قازاقستان مةن قئتاي باسشئلارئ ورناتقان ستراتةگيالئق سةرئكتةستئك ةل ةكونوميكالارئنئث ئنتئماقتاستئعئ ءذشئن جاقسئ الةؤةت-ق.كةلئمبةتوأ
زاقپارات /رؤسلان سذلةيمةنوأ/ - 21 -اقپاندا قازاقستان پرةزيدةنتئ نذرسذلتان نازاربايةأتئث قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئنا مةملةكةتتئك ساپارئ وتةدئ.
ساپار اياسئندا ةلباسئنئث ق ح ر ءتوراعاسئ حؤ جينتاؤمةن، مةملةكةتتئك كةثةس پرةمةرئ ؤئن جياباؤ مةن، بذكئل قئتايلئق حالئق وكئلدةرئ وداعئنئث توراعاسئ ؤ باثگومةن جانة قئتاي كاسئپكةرلةرئمةن كةزدةسؤلةرئ جوسپارلانئپ وتئر. ساپار اياسئندا مةملةكةتارالئق جانة ذكئمةتارالئق كةلئسئمدةرگة قول قويئلئپ، سونداي-اق ةكئ ةل كاسئپكةرلةرئنئث اراسئندا كةلئسئمشارتتار جاسالماق. جالپئ العاندا، سوثعئ جئلدارئ قارقئندئ دامئپ كةلة جاتقان قازاقستان-قئتاي ئنتئماقتاستئعئ ءارئ قاراي جالعاستئرئلماق. «سامذرئق-قازئنا» ذلتتئق ءال-اؤقات قورئ» ا ق-نئث باسقارما ءتوراعاسئ قايرات كةلئمبةتوأ «قازاقپارات» تئلشئسئنة بةرگةن سذحباتئندا وسئ جانة باسقا دا ماسةلةلةر جايئندا ايتئپ بةردئ.
-قايرات نةمات ذلئ، قازاقستاندئق دةلةگاسيانئث قئتايعا جاساعالئ وتئرعان ساپارئنئث ماقساتئ تؤرالئ اثگئمةلةپ بةرسةثئز. قئتاي تاراپئمةن قانداي كةلئسئمدةرگة قول جةتكئزئلدئ؟
- ءسوز جوق، ءبئزدئث بذل جولعئ قئتايعا ساپارئمئز ةلباسئ نذرسذلتان نازاربايةأتئث وسئ ةلگة الدا جوسپارلانئپ وتئرعان مةملةكةتتئك ساپارئمةن تئكةلةي بايلانئستئ. دةلةگاسيانئث قذرامئنا «سامذرئق-قازئنا» قورئنئث عانا ةمةس، سونئمةن قاتار قازاقستان دامؤ بانكئنئث، «سامذرئق-ةنةرگو»، «قازاتومونةركاسئپ»، «قازاقستان تةمئر جولئ» كومپانيالارئنئث دا وكئلدةرئ كئرئپ وتئر. مذندا ءار كومپانيا ءوز باعئتئ بويئنشا جذمئس ئستةؤدة.
ةستةرئثئزگة سالا كةتةيئن، سوثعئ ةكئ جئلدا قازاقستان مةن قئتاي اراسئنداعئ قارئم-قاتئناس 10 ميلليارد ا ق ش دوللارئنئث كةلئسئمئمةن نةگئزدةلئپ وتئر، قئتايلئق تاراپ الةمدئك قارجئ داعدارئسئ كةزئندة قازاقستانعا ينأةستيسيالئق جوبالاردئ جذزةگة اسئرؤدا قولداؤ كورسةتتئ. ول سومانئث 5 ميلليارد دوللارئ ةكئ ءئرئ جوباعا جذمسالدئ. ءبئرئنشئ جوبا بويئنشا «قازمذنايگاز» جانة ك ن ن ك كومپانيالارئ «ماثعئستاؤمذنايگاز» اكسيونةرلئك قوعامئن ساتئپ الدئ، ال ةكئنشئ جوبا اياسئندا قارجئ «بةينةؤ-بوزوي-شئمكةنت» گاز قذبئرئنئث قذرئلئسئن سالؤعا، ءسويتئپ قازاقستاننئث وثتذستئگئن گازبةن قامتاماسئز ةتئپ، گازدئ قئتايعا ةكسپورتتاؤعا سالئندئ. 2010- جئلئ 21 -جةلتوقساندا بذل جوبا ئسكة قوسئلدئ، جانة ةث باستئسئ - ةكئ ةلدئث ذكئمةتتةرئ گاز قذبئرئنا ايدالاتئن «كوگئلدئر وتئننئث» كولةمئ تؤرالئ كةلئستئ. العاشقئ كةزةثدة قازاقستاننئث وثتذستئگئنة 5-6 ميلليارد. تةكشةمةترگة جؤئق گاز جةتكئزئلئپ وتئرادئ. كةلةشةكتة ذرئقتاؤ كةنئشئ يگةرئلة باستاعاننان كةيئن، «ورتالئق ازيا-قئتاي» گاز قذبئرئنا قوسئلاتئن «ةكسپورتتئق قذبئرعا» ارنالعان گاز كولةمئ قوسئمشا ذلعايتئلؤئ مذمكئن.
قالعان 5 ميلليارد دوللار قارجئ 3،5 ميلليارد جانة 1،5 ميلليارد دوللاردان ةكئگة ءبولئندئ. بذل رةتتة 1،5 ميلليارد دوللار سوما - قئتايدئث قاتئسؤئمةن بايلانئسئ جوق اقشا بولئپ تابئلاتئنئ ايتقئم كةلةدئ جانة ول قارجئ قازاقستاندئق كومپانيالاردئث ورنئقتئلئعئن قولداؤعا جذمسالدئ. ءبئراق بذل ماقساتقا بذدان الدةقايدا كوپ قارجئ كةتكةنئن ايتئپ وتكةن ءجون. قازئرگئ ؤاقئتتا ءبئز قئتايلئق تاراپپةن جوعارئداعئ نةسيةنئث وسئ بولئگئن مةرزئمئنةن بذرئن قايتارؤ تؤرالئ كةلئسسوز جذرگئزئپ وتئرمئز. ال 3،5 ميلليارد دوللارعا كةلةتئن بولساق، نةسيةنئث وسئ بولئگئنة قارجئلاندئرئلعان العاشقئ جوبا - اتئراؤ مذناي وثدةؤ زاؤئتئن قايتا جاثارتؤ جوباسئ جذزةگة اسئرئلئپ ءبئتتئ. ونئث قذنئ - 880 ميلليونعا جؤئق دوللاردئ قذرادئ، ونئث 300 ميلليون دوللارئ قئتايلئق مةردئگةرلةر - «سينوپةك» كومپانياسئ جذرگئزئپ جاتقان جذمئستارعا اأانس رةتئندة پايدالانئلدئ.
ةلباسئنئث قئتايعا ساپارئنئث بارئسئندا «ةكسيمبانكپةن» قذنئ 1 ميلليارد دوللاردان اساتئن ةكئنشئ ءئرئ جوبا تؤرالئ كةلئسئمگة، اتاپ ايتقاندا اتئراؤ گاز-حيميالئق كةشةنئنئث قذرئلئسئ تؤرالئ كةلئسئمگة قول قويامئز دةگةن ءذمئت بار. كةلئسئمدةر بئرتئندةپ جذزةگة اسئرئلؤدا، وزدةرئثئز كورئپ وتئرسئزدار، نةسيةنئث 60-70 پايئزئ يگةرئلئپ قويدئ.
وعان قوسا ءبئز قئتايدئث مةملةكةتتئك دامؤ بانكئمةن ئنتئماقتاستئق ورناتتئق، «قازاقمئس» كةن-مةتاللؤرگيا كومپانياسئمةن نةسية جةلئسئنة قول قويدئق، 3 ميلليارد دوللاردئث 2،7 ميللياردئ قازاقستاننئث مئس ونةركاسئبئن دامئتؤعا جذمسالدئ جانة بذل جوبا بئرتئندةپ ئلگةرئلةؤدة.
ءبئز سونداي-اق قازئرگئ ؤاقئتتا ةكئنشئ مةتاللؤرگيالئق كومپانيانئث جوباسئن قارجئلاندئرؤ مذمكئندئگئن زةردةلةپ جاتئرمئز، ةلباسئنئث قئتايعا ساپارئنئث بارئسئندا تاعئ بئرنةشة ميلليارد دوللار سومانئث كةلئسئمدةرئن جاساؤدئ جوسپارلاپ وتئرمئز.
ءبئز قئتاي مينيسترلئكتةرئمةن كةلئسسوزدةر جذرگئزدئك، ق ح ر-دئث كوممةرسيا مينيسترلئگئندة جانة ةنةرگةتيكا جونئندةگئ مةملةكةتتئك باسقارماسئندا بولئپ، ةكئ ةل اراسئنداعئ ئنتئماقتاستئققا مةملةكةتتئك ورگاندار تاراپئنان تولئق قولداؤ كورسةتئلةتئنئ تؤرالئ كةلئسئمگة كةلدئك. وعان قوسا، ءبئز قئتايدئث شاثحاي ئنتئماقتاسئق ذيئمئ اياسئندا بولئپ وتئرعان جةثئلدئكتئ نةسية جةلئسئن، قئتايدئث باسقا دا قارجئ ينستيتؤتتارئنئث مذمكئندئكتةرئن كةثئنةن پايدالانؤدئ جوسپارلاپ وتئرمئز.
«سيتيك» كورپوراسياسئمةن اراداعئ ئنتئماقتاستئقتئث ناتيجةسئندة قذرئلعان بئرلةسكةن قور جاقئن ارادا 200 ميلليون دوللاردئث مامئلةلةرئن قارجئلاندئراتئن بولادئ. اتاپ ايتقاندا، اقتاؤدا بيتؤم زاؤئتئنئث قذرئلئسئن باستاعالئ وتئرمئز، ول «باتئس قئتاي - باتئس ةؤروپا» حالئقارالئق كولئك ءدالئزئنئث قذرئلئسئنا ارنالعان ءبئرئنشئ قؤاتتئ بيتؤم زاؤئتئ بولادئ. جانة جذردةك تةمئرجول قذرئلئسئنداعئ قئتاي تاراپئنئث تاجئريبةسئن زةرتتةي باستادئق، جاقئن كةلةشةكتة وسئ سالا بويئنشا ئنتئماقتاستئق ورناتپاقپئز.
- قازاقستان مةن قئتاي اراسئنداعئ ؤران سالاسئنداعئ ئنتئماقتاستئق قالاي دامئپ جاتئر؟
- بذل سالاداعئ بةلسةندئ ئنتئماقتاستئق جالعاسؤدا. ءبئز قئتاي ذلتتئق يادرولئق كورپوراسياسئنئث (CNNC) جانة قئتايدئث گؤاثدؤث يادرولئق-ةنةرگةتيكالئق كورپوراسياسئنئث (CGNPC) وكئلدةرئمةن كةزدةستئك. ةلباسئنئث مةملةكةتتئك ساپارئنئث اياسئندا تابيعي ؤراننئث ذزاقمةرزئمدئك جةتكئزئلئمئ تؤرالئ ذلكةن كةلئسئمشارتقا قول قويئلادئ دةپ كذتئلؤدة، بذل - بئرنةشة ميلليارد دوللاردئث مامئلةسئ. تاراپتاردئث كةلئسئمئ بويئنشا، «قازاتومونةركاسئپ» كومپانياسئ تابيعي ؤران جةتكئزئپ وتئرادئ. قئتايدئث ءورشئل يادرولئق باعدارلاماسئ بار، ءبئز سوعان اتسالئساتئن بولامئز. تاراپتار سونداي-اق تةك تابيعي ؤران عانا ةمةس، سونئمةن بئرگة سةرتيفيكاتتالعان وتئن تابلةتكالارئنئث جةتكئزئلئمئ تؤرالئ كةلئسئپ وتئر.
وعان قوسا ءبئز (CGNPC) كومپانياسئمةن جانة داتان ةنةرگةتيكالئق كورپوراسياسئمةن بئرلةسئپ قازاقستاندا جةل ةنةرگةتيكاسئن دامئتؤ جوباسئن زةرتتةپ جاتئرمئز. مةنئث ويئمشا، بذل باعئتتاعئ جذمئستار جالعاسادئ جانة ءبئز ءتذيئسؤ نذكتةلةرئن تاباتئنئمئز انئق.
- شاثحاي ئنتئماقتاستئق ذيئمئنا مذشة مةملةكةتتةر ذيئمنئث بانكارالئق بئرلةستئگئنئث 5 جئلدئعئن اتاپ وتؤدة. قئتايدا وتكةن بانكارالئق بئرلةستئكتئث مةرةيتويلئق كةثةسئندة قانداي ماسةلةلةر كوتةرئلدئ؟ سول تؤرالئ ايتئپ بةرسةثئز.
-ءيا، ش ئ ذ-نئث بانكارالئق بئرلةستئگئنة 5 جئل تولدئ. قئتايدئث مةملةكةتتئك دامؤ بانكئ ش ئ ذ ةلدةرئنئث دامؤ ينستيتؤتتارئنئث باستارئن جئل سايئن قوسئپ وتئرادئ. وتكةن كةزدةسؤدئث بارئسئندا بةس جئلدئث قورئتئندئسئلارئ تالقئلاندئ. جذزةگة اسئرئلعان داعدارئسقا قارسئ باعدارلامالار مةن الةمدةگئ قارجئلئق احؤالدار تالقئلاندئ. قازئرگئ تاثدا ءبئز ةؤروپالئق قارجئ نارئقتارئنئث تذراقسئزدئعئنا ءتذرلئ باعالاردئث بةرئلئپ وتئرعانئن كورئپ وتئرمئز. قئتاي باسشئلئعئ ا ق ش-قا ساپار جاساپ قايتتئ جانة جاثا الةمدئك قارجئلئق ءتارتئپتئث سالدارئ قانداي بولاتئنئن، قانداي أاليؤتا باسئمدئق تانئتاتئنئن بارشا جذرت بئلگئسئ كةلةدئ. ءار ةل وزدةرئندةگئ دامؤ ينستيتؤتتارئنئث جاعدايئ مةن قارجئلئق سةكتورئنداعئ احؤالدار تؤرالئ وي ءبولئستئ.
- ءسئز ةكونوميكالئق ساياساتتئ، سونئث ئشئندة ذدةمةلئ يندؤستريالئق-يننوأاسيالئق دامؤ باعدارلاماسئن جذزةگة اسئرؤداعئ 2010 -جئلدئث قورئتئندئسئن قالاي باعالايسئز؟
- ةكونوميكالئق بولجامدار جاساؤ، اؤا رايئن بولجاعان سياقتئ، ابئروي اپةرة قويمايتئن ءئس. دةگةنمةن، 2010- جئلئ قازاقستان ةكونوميكاسئنئث ءوسؤئ 7 پايئز دةثگةيئندة بولعانئن ايتا الامئز، قئتاي ةكونوميكاسئ 10 پايئزعا ءوسئپ وتئر دةگةن الدئن-الا بولجام بار. قازاقستان ذكئمةتئ 2011 -جئلئ ئشكئ جالپئ ءونئم 5 پايئزعا وسةدئ دةپ سانايدئ جانة بذل ةكونوميكالئق بولجامدارعا نةگئزدةلئپ وتئرعان وپتيميستئك كورسةتكئش. 2007- جئلعا دةيئن، 7-8 جئل بويئ بذل كورسةتكئش 9-10 پايئزدئث دةثگةيئندة بولئپ كةلدئ. مةنئث ويئمشا، سول كورسةتكئشكة بئرتئندةپ جاقئنداپ كةلةمئز، ءبئراق بذل جةردة ءبئز سان قؤماي، ساپاعا نازار اؤدارؤئمئز كةرةك. مذناي مةن باسقا شيكئزات رةسؤرستارئنئث باعالارئنا عانا ةمةس، شيكئزاتتئق ةمةس سةكتورعا دا ارقا سذيةؤئمئز كةرةك. ساپالئق ءوسؤ دةگةنئمئز - ةكونوميكانئ ءارتاراپتاندئرؤ، ةكونوميكانئث شيكئزاتتئق ةمةس سةكتورلارئن قذرؤ. قازاقستاندا ذدةمةلئ يندؤستريالئق-يننوأاسيالئق دامؤ باعدارلاماسئ قابئلدانئپ وتئر جانة ول بئزدة بارشئلئق مذناي مةن گاز رةسؤرستارئنئث، ؤراننئث، تاؤ-كةن ونةركاسئبئنئث باسئمدئقتارئن پايدالانؤعا نةگئزدةلگةن. ءبئراق ءبئز مذناي حيمياسئن، مذناي وثدةؤدئ دامئتؤئمئز، مةتاللؤرگيانئ، جوعارئ تةحنولوگيالاردئ، ونئث ئشئندة يادرولئق يندؤسترياداعئ تةحنولوگيالاردئ دامئتؤئمئز كةرةك. قذنئ 45 ميلليارد دوللاردئ قذرايتئن ذدةمةلئ يندؤستريالئق-يننوأاسيالئق باعدارلامادان كوپ نارسة كذتئپ وتئرمئز، بذل سومانئث جارتئسئ - 22 ميلليارد دوللارئ - «سامذرئق-قازئنا» ذلتتئق ءال-اؤقات قورئنئث كومپانيالارئمةن بايلانئستئ جوبالارعا قاراستئرئلئپ وتئر. ولار: «قازمذنايگاز» كومپانياسئنئث جوبالارئ، ونئث ئشئندة قئتايلئق ك ن ن ك، سينوپةك جانة سيتيك كومپانيالارئمةن جاسالعان جوبالار دا بار. «قازاتومونةركاسئپتئث» قئتاي ذلتتئق يادرولئق كورپوراسياسئ مةن (CNNC) مةن قئتايدئث گؤاثدؤث يادرولئق-ةنةرگةتيكالئق كورپوراسيامةن جاساعان جوبالارئ تاعئ بار. «قازاقستان تةمئر جولئ» سالالئق ماشينا جاساؤ ءوندئرئسئن قذرؤ جوباسئن جوسپارلاسا، «سامذرئق-ةنةرگو» كومپانياسئ ةكئباستذزداعئ گرةس-1 جانة گرةس-2 ستانسئلارئن جاثارتادئ جانة بالقاش جئلؤ-ةلةكتر ستانسئسئن سالاتئن بولادئ. وسئ جوبالاردئث بارلئعئ جاثا جذمئس ورئندارئن اشؤعا، ةكونوميكانئث جاثا جوعارئ تةحنولوگيالئق سةكتورئن قذرؤعا مذمكئندئك بةرةدئ. مةنئث ويئمشا، قازاقستان ةكونوميكاسئنئث دامؤئنا مذمكئندئك بةرةتئن سةرپئن وسئ.
قئتايدئث كوممةرسيا مينيسترلئگئ مةن ةنةرگةتيكا جونئندةگئ مةملةكةتتئك باسقارمانئث وكئلدةرئمةن بولعان كةزدةسؤلةردة شياثگاث جانة شاثحاي قور بيرجالارئندا قازاقستاندئق كومپانيالاردئث العاشقئ بذقارالئق ذسئنئستارئن (Initial Public Offering (IPO) جايعاستئرؤ ماسةلةلةرئ تالقئلاندئ. بذل ةث الدئمةن، ةكونوميكامئزدئث ءوسؤ ءذردئسئنئث ءبئزدئث كورشئلةرئمئزبةن، اتاپ ايتقاندا كةدةن وداعئ اياسئندا رةسةيمةن جانة ش ئ ذ اياسئندا قئتاي ةكونوميكاسئنئث وسئمئمةن تئعئز بايلانئستئلئعئنا قاتئستئ. قازاقستان ةكسپورتئ كوپ جاعدايدا كذننةن-كذنگة ءوسئپ وتئرعان قئتايدئث ةكونوميكاسئمةن بايلانئستئ بولماق. بذل سالادا ذلكةن پةرسپةكتيأا كورئپ وتئرمئز جانة ةكئ ةلدئث مةملةكةت باسشئلارئ قالاعان ستراتةگيالئق سةرئكتةستئك پةن ولاردئث جةكة دوستئق قارئم-قاتئناستارئ ةكونوميكا ئنتئماقتاستئعئنا جاقسئ الةؤةت بولا الادئ دةپ ويلايمئز. 2011- جئلئ جاثا جةتئستئكتةرگة قول جةتكئزةتئن بولامئز.
- سذحباتئثئزعا راحمةت