئ زور ذلةس قوسقان ونةر زةرتتةؤشئسئ جارقئن شاكارئم بولدئ. بذعان دةيئن ءماديدئث سؤرةتئن حالقئمةن قاؤئشتئرعان جاكةث اتاؤلئ بةينةتاسپانئ تاپقانئنا ءبئرشاما ؤاقئت وتسة دة (2006 جئل)، جالپئ حالئقتئق دةثگةيدة ذلكةن سئلكئنئس تؤدئرماي وتئر.
زاثعار تذلعالارئمئزدئث مةرةيتويلارئ جةتئم قئزدئث تويئنداي بولئپ وتةتئن بولعالئ قاشان؟! وعان ةتئمئز دة ذيرةنئپ كةتكةندةي. ءماديدئث 130 جئلدئعئ استانا مةن الماتئنئث تورئندة دذركئرةپ تويلانباسا دا، تؤئپ-وسكةن قارقارالئ باؤرايئ انمةن كومكةرئلدئ. وندا جاثا تابئلعان «قوش، ةلئم»، «ءذشقارانئث» ةكئنشئ نذسقاسئنئث تذساؤئ كةسئلدئ. «وسئ كذنگة دةيئن ءدذلدذل ءانشئنئث «قاراكةسةك»، «ءذشقارا»، «قارقارالئ»، «شئركئن-اي» ءتارئزدئءاندةرئ عانا بةلگئلئ بولئپ كةلگةن ةدئ. ةندئ وعان تاعئ جاثا تابئلعان بةينةتاسپانئ قوسئثئز. بةينةتاسپا قازاق كينو مذراعاتتارئنان تابئلئپتئ. ونئث كةثةيتئلگةن ذلگئدةگئ ءتذپنذسقاسئ ماسكةؤ مذراعاتتارئندا بولؤئ ابدةن مذمكئن»، - دةپ ةسةپتةيدئ جارقئن شاكارئم. قاس-قاعئم ساتتةگئ تاسپاعا كةث ءجازيرا دالا، مئثعئرعان مال جانة انشئگة قئزمةت كورسةتئپ جاتقان كةلئنشةكتةر كورئنئسئ دة سئيئپ كةتكةن. بةر جاقتاعئ ذلبئرةگةن جاس كةلئنشةكتئث ءبيازئ دا سئمباتتئ، قازاقئ ءبئتئم-بولمئسئ قئراعئ كوزدةن تاسا قالمايدئ. بذگئنگئ ذرپاق ءذشئن ءتالئم-تاربيةلئك ءمانئ زور كادر بولاشاقتا جالپئ حالئقتئث كوزايئمئنا اينالار دةپ ءذمئت ةتةمئز.
«نةبارئ التئ سةكؤندتئق ءذنسئز بةينةتاسپاداعئ قولئنا دومبئرا ذستاپ وتئرعان ادام راسئندا مادي مة؟» دةگةن كوكةيدةگئ ساؤالدئ «ولجالئ» اعامئز جارقئن شاكارئمگة قويعان ةدئك.
- بةينةسيؤجةتتةگئ قولئنا دومبئرا ذستاعان ادام 1968- جئلئ تابئلعان ءمادي فوتوسؤرةتئمةن اينا-قاتةسئز ذقساس. قاباعئ مةن قاسئ، مذرنئ مةن مذرتئ، جاق سذيةگئ، سونئمةن قاتار كوز قيئعئ ءدال كةلةدئ. بذرئنعئ سؤرةتتة ءماديدئث تذرمةدةن شئققان ساتتةگئ جذپئنئ كيئنگةن بةينةسئ كةسكئندةلسة، بذل تاسپانئث ءبئر ساتتئك مةزةتئنةن الئنعان سؤرةتتةگئ ادامنئث دا كيگةن كيئمئ وثئپ تذرعان جوق. تاعدئر تالاپايئندا بذرقانعان، بئرةر كذن دة بولسا قاپاستان شئعئپ، پانا تابايئن دةپ كةلگةن سؤئت جولاؤشئ ادامنئث كةيپئن بةرةدئ. بةت الپةتئنةن ماديگة ءتان قاجئماس قايراتتئث، ةرلئكتئث، قايسارلئقتئث تابئ بئلئنةدئ.
قولئنا ذستاعان دومبئراسئ، بايلاعان پةرنة بؤئندارئ قارقارالئ وثئرئنة ءتان. شئن مانئندة، كينوحرونيكاداعئ ادام مةن فوتوسؤرةتتةگئ ادام - ءبئر ادام. ءسوز جوق، ول - ءمادي.
ءمادي كينوحرونيكاعا شامامةن 1918-1921- جئلدار ارالئعئندا ئلئنگةن. ويتكةنئ كينوحرونيكاعا ءتذسئرؤ كةثةس وكئمةتئ تةرريتورياسئندا 1918- جئلدان باستالعانئ تاريحتان بةلگئلئ. وتكةن عاسئر باسئندا ورئنبورعا قاراعان سةمةي گؤبةرنياسئنئث قارقارالئ ؤةزئنة رةسةيدةن ات باسئن تئرةگةن تالاي-تالاي وقئمئستئ مةن ساياحاتشئنئث كةلگةنئ بةلگئلئ. قارقارالئنئث تاثعاجايئپ تابيعاتئ مةن دالا كورئنئستةرئن فوتو سؤرةتتةر مةن كينوحرونيكالارعا تذسئرگةندةر دة سولاردئث ءبئرئ بولؤئ ابدةن ئقتيمال. كينوحرونيكانئث ءتذپنذسقاسئن ماسكةؤدئث، سانكت-پةتةربؤرگتئث جانة ورئنبوردئث مةملةكةتتئك كينوقذجاتتارئ مذراعاتتارئنان ئزدةستئرؤگة تؤرا كةلةدئ. ورئنبورعا قاراعان كةزدة تذسئرئلگةن تام-تذمداعان سيرةك جادئگةرلةر وسئ كذندةرئ قازاق بةينةمذراعاتتارئندا كةزدةسةدئ. تةك ولاردئ ءدوپ باسئپ تاني ءبئلؤ قاجةت. سونداي كوزئمئزگة تذسكةندةردئث ءبئرئ - ءمادي بابامئزدئث قاس-قاعئم ساتتةگئ قيمئلئ بةينةلةنگةن، قولئنداعئ دومبئراسئ مةن انئق بةت الپةتئن كورسةتكةن بةلگئسئز كينوحرونيكا. انئقتاپ، حالقئمئزعا جةتكئزدئك. وعان دا تاؤبة.
- ءانشئنئث العاشقئ سؤرةتئنئث تابئلؤ تاريحئن اثگئمةلةپ بةرسةثئز...
- 1968- جئلدئث قاثتار ايئندا قاراعاندئعا جاقئن تذرعان اباي قالاسئنا كةلگةن ساپارئمدا توقاش كادئكةيةأ دةگةن قاريامةن جولئقتئم. ول: «قاراعئم، ةل ئشئنةن كورئنة قالعان ةلگةزةك، ةستئ بالا ةكةنسئث. وركةنئث ءوسسئن! ءبئر كةرةگئثة جارار، بةرگةن باتام بولسئن»، - دةپ، كونةرگةن قوثئر ساندئقتان سارعئش تارتقان ماديدئث فوتو سؤرةتئن الئپ، ماعان تاپسئرئپ، امانات ةتتئ.
ءمادي فوتوسؤرةتكة وسئدان 95 جئل بذرئن، ياعني 1915- جئلئ اتباسار اباقتئسئنان قاشئپ شئعئپ، جاسئرئنئپ جذرگةندة تذسكةن. كذيةؤ بالاسئ توقاشقا ءوز قولئمةن تاپسئرئپ تذرئپ: «كوزئثنئث قاراشئعئنداي ساقتاعايسئث»، - دةگةن ةكةن... «باسئنداعئ تئماقتئ اباقتئدا بئرگة بولعان الشئن-جاپپاس ةلئنئث ازاماتئ بةرگةن»، - دةپ ءماديدئث ايتقانئن ةسكة الئپ ةدئ سوندا توقاش قارت.
توقاش قارتتئث ايتؤئنشا، ءماديدئث اكةسئ باپي الشئنباي ذلئ - ةكئ ايةل العان ادام. بايبئشةسئ - كذلاندا بئتئباي قئزئ. ودان ءمادي جانة ءذرقيا، ءماپئش دةگةن ةكئ قئز تؤعان. ءماديدئث «قارقارالئ» انئندة «اتادان جالعئز تؤعان ءمادي ةدئم» دةيتئنئ سوندئقتان. توقاش ءماديدئث تؤعان قارئنداسئ ماپئشكة ذيلةنگةن. 1921- جئلئ ءمادي اتئلعاندا، اينالاسئنا كةسئرئ تيةتئن بولعان سوث، رةسةيدئث بارناؤئل وثئرئنة باس ساؤعالاپ بارئپ، سودان 50-جئلدارئ قايتا ةلئنة ورالئپ، اباي قالاسئنا تذراقتاعان كورئنةدئ. توقاش پةن ماپئشتةن لاتاي ةسئمدئ جيةنئ، لاتايدةن ةرمةك، ءمادي، شاكةن ةسئمدئ ءدذلدذل ءانشئنئث جيةنشارلارئ دذنيةگة كةلگةن ةكةن.
ءيا، بذل سؤرةت بولماسا، تاسپاداعئ ءماديدئ تانؤ مذمكئن ةمةس ةدئ-اؤ. ةندئ وسئ تاسپا تذرتكئ بولئپ ماسكةؤ جاقتان ذلت پةرزةنتئنة قاتئستئ تاريحي دةرةكتةردئث شةتئ شئعئپ جاتسا، قايران قالماسپئز. تةك ذلئلارعا ئزدةؤ سالار ذرپاق بولسا...
اأتور: ارمان اؤباكئر
(«الاش ايناسئ » گازةتئ، 28- قاثتار. 2011 - جئل)