نايمان وكئرةش شال: اثئز بةن اقيقات

تاؤبة، ءبئز قذداي قولداعان الئمدئ اتالارئمئزدئث ارقاسئندا ءوسئپ-ءونئپ جاتئرمئز. سول اتامئزدئث بئرةگةيئ - وكئرةش شال. شةجئرةلةردة وكئرةش شالدئث ازان شاقئرئپ قويعان اتئ - «توقپان ةكةن» دةيتئنئ دة بار.

 نايمان وكئرةش شال: اثئز بةن اقيقات

اتامئزدئ زامانئندا «اق سوپئ»، «اق مئرزا» دةپ تة نئسپئلاپتئ. كةي شةجئرة وكئرةش شالدئ «توقپاننئث جالعئز ذلئ» دةيدئ. ءسويتئپ، بئردة وكئرةش شالدئث ازان شاقئرئپ قويعان اتئ - توقپان، لاقابئ «اق سوپئ»، «اق مئرزا»، كةلةسئدة توقپان وكئرةش شالدئث اكةسئ نةمةسة بالاسئ. وسئ ةكئ ذدايدئ تالداؤ ناقتئلئ دالةلدةردئث ازدئعئنان، ءتئپتئ، جوقتئعئنان اسا اؤئر شارؤا. ال وكئرةش شالدئ جةكة الساق تالاي-تالاي جايتتاردئث بةتئن اشامئز. بذل ماقساتقا جةتؤ ءذشئن، ةث الدئمةن، اثئزدارعا سذيةنةمئز. اؤئزةكئ دالا تاريحئندا - شةجئرةلةردة كوبئنةسة توقپان وسة كةلة «وكئرةش شال»، «اق سوپئ»، «اق مئرزا» اتالادئ. ءبئرئثعايلئ بولؤ ءذشئن ءبئز وسئ نذسقانئ تاثداپ الدئق.

توقسذلؤدان تؤعان ذلدئث اتئن بةلگئباي دةپ قويئپتئ

اثئز ايتادئ: ةستة جوق ةرتة زاماندا توقپان دةگةن پةندة عذمئر كةشئپتئ. ةشكئمگة دةس بةرمةگةن، بويئندا قؤات، ارتئندا قالئث جذرتئ بار، مئثعئرعان باي، بالالئ-شاعالئ ةكةن. تةگئ ءمئنسئز، كورگةندئ جةردةن. امال قايسئ، ادام ذلعايعان سايئن قارؤئ قايتئپ، دارمةنئ ازايادئ. مذنداي كذن توقپانعا دا تؤئپتئ. سول تذستا ءتئسئن قايراپ، قانئ قايناپ جذرگةن قاستاستارئ اقئلداسئپتئ.

- ال نة ئستةسةك كةرةك؟ ةسةمئزدئ ةسةلةپ قايتارايئق. تئرئسئندة جونئنان تاسپا تئلةيئك!

- جو، جوق! ول جةثئل عوي. بذتارلاپ ولتئرةيئك.

- ول دا از. قازانعا ساپ قايناتايئق.

ءوستئپ، شالدئ قايتئپ قاتتئ قينايمئز دةپ، داؤ ذزاققا سوزئلئپتئ. اقئر سوثئندا مئناداي جازاعا توقتاپتئ:

- بذل شالدئ ءبئر كذندة ولتئرمةيئك. كذن سايئن ولتئرةيئك. ةركةك كئندئك ذرپاعئن قئرئپ سالايئق. تذقئمسئز ءوتسئن. ءتئرئ تذياعئ قالماسا كذنئث نة، ءسات سايئن ولمةي مة؟

كةلئسئم وسئلاي، جازا جاثاعئداي. اثئز سول تذستا توقپان سةكسةننةن اسئپتئ دةيدئ. كةيدة توقسان اتتاعان دةلئنةدئ. ارادا قانشا ؤاقئت وتكةنئ بةلگئسئز، ايتةؤئر بئردة، قاستاستارئ كئسئ جئبةرئپ ءبئلئپتئ. الگئ قايتئپ كةلئپ ايتئپتئ:

- مذقاتتئق دةيمئز بة؟ ءاي، قايدام! شال - قاتقان قايئثداي. مايئسار ءتذرئ جوق. تاس-تذيئن. ءئشئن كورة المادئم، سئرتئنا سئزات تذسپةپتئ.

اث-تاث قاپتئ دذشپاندارئ.

شالدئث كةلئنئ بار. ءذيسئننئث قئزئ - اقسذلؤ. اقئلئنا كوركئ ساي، ةرةكشة جاراتئلعان جان ةكةن. ونئث دا كذيةؤئ ولگةن - جةسئر.

ارادا جئل ءوتتئ مة، جةتئ جئل ءوتتئ مة، اثئز ونئ ةسئنة ساقتاي الماپتئ. كذندةردئث كذنئندة ارعئننان ءبئر توپ يگئ-جاقسئ ءتذسئپتئ. امان-ساؤلئقتان سوث وراعئتا كةلئپ، شالعا اقسذلؤدئث جاس ةكةنئن، وسئ ذيگة باس-كوز بولاتئن ءبئر كئسئنئث كةرةكتئگئن كولدةنةثدةتئپتئ. ءسوز استارئن تذسئنگةن شال:

- ةرئك بالامدا. ءسوزدئ وزئنة ذستاتتئم، - دةپ، بةرئشتةنة قالئپتئ.

اقسذلؤ ارعئنداردئ ابدةن كذتئپ، ريزا جاساپتئ. اتتانارلارئندا اتاسئنئث كوزئ ءتئرئ تذرعاندا شالدئث شاثئراعئن جئقپايتئنئن ايتئپتئ. وت وشپةيدئ، وشاعئنان قازان تذسپةيدئ. ارعئندار جاعئ ويلايدئ: «بذل دا دذرئس شئعار. شالدئث قانشا كذن ءومئرئ بار دةيسئث. توسايئق».

اقسذلؤ مذنئ نةگة ايتتئ؟ ءمانئسئ تةرةثدة ةدئ. كةشةلةر اتاسئنئث جامباس كورپةسئن جيناپ ءجذرئپ، جئپ-جئلئ ةكةنئن اثداعان. بذگئن دة سولاي. اتاسئنئث تئزةسئ سؤي قويماعانداي. بةلئ بار سياقتئ. كةلئن مذنان سوث قذدايدان كةشئرئم سذراپ، بةتئن باسا ءجذرئپ، شالدئث كئشئ دارةت سئندئرعان سئرتئنا باردئ. كوپئرئپ جاتئر. ءتاثئر ءساتئن سالسا اتاسئندا ءبئر سابيگة جةتةرلئك كذش بارداي. «شئركئن-اي، وسئنداي اؤلية ادامنان ذرپاق قالماعانئ ما؟» دةگةن كذندئز-تذنگئ ؤايئمئن ءذمئت جةثة باستادئ. اقسذلؤ ارئ ويلاپ، بةرئ ويلاپ ءبئر شةشئمگة بةل بؤدئ. توركئنئنة استئرتئن كئسئ سالئپ، ون التئعا ةندئ تولعان ءسئثلئسئ توقسذلؤدئ العئزدئ.

ءبئر كذنئ شال اتا:

- اقسذلؤ، بالام! مئنا بالا كئم؟ - دةپ سذرادئ.

اقسذلؤدئث جاؤابئ ءازئر-دئ.

- اتا، بذل - توقسذلؤ. مةنئث قئز ةنةم عوي.

توقساننئث ذشئندةگئ شالدئث قاتئن السام دةگةن ويئ جوق ةدئ. قاپةرئنة كئرمةگةن ءئس.

ون التئداعئ توقسذلؤ بايعا ءتيؤدئ ويلاماعان. «بايسئز قالامئن-اؤ» دةيتئن جاستا ةمةس-تئ. شئققان تةگئ سان جئگئتتئ ئنتئقتئرار ةدئ.

ءبارئ قذدايدئث قالاؤئ، اقئلدئ كةلئننئث ءوزئ تذسكةن شاثئراققا ادالدئعئ. توقپان شال ايتپاي-اق ءتذسئندئ. اقسذلؤ مةن توقسذلؤ قارتتئ بال قئمئزبةن، باعلاننئث ةتئمةن كذتئپ جاتئر.

توقسذلؤ بوساعا اتتاعان سوث التئ ايدان كةيئن قاريا باقيعا اتتانئپتئ. ءذش اي وتة توقسذلؤ قوشقارداي ذل تؤئپتئ. اقسذلؤ ونئث اتئن «اتامنان قالعان بةلگئ عوي» دةپ - «بةلگئباي» قويئپتئ.

اثئز ايتادئ: شئلدةحاناعا كةلگةن ارعئندار اناؤ جئلعئ قولقاسئن تاعئ سالئپتئ. سوندا اقسذلؤ:

- ةندئ بولمايدئ. اتامنئث ذلئ، مةنئث امةثگةرئم تؤدئ ةمةس پة؟ باسئم بوس ةمةس، - دةپ باسئن ءبئرجولاتا اراشالاپ الئپتئ.

سودان بةرئ اقسذلؤدئ نايمان ءئشئ - «نايماننئث اؤلية كةلئنئ» دةيدئ. توقسذلؤدئ «قئز ةنةي» اتايدئ.

اثئزدئ قاي جاعئنان الئپ قاراساث دا بارلئق ارمان، ؤايئم - ذرپاق ماسةلةسئنة بارئپ تئرةلةدئ. وسئ ءافسانانئ كةيبئر قؤ اؤئزدار بئلايشا جالعاستئرادئ. «توقسذلؤدئث بويئنا نارةستة بئتةردة قاريا وكئرئپ قذلاپتئ، سودان - وكئرةش شال اتالئپتئ». مذنئ دا ايتپاساق ءسوز تذگةل بولمايدئ.

ءاسئلئ، قايتئپ قذلاسا دا توقسان ذشئندة قارئمئ قايتپاعان اتا وسال جان با! ولةر شاعئندا ءومئرئن ذزارتئپ كةتكةن، دذنيةگة ذل اكةلگةن قارت-اؤلية ةمةي، ةندئ، كئم!

وسئ اثئزدئث شئنئ قايسئ، قوسپاسئ قايسئ؟ ادةتتة كةز كةلگةن اثئز ناقتئلئ ءبئر تاريحي وقيعادان تذتانادئ. ناقتئلئ ءبئر ادامنئث عذمئرئنان باسئن الادئ. تةك، اراعا تذسكةن عاسئرلار شئمئلدئعئ كوپ جايتتان كوز جازدئرئپ، وكئرةش شال سياقتئ تاريحي تذلعانئ جاثاعئداي ازئلگة اپارادئ. ءبئراق سوثئندا قالعان ذرپاعئ اتاسئنا دا، اناسئنا دا اراشا تذسةرئ، اقيقاتئن ايئرئپ الارئ داؤسئز. وكئرةش شالدئث سوثئندا بذگئنگئ كذنئ ةث كةمئ - ءبئر جارئم ميلليونعا جؤئق ذل-قئزئ بار. توعئز تاثبالئ نايمان قازئر ءذش ميلليونعا جةتئپ قالسا، سونئث ئشئندة كوپ وسكةنئ - قاراكةرةي مةن ماتاي. ءتئل مةن كوزدةن ساقتاسئن! سادئر، تورتؤئل - ول دا توبة. تاعئ دا ءبئر اثئز ايتادئ. «جوق، ولاي ةمةس، توقپان اتا اسا دارةجةلئ، ةل تذتقاسئ بولعان دئندار ةكةن. سودان ونئ كةيدة «اق سوپئ»، «اق مئرزا» دةپ تة اتاپتئ. بالالارئن ةشكئم ولتئرمةگةن، وزئنة دة ةشكئم قيانات قئلماعان. ذرپاعئنئث ءبئرازئ سول تذستاعئ ءار ءتذرلئ قاقتئعئستاردان، ءبئرازئ اجالئنان ولگةن. تذل قالعانئ، اقسذلؤ كةلئننئث قولئنا قاراپ قالعانئ راس». ارئ قاراي اثئز ارتئ توقسذلؤ ارقئلئ الدئثعئ جولعئداي ءوربيدئ. توقپان اتا، اق سوپئ، اق مئرزا - وكئرةش شال اتالادئ. مئنة، وسئ جةردةن باستاپ كوپتةگةن سذراق تؤئندايدئ.

ةث الدئثعئسئ - اتامئزدئث «وكئرةش شال» اتالؤئ. «وكئرئپ قذلاپتئ» دةگةن ءسوز، تام-تذم عانا ويلانا بئلةتئن ادامعا جالعان ةكةنئ «اپ» دةگةننةن-اق كورئنةدئ. توقپاننئث توسةگئنئث قاسئندا بئرةؤلةر قذلاعئن توسئپ، اثدئپ وتئرماعانئ ايدان-انئق. ءارئ اتامئز سول كةزدة قانداي ذيدة تذردئ ةكةن؟ كونة زاماندئ ةسكة الساق «ءذي» دةگةندة كوز الدئمئزعا التئ قانات اق وتاؤ ةلةستةيدئ. قازاققا باسقالايئ بذيئرماعان سياقتئ.

ارعئ تةگئ سالتاناتتئ سارايدا ءومئر كةشكةن نايمان شال ةدةنئ اعاش، كةرةگةسئ قئش، شاتئرئ كذمبةز ذيدة تذرؤئ دا مذمكئن. سةبةبئ، سول اثئزداردان بئلةتئنئمئز - توقپان اتا سامارقان ماثئن مةكةندةگةن نايمانداردان. ةندةشة، تاقا بئرةؤ اثدئپ، قذلاعئن سالپئيتئپ وتئرماسا شالدئث وكئرگةنئن، ودان قذلاپ تذسكةنئن قالاي ةستئپ، كورة قويدئ ةكةن؟ ناق وسئ سةنئمسئزدةؤ، جالعان.

باستاپقئ اثئز ودان ءارئ جالعاسادئ. نايماننئث اؤلية كةلئنئ - اقسذلؤ بةلگئبايدئ ون التئعا تولعانشا تاربيةلةپ، سول جئلئ قاينئسئمةن نةكةلةسةدئ. ةكةؤئنةن ءسذيئنئش تؤادئ. «ءسذيئنئپ جذرةيئك» دةپ ءسذيئنئش قويئپتئ. كةيئنئرةك ءسذيئنئش سئر بويئنا قونئستانئپ، كةرةمةتتةي بايئپتئ، ءوزئ عانا ةمةس، ةلئن دة قوي ذستئنة بوزتورعاي جذمئرتقالاعان داؤرةنگة جةتكئزئپتئ. سودان ةل وعان تويئندئردئ، كيئندئردئ دةپ «سذگئرشئ» دةگةن لاقاپ ات بةرئپتئ. «سذگئرشئنئث» ماعئناسئ ول كةزدة سونداي بولسا كةرةك. سذگئرشئدةن دة جالعئز ذل - ءبئز تولةگةتاي دةپ جذرگةن بابامئز. ودان - قئتاي. قئتايدان ءتورت ذل - قاراكةرةي، ماتاي، سادئر، تورتؤئل.

بذل بةل ورتاسئ بذگئنگئ نايمانداردئث. وسئ كةزةثدةردة، تاثئرگة مئث العئس، بالتالئ، باعانالئ، كوكجارلئ، بؤرا، سارجومارتتار دا ءوسئپ-ءونئپ، نايماندئ ةسةلةندئرئپ جاتقان. سامارقان مةن سئردئث، ذلئتاؤ مةن ةسئلدئث ورتاسئ جالپئ نايماننئث «قاپتاعاي» ذرانئمةن ذلاسئپ، ءذ- باقان تاثباسئمةن ايباتتانئپ تذرعان.

دةسة دة، توقپان شالعا قايتا ورالايئق. اتامئز مولشةرئ قاي كةزةثدة تؤدئ، كئمدةرمةن قاتار ءومئر ءسذردئ، قانداي تاريحي، الةؤمةتتئك، قوعامدئق قئزمةتتةر اتقاردئ؟ ءالئ دة تالاي ساؤال تؤئندايتئنئ جانة ايان. ةندةشة، ةث الدئمةن توقپان - وكئرةش شال نايماننئث تؤعان جئلئن تاپقان وثدئ. مذنئ ئستةؤ ءذشئن شةجئرةلةرگة سذيةنةمئز. ءبئراق ءار شةجئرة ءار ءتذرلئ ايتادئ. مئسالئ، اقتايلاق ءبيدئث شةجئرةسئندة: نايماننئث جالعئز ذلئ توقماق ءولئپ، قئز ةنةيدئ الادئ. ودان بةلگئباي تؤادئ. اقسذلؤ بةلگئبايعا ءتيئپ، ودان سذيئنئش تؤادئ. سذيئنئشتةن تولةگةتاي، ودان قئتاي، ودان تورتؤئل، قاراكةرةي، ماتاي، سادئر تؤدئ دةيدئ.

بةلگئباي توقسذلؤ دةگةن تاعئ ءبئر ايةل الئپ، ودان «سذگئرشة، سذگئرشةدةن قارابةك، تولئمبةك دةگةن ةكةؤ تؤادئ. تولئمبةكتةن سارئمئرزا تؤادئ». «ال ةندئ نايماننئث اؤلية كةلئنئ بةلگئبايعا ءذشئنشئ ايةل اپةرةدئ، قاراشاش دةگةن قئزدئ. بذدان باعانالئ، بالتالئ دةگةن ةل تارايدئ». بذل اقتايلاق اتامئزدئث جازعانئ. ونئث الدئندا سذگئرشئدةن تؤعان قارابةكتئث ةكئ بالاسئ جوعالئپ كةتئپ، كةيئننةن ونئث بئرةؤئ ذرگةنئشتةن تابئلئپ، بالانئث تولةمئنة كوك جال ات بةرئپ، ول كوكجارلئ اتاندئ، ةكئنشئسئ بذحارا ماثئندا تابئلئپ، بؤرا بةرئپ ساتئپ العان سوث بؤرا اتاندئ دةيدئ.

كةز-كةلگةن شةجئرة سولقئلداق كةلةدئ

جالپئ، شةجئرة اتاؤلئسئنا كةلگةندة «مئناؤ دذرئس» دةگةن اسا ءجون ةمةس. كةز كةلگةن شةجئرة سولقئلداق كةلةدئ. اقتايلاق ءبي اتامئزدئث شةجئرةسئندة دة قيؤلاسپايتئن تذستار وتة كوپ. مئسالئ، اقتايلاق بابامئزدئث شةجئرةسئنة سةنسةك بالتالئ، باعانالئ - نايمان شالدئث نةمةرةسئ. الايدا بارلئق شةجئرةلةردة بالتالئ، باعانالئ بةلگئبايدان تؤمايدئ. كةلبذقا مةن كةتبذقادان تارايدئ. كةتبذقا - ناقتئلئ تاريحي تذلعا. جوشئحاننئث ذلئق ءبيئ، قولباسشئ، وث قولئ. 1260- جئلئ كذزدة 75-80 جاسئندا جاؤ قولئنان ولةدئ.

ةندئ ةسةپتةيئك. مذحامةتجان تئنئشباي اتالارئنئث ايتؤئمةن ءوزئ تولةگةتاي بابانئث 16-ذرپاعئ ةكةنئن جازادئ. ةندةشة تولةگةتاي اتا مولشةرئ 1450- جئلداردا تؤادئ. ودان بةلگئبايعا دةيئن ةكئ اتا - 50 جئل. بذعان توقپان شالدئث 93 جئلئن قوسامئز. 140 جئلداي. ةندئ 1450-دةن 140-تئ الامئز. سوندا توقپان شال مولشةرئ 1300 -جئلدارئ تؤعان. ولاي دةسةك، توقپان اتا وزئنةن ءجذز جئلدان استام بذرئن تؤعان كةتبذقاعا قالاي اتا بولادئ؟ بذل ءبئر.

مةن شةجئرة بويئنشا بةلگئبايدئث جيئرماسئنشئ ذرپاعئمئن. وندا اقتايلاق ءبيدئث شةجئرةسئ بويئنشا توقپان جيئرما ءبئرئنشئ اتام، 93 جاسئ جانة بار. سوندا مةنئث شةجئرةم بويئنشا دا توقپان اتا 1330 -جئلدارعئ. مذحامةتجان اتانئث شةجئرةسئنةن 20-30 جئل ايئرما بار. بذل - شةجئرةلةردة قالئپتاسقان قالئپ-نورما. كةيدة 50-70 جئل كةم-كةشئن شئعا بةرةدئ. سةبةبئ، ءبئر اتا بايبئشةدةن، ةكئنشئ اتا ءذشئنشئ-ءتورتئنشئ توقالدان تؤادئ دا، ارا-تذرا ةكئ-ذش اتا اتالماي دا قالؤئ مذمكئن.

جوعارئداعئ ةكئ مئسال دا توقپان شالدئث 1300- جئلدئث ار جاق، بةر جاعئندا تؤعانئنا ايعاق. ةندةشة كةلبذقا دا، كةتبذقا دا بةلگئبايدان تؤمايدئ. سوندا قالاي بولعانئ؟ شةجئرة نةگة جاثئلادئ؟ بذعان جاؤاپتئ ءسال كةيئن بةرةمئز. ازئرشة توقپان - وكئرةش شال - بةلگئباي اتالارئمئزدئث ХІІІ عاسئردئث اياعئ مةن ХІV عاسئردئث باسئندا تؤعانئن انئقتاپ العان سئثايلئمئز. بئزگة ءمالئم شةجئرةلةردئث بارلئعئندا وكئرةش اتا ايتئلادئ. اقتايلاق ءبيدئث نايمان دةپ وتئرعان كئسئسئ وسئ وكئرةش ءتارئزدئ. سةبةبئ، اتئن ءدوپ باسئپ «وكئرةش» دةمةسة دة سوپئلئعئن، دئندارلئعئن ايتادئ. توقماق دةپ وتئرعانئ دا ويلاندئرادئ. ءارئ بةلگئبايدئث اكةسئ.

ءبئز شةجئرةلةردئث نةگئزئندة ايتئلاتئن وكئرةشكة توقتالعاندئ ءجون كوردئك. وكئرةش توقپاننان (كةيدة توقمان) تؤدئ ما، الدة لاقابئ ما، ول جاعئن قوزعامايمئز. قاتةلةسؤئمئز ابدةن مذمكئن. كةز كةلگةن شةجئرة قاتة ساراپقا الئپ كةتؤئ كادئك. شةجئرة - ناقتئلئ تاريح ةمةس. سوندئقتان ونئ اقيقاتقا بالاؤعا بولمايدئ. نازارعا عانا العان ءجون. سوندئقتان وكئرةش شالدئث ءوز باسئن تاثداپ الدئق دةگةنبئز الدئندا.

ذرپاق اؤئسئپ، جاثا جذرتقا كوش تذزةگةن ساتتةردة، دذربةلةثگة تولئ قيلئ زامانداردا حالئق بئلگةننئث ءبئرشاماسئنان ايئرئلئپ قالادئ. تاريحئمئزدئث بةل-بةلةستةرئندة جذرتئمئزدئث ءتذسئرئپ العان دذنيةلةرئ مول. وسئ سياقتئ نايمان دا، سوناؤ شئعئستاعئ ورحون، ونوننان - ورتا ازياعا، ودان ارقانئث تةرئستئگئنة، ودان قايتا شئعئسقا - الاكول، تارباعاتاي، زايسان، التايعا قاراي كوشئپ ءجذرئپ نايمان حاندئعئ تذسئنداعئ سالت-ءداستذر، ئرئم-سئرئم، سارايداعئ لاؤازئمداردئث ءبئرشاماسئن جادئدان شئعارئپ الئپتئ. وثدئسئ - ولاردئ تاريحشئلار تةرئپ الئپ، نايمان جئلناماسئنا كئرگئزئپتئ.

وسئ جونئندة تاريح عئلئمئنئث دوكتورئ باقئت ةجةنحان ذلكةن جذمئستار اتقارئپ، «نايمان حاندئعئنئث مةملةكةتتئك قذرئلئمئ» اتتئ ةثبةگئندة نايمانداردئث مانساپتئق لاؤازئمدارئنا، سونئث ئشئندة «شال» سوزئنة كةثئنةن توقتالادئ. ءسوزدئ عالئمعا بةرةيئك:

«نايمان حاندارئنئث نوكةرلةرئ تؤرالئ راشيد-اد-دين: نايمان حانئندا ءبئر توپ مئقتئ نوكةرلةردئث بولعانئن، ولاردئث يةسئنة وتة ادال بولئپ، سوعئستا جانقيار ةكةنئن، ءتئپتئ، نايمان حانئمةن جاؤ بولعان شئثعئس حاننئث ءوزئ ولار تؤرالئ ماقتاؤلار ايتقانئن جازادئ.

نايماننئث اكئمشئلئك اتاؤئ «شال». جان سانئ مول، جةرئ كةث حالئققا بيلئك جذرگئزؤ ءذشئن، ارينة، رؤ-تايپالئق وداقتئق بيلئك جذرگئزؤ ادئسئنة ذقسامايتئن وزگةشة باسقارؤ جذيةسئ، باسقارؤ ءادئسئ كةرةك. وسئنداي جاثاشا باسقارؤ جذيةسئ بولعان كةزدة، حاندئقتئث ءوز ئشئندةگئ داؤ-دامايئن، كةلةثسئز جايتتاردئث الدئن الؤعا بولادئ. تومةندة نايمانداردئث سونداي مةملةكةتتئك ءبئر ءتذزئمئن، وزئندئك باسقارؤ جذيةسئن بةينةلةيتئن اتاؤ - «شال» تؤرالئ توقتالامئز. «جاميع-ات تاؤاريحتئث» شئثعئس حان شةجئرةسئندة نايمان كذشئلئكتئث اعا، اپكة-قارئنداستارئ، رؤئ تؤرالئ اثگئمةدة وسئ ءسوز قايتالانئپ وتئرادئ. مئسالئ: «الين-شال»، «بايان-شال»، «تارؤ-شال» جانة «تذثگة-شال». تورتةؤئ دة كذشئلئكتئث رؤئنان - نايماندار. جاي عانا نايمان ةمةس. كذشئلئكتئث بئرگة تؤعاندارئ. دةمةك، «شال» - حانزادا دةگةن ماعئنادا تذرعانئ انئق.

راشيد-اد-دين «شال» - حانزادا دةپ تذسئندئرةدئ. «جاميع-ات تاؤاريحتا» نايمان تايان حاننئث ءبئر ءامئرئ ياكي بةگئنئث اتئ «تيتيك-شال». ال وسئ «تيتيك-شالدئ» «يؤان چاو بي شي»-دا «تيتيك ساقال» دةپ جازعان. دةمةك، «شالدئث» - «ساقال» دةگةن فورماسئ دا بولعان.

ءئس جذزئندة «شال» اتاؤئن نايماندار عانا ةمةس Х-ХІ عاسئردا سولتذستئك قئتاي جةرئن مةكةندةگةن موثعول تئلدةس قيداندار دا قولدانعان. «لياو شي-دا» «شالي» دةپ جازعان قيدانداردئث ءبئر اتاؤئ كةزدةسةدئ. «لياو-شي»-دئث «پاتشالئق تئلگة (قيدان تئلئنة) تذسئنئكتةمة» دةگةن تاراؤئندا «تاماشؤ شا-لي» دةگةن اتاؤئنا بئلاي دةپ تذسئنئك بةرگةن: «تاما» كونة تذرئكشة «شابارمان»، «شا-لي» - ذل». ةكئ ءسوز قوسئلعاندا بئرئككةن ءمانساپ اتاؤئ كذرت جوعارئلاعان... «ذل» دةگةن ءسوزدئ «پاتشا ذرپاعئ»، «حانزادا» دةپ ءتذسئنؤ كةرةك، بذل نايمانداردئث «حانزادانئ» «شال» دةپ كورسةتؤئمةن بئردةي ماعئناعا ية. ال «شالدئث» قئتايشا «شا-لي» جازئلؤئ قئتاي يةروگليفتةرئمةن جازئلؤ زاثدئلئقتارئنا سايكةس كةلةدئ.

ةندةشة بذل ءسوزدئث تةگئ قانداي؟.. بئزدئثشة بذل تذرئك ءسوزئ. ةجةلگئ تذرئكتةردئث اكئمشئلئك اتاؤلارئ ةث تئثعئلئقتئ جازئلعان دؤ سؤدئث ІХ عاسئرداعئ «تؤن ديان-دا» دةگةن كئتابئندا بئلاي دةپ جازئلعان: «العاشئندا (تذرك) اقسذيةكتةرئنئث لاؤازئمئ ون دارةجةگة بولئنگةن، ولاردئث اتئ ادام دةنةسئ، جاسئ، ساقال-شاشئ، اثداردئث اتئ سياقتئلاردان كةلگةن».

سونداي-اق ساقال دةگةن ءسوز ةرتةدةگئ تذرك حاندئعئنئث باس كةزئندة-اق، ءمانساپ اتاؤئ بولعانئ انئق. نايمانداردئث شال، ساقال اتاؤلارئ وسئدان كةلئپ شئقسا كةرةك.

شال نةمةسة ساقالدئث ءمانسابئنا كةلسةك، «يؤان چاو بي شي»-دا جازئلعان تيتيك شالدئث ءئس-ارةكةتئنةن جانة «لياو شي»-داعئ «تاماشا شال» اتقارعان مئندةتئنةن، قيمئلدارئنان مئناداي حابار الامئز: اقسذيةك ذرپاعئ سانالاتئن شال سئرت مةملةكةتتةرگة قول (اسكةر) باستاپ شئعادئ؛ جات رؤ-تايپالاردئث ئستةرئنة قاتئسادئ؛ ةل اراسئنداعئ ارازدئقتاردئ كةلئستئرةدئ؛ زاث تارماقتارئن اتقارادئ. شالدئث جات رؤ-تايپالارعا قول باستاپ بارؤئنئث ةكئ ءتذرلئ ءمانئ بار: حان اؤلةتئنئث وكئلئ بولئپ، ولاردئ باسقارؤ جانة حاندئقتئث شةكاراسئن قورعاؤ».

باقئت ةجةنحاننئث وسئنشالئقتئ تئثعئلئقتئ زةرتتةؤ جذمئستارئنان سوث «شال» ءسوزئنئث تذپكئ ماعئناسئن تذسئندئك. «حانزادا» دةگةن ماعئنا بةرةتئنئنة كوز جةتتئ. ةندئگئ ويلاندئراتئنئ - وسئ «شالدئث» «وكئرةش شالعا» قاتئسئ بار-جوعئ. وسئ كذيئندة بذزباي الساق «وكئرةش حانزادا» دةگةن ماعئناعا ية. سوندا، «وكئرةش» تة ءبئر ماعئنا بةرمةس پة ةكةن؟

ادةتتة جاناما اتتار قازاقئ داستذردة جولداس-جورا، زامانداستاردئث اؤزئنان شئعادئ. قاينئ، قايئن سئثلئلةرئنة جةثگةلةرئ دة ات قويادئ دا، كةيئن ازاماتتئث ءوز اتئ ذمئتئلئپ قالاتئن جايتتار دا از ةمةس. «وكئرةش» اتئ وسئ سالتتئث ةشقايسئسئنا كةلمةيدئ. توقسان ذشتةگئ اتانئث قاي جةثگةسئ قالدئ ةكةن؟ ازئلدةيتئن جةزدة، ناعاشئدان دا كوزئ ءتئرئسئ سيرةك-اؤ. ول زاماندا وزئنةن ذلكةندئ ءاجؤالاؤ اقئلعا سئيمايدئ. وعان جول بةرئلمةگةن. مذنداي ادام جازاعا تارتئلئپ وتئرعان. سوندئقتان ول لاقاپتئ جاستار دا قويماعان. ةندةشة، «وكئرئپ قذلاپتئ، سودان «وكئرةش» اتالئپتئ دةگةن بةكةرشئلئك.

الدة جاؤلارئ قويعان شئعار؟ بذل دا نةعايبئل. سةبةبئ، كذلكئگة، ءاجؤاعا، كةمسئتؤگة ارناپ قويئلعان ات جاؤ ئشئندة، جات ةلدة ءجذرؤئ مذمكئن. ال ءوز ئشئندة وندايعا جول جوق. مئسالئ، ءبئز ءجذز جةردةن «قئتاي» دةسةك تة، ولار وزدةرئن «حانزؤ» دةيدئ. ءبئز، ةستئپ، كورگةلئ «نةمئس» دةسةك تة، ولار وزدةرئن «دويتچ» دةيدئ. ءتئپتئ، پاتشالئ رةسةي تذسئندا قازاقتئ «قئرعئز» دةگةنئ ءذشئن رةسةي دؤماسئندا مذحامةتجان تئنئشباي باستاعان دةپؤتاتتار ذلكةن ماسةلة كوتةرگةن جوق پا ةدئ. ال قئرعئزدار وزدةرئن ورئستاردئث «قارا»، «جابايئ تاؤ قئرعئزدارئ» دةپ اتاعانئن قويعئزؤ ءذشئن پاتشاعا نةشة دذركئن حات جازدئ ةمةس پة؟!

دةمةك، كةمسئتكةن ات نايماننئث ءوز ئشئندة قالماؤئ كةرةك. ءوز اتاسئن كئم ءوز اؤزئمةن كذلكئ قئلسئن. ءبئراق نايماننئث باسئم بولئگئ وزدةرئن ماقتانئشپةن «وكئرةش شالدئث ذرپاعئمئز» دةيدئ. ذرپاقتان ذرپاققا، ذمئتقئزباي ساقتاپ كةلةدئ. ةندةشة، «وكئرةشتئث» سول ماقتانؤعا لايئق ماعئناسئ جوق پا ةكةن؟ «وكئرةش شال» نةگة سونشا قادئرلةنةدئ؟

بابامئزدئث مولاسئنا الئپ باردئ

2003 -جئلئ تةگئ سامارقاندئق رذستةم ؤماروأ دةگةن وزبةكپةن ةكئ كذن ئستةس بولدئم. «سامارقاننانمئن» دةگةن سوث رؤئن سذرادئم. سةبةبئ، ول قالانئث دةنئ نايمان، قئپشاق ةكةنئن ةجةلدةن بئلةمئز عوي.

- نايمانمئن.

- نايماننئث ئشئندة كئمسئث؟

- وكئرةشپئن.

ماسساعان! ءتئلئم بايلانئپ قالدئ. شالا ةستئدئم بة؟ قايتا سذرادئم.

- كئم دةدئث؟

- و-كئ-رةش، وكئرةشپئن. بئلاي جازئلادئ «وكئراچ».

رذستةمدئ قذداي جولئقتئرعان شئعار. ذزاق كذن اثگئمةلةستئم. قازاقستاندا نةشة جئلداردان بةرئ قذرئلئستا ئستةپتئ. ءتاپ-ءتاؤئر قازاقشاسئ بار. ول جئلئ باقئت ةجةنحاننئث عئلئمي ةثبةگئمةن تانئس ةمةسپئن. «شال» دةگةننئث ماعئناسئن بئلمةيمئن. نةگة ةكةنئن قايدام، ءسوز اراسئندا، «وكئرةشتئث» وزبةكشة ماعئناسئ بار ما ةكةنئن سذرادئم. رذستةم ويلانئپ قالدئ. الدةن سوث بارئپ:

- وزبةك «بذقانئ» - «وگئز»، وگئزشةنئ - «جاس وگئز»، بذزاؤدئ «وجةك» دةيدئ. ءبئراق ةندئ ةسئمة ءتذسئپ وتئر، اتالارئمئزدان «وكئرةش» دةگةن نة دةپ سذراساق، «وكئرةش»، دةگةن «كئشئ بذقا» دةيتئن.

ويئما نايمان حاندارئ ورالا بةردئ: سةمئز بذقا، ارئق بذقا، ينانئع بئلگة بذقا، بايبذقا، تايبذقا، بةرئسئ كةلبذقا، كةتبذقا. سوندا كئشئ بذقا - «وكئرةش» حانعا جةتةعابئل ءبئر اتاؤ ةمةس پة؟

رذستةم اثگئمةسئن ارئ قاراي ساباقتادئ.

- سامارقاننان ءبئر قئرئق شاقئرئمدا وكئرةش نايمان اؤئلئ بار. سول اؤئلدا وكئراچتئث قابئرستانئ دا بار. سئزدةر ءامئر تةمئردئث، ونئث بالاسئ ذلئقبةكتئث، ونئث بالاسئ بابئردئث دذرمةن نايمان ةكةنئن بئلةسئزدةر مة؟ بئزدة ءامئر تةمئردئث ذرپاقتارئ كوپ. ارالاسامئز، ولار - دذرمةن نايماندار.

رذستةم قذرئلئسقا عانا جةتئك ةمةس، ازدئ-كوپتئ ةل تاريحئن دا بئلةدئ ةكةن.

- بئزگة ءامئر تةمئر ءوز تذسئندا سامارقاننئث ةث شذرايلئ جةرئ - ذرگئت تاؤئنئث ةتةگئنةن قونئس بةرئپتئ. سول ءوثئردئث ةث باي جةرئندة تذرادئ نايماندار.

مةنةن دة كوپ جايدئ سذرادئ رذستةم. ةندئ ول تاث قالدئ. «سونشا اتا-بابالارئثئزدئ قالاي ذمئتپاعانسئزدار» دةيدئ. شةجئرة ساقتاؤ قازاقتئث اتا كاسئبئ ةكةنئنةن حابارئ بولسا دا، وكئرةشتةن وزئمئزگة شةيئن بئلةتئنئمئز تاثسئق كورئندئ وعان.

رذستةم مةنئث كةيبئر سذراقتارئما، مئسالئ، وكئرةشتةن تومةن قاراي كئم تؤعانئنا ماندئتئپ جاؤاپ بةرة المادئ. ونئث ايتقانئن مةن، مةنئث ساؤالدارئمدئ ول جازئپ الئستئق. بذيئرتسا كةلةسئ جئلئ جولئعئپ، ماعان جاؤاپ بةرمةككة كةلئستئك. الايدا رذستةم ةكئ جئل حابار سالمادئ. ءذشئنشئ جئلئ قابانباي اؤئلئنداعئ جةرلةستةرئنة بارئپ، رذستةمنئث حال-جايئن سذرادئم. بذل وزبةكستاننان كوشئپ كةلگةن قانداسئمئز ةدئ. اتئ - ومار.

- اعا، رذستةم سال بولئپ قالدئ دةپ ةستئگةنمئن.

- ناقتئ ادرةسئن بئلةسئث بة؟

- جوق اعا. ايتةؤئر ءوزبةكستاندئق بولعان سوث جاقئن تارتقانئ عوي. ايتپةسة ارالاس-قذرالاسئمئز جوق. ونئمةن بئرگة جذرگةن جئگئتتةر بيئل كةلمةدئ.

رذستةممةن بئرگة قذرئلئستا جذرةتئندةر سودان قايتئپ سوقپادئ. اتامئز جةرلةنگةن مولانئث ءدال ادرةسئن بئلمةي مةن قالدئم. ءسويتئپ، تاعئ دا جئلدار وتة بةردئ. 2009- جئلئ اقمولاداعئ - استاناداعئ جئگئتتةرمةن كةلئسئپ، تاؤةكةلگة بةل بؤدئم.

ارقانئث بورانئ قئسئپ تذرعانئندا تاشكةنگة ذشتئم. وسئ جاقتا قازاقشاسئ جوندئلةؤ يبادؤللا دةگةن جئگئتتئ سةرئك ةتكةنمئن. ةكةؤئمئز ارئ قاراي سامارقانعا تاكسيمةن جونةلدئك. تاشكةندةگئ تاكسيستةر وكئراچ اؤئلئن بئلمةدئ. سامارقاندا جان-جاققا تاكسي جذرةتئن ءذش جةر بار ةكةن. ولار دا ماندئتپادئ. ةندئگئ جالعئز امال - مارشرؤتتاعئ اأتوبؤستارداعئ ةلدةن سذراؤ. اأتوبؤستاردئ تذگةل سذراستئرئپ كةلةمئز. ءتذس قايتا يبادؤللا ءبئر اأتوبؤسقا كئردئ دة ةتجةثدئ كةلئنشةكپةن ذزاق سويلةسئپ قالدئ.

- تاپتئق اعا. وكئراچ، قارا نايمان، قئزئل نايمان، دذرمةن نايمان دةگةن اؤئلدار مئنا ذرگئت تاؤئنئث ةتةگئندة، ذرگئت اؤدانئندا ةكةن. انا كةلئنشةكتئث ءسئثلئسئ سوندا كذيةؤدة كورئنةدئ.

ةكةؤئمئز قالانئث شةتئنة شئعئپ، تاكسي الدئق. ذرگئتكة باراتئندار تذرادئ مذندا. تةز جةتتئك. تاكسيشئ ءبئر اؤئلعا كئرة بةرة:

- وسئ وكئراچ نايمان اؤئلئ، - دةدئ.

كوشةدة العاش كةزدةسكةن بةس-التئ جئگئتتةن سذراپ ةدئك - قذپتادئ. وزدةرئ دة وكئراچتار بولئپ شئقتئ.

- اؤئلدئث سئرتئندا جازؤ كورمةدئك.

وكئرةشتةر ءبئر-بئرئنة قارادئ دا جاؤاپتان جالتارعان سئثاي تانئتتئ. جات جةردة قالاي تئقاقتايئن. ءبئر ئثعايسئزدئقتئ ءئشئم سةزدئ.

- تاعئ قايدا نايماندار تذرادئ؟

- الدئدا قارا نايمان، قئزئل نايمان بار.

- دذرمةن شة؟

- ول الئسئراق.

- ءوزدةرئث نايمانسئثدار ما؟

- ءيا، نايمانبئز.

اثگئمة ءوستئپ جالعاسا بةردئ. ءبئزدئ وكئرةش بابانئث مولاسئنا الئپ باردئ. سئرتئنا «1988 جئل. «وكئراچ قوبئرستانئ» دةپ جازئپ قويئپتئ. قورشالعان، ذلكةن قاقپادان كئرةسئث. ول قذلئپتاؤلئ، كئلتئ كوزگة تذسةر جةردة بايلانعان.

- وكئرةشتئث مولاسئ قايسئ؟

ئلةسة كةلگةن جئگئتتةردئث ةشقايسئسئ دا كورسةتة المادئ.

- وسئنئث ئشئندة. ناقتئ قايسئ ةكةنئن بئلمةيمئز.

بذل جاقتا مولا باسئنا تاس قويؤ، اتئن جازؤ سوثعئ 15-20 جئلدا عانا قولعا الئنسا كةرةك. مولالاردئث شةتئنة قاراي كةيئنگئ كةزدة قويئلعان قابئرلةرگة ادام اتتارئ جازئلعان. كونة مولالار توبةشئك بولئپ جاتئر.

- بئلةتئن ادام بار ما؟

«سذراي، سذراي مةككةگة دة جةتةسئث» دةگةندئ قازاق قالاي ءدوپ ايتقان. ذيدةن-ءذيدئ ارالاپ، اؤئلدان-اؤئل ءوتئپ، قاريالارعا سالةمدةسة ءجذرئپ، ذزاق جئلدار پارتيا-سوأةت قئزمةتئندة ئستةگةن، وبلئستئق دةثگةيدة ءارءتذرلئ باسشئلئقتا بولعان قذدايچؤكؤر حاكيموأ قارياعا سامارقاندا كةزئكتئك. ةرتةسئنة كةشكة دةيئن اثگئمةلةستئك. اباي اتئنداعئ الماتئ پةداگوگيكا ينستيتؤتئن ءبئتئرئپتئ. ماتةماتيك.

- شذكئر اللا، سةكسةنگة كةلةر جئلئ جةتةرمئز. مةنئ كةثةس زامانئندا-اق «قازاقشئل» دةپ كئنالايتئن. جوق ءئنئم، وزبةكتةر ةمةس. سارتتار. سةندةر - قازاقتار، وزبةكستاندا قانشا قازاق بار ةكةنئن بئلةسئثدةر مة؟ ةث كةمئ بةس ميلليون. سولاردئث ءذش جارئم ميلليونئ تةگئن جاسئرادئ. جول بويئنداعئ اؤئلداردئث اتتارئنا نازار اؤداردئثدار ما؟..

ءيا، اثعارعانبئز سامارقان وبلئسئنئث ءبئز وتكةن ماثئندا عانا بالتالئ، باعانالئ، قاثلئ، كةرةي، قانجئعالئ، قاراقذرساق، سادئرساي، قاراكةسةك، جاعالبايلئ، تاراقتئ، شانئشقئلئ، قوثئرات، تورتؤئل، قاتاعان ةلدئ مةكةندةرئ قالعان. تايلاق دةگةن قئشلاقتان ءوتئپ بارا جاتئپ، تاكسيدةگئ ءتورت وزبةكتةن «بذل نة؟» دةسةم ايتا المادئ. تذيةنئث تولئ ةكةنئن جةتكئزسةم، «ا، بئزدة «بوتالاق» دةيدئ» دةگةن. تايلاقتئ «ذلكةن بوتالاق» دةپ اتايتئن كورئنةدئ.

قذدايچؤكؤر اقساقال بئردةن اشئق اثگئمةگة تارتتئ. ول كئسئنئث ايتؤئنشا، وزبةكستاندا ءجذرئپ جاتقان وزبةكتةندئرؤ ةمةس، سارتتاندئرؤ ساياساتئ. وتكةن عاسئردئث ةلؤئنشئ جئلدارئ مةملةكةت، ذكئمةت باسئنا كئلةث سارتتار شئعئپتئ. سول، سول-اق ةكةن «وزبةكتة رؤ جوق» دةگةن اتاؤسئز ذران تاستالادئ.

- سةبةبئ، سارت-تاجئكتةردة رؤ بولمايدئ. سول تذستا وكئراچ نايمان، قارا نايمان، قئزئل نايمان اؤئلدارئن بئرئكتئرئپ، «موسكأا» كولحوزئ دةپ اتادئ. اؤئلدئث سئرتئنداعئ، كارتاداعئ جازؤلار تذگةل الئنئپ، ءوشئرئلدئ. ونئ ايتاسئث، الاقانداي ارتئق جةرئ جوق وزبةكستاندا دا جاثا جةرلةردئ جئرتامئز (تئث يگةرؤ سياقتئ - اأت.) دةگةن سئلتاؤمةن كونة مولالارعا سوقا سالئندئ عوي. ماسقارا! مئنة، سول كةزدة وكئراچ اتامئز جةرلةنگةن كونة مولالاردئث انا بذرئش، مئنا بذرئشئنا، كونة ةكئ مولانئث اراسئندا قالعان جارتئ قذلاش جةرگة قالادا، اؤئلدا، وسئ ماثدا ولگةن ادامداردئ اكةلئپ قويئپ، «مئناؤ جاثا مولا» دةپ وسئ قابئرستاندئ ءازةر الئپ قالدئق. مانا جئگئتتةر اؤئل اتئ جازئلعان تاقتا جونئندة سويلةي المادئ دةدئث عوي. سويلةر ةدئ، بئرئنةن-ءبئرئ سةسكةنةدئ. ئشئندة ءبئر ادام بوتةن جذرسة، ةرتةث رؤئن ماسليحاتتادئ دةپ ونئ باسشئلارعا شاقئرتادئ. مذمكئن سةنةرسئث، مذمكئن سةنبةسسئث، سول ءسوز ةرتةث تاشكةنتتةگئ ذكئمةت، مةملةكةت باسئنداعئلارعا دا جةتؤئ مذمكئن. ءسويتئپ، ول بايعذستئث ابدةن زئقئسئن شئعارادئ. مئنا سامارقاننئث ةث ازئ 80 پايئزئ قئپشاق پةن نايمان. سونئث قانشاسئ شئنئن ايتادئ؟ مئنة، مةنئث نةمةرةم. كذن سايئن نايمان ةكةنئن قذلاعئنا قذيئپ وتئرامئن. قازئر دالاعا شئعا بةرة، وزگةلةردئث كوزئنشة سذراشئ «بئلمةيمئن» دةيدئ. بذل دا قورقادئ. ءئنئم-اؤ، رؤ سارتتا عانا، سونان سوث بذحاردئث ةأرةيلةرئندة عانا بولمايدئ. وزبةكستانداعئ وزبةكتةردئث رؤئن بئلمةيتئنئ جوق. ءبارئ بئلةدئ. ايتا المايدئ.

قذدايچؤكؤر قاريانئث ءسوزئن بولمةي تئثدادئم. ئشئنة كةپتةلگةن مذثئن شاعئپ تذر. اقتارئپ السئن. مةنئث قاسئمدا ةرئپ جذرگةن يبادؤللاعا ءبئر جار رةت نازار اؤدارعانمئن. ونئ دا قالت جئبةرمةدئ.

وكئرةش ءسوزئنئث وزبةكشة ماعئناسئ بار

- بذل دا رؤئن بئلةدئ. ةرتةث قازاقستانعا بارعان سوث جةكة سذراشئ، ايتادئ. ءبئز جةكة جذرسةك ياسؤرمئز-باتئرمئز. سةن، الدة، سارتسئث با؟

- قذداي ساقتاسئن! وزبةكپئن.

اقساقال وزبةكتئث ئشكئ ساياساتئندا مةنئث شارؤام شامالئ ةكةنئن كةش بايقادئ.

- مةملةكةت باسئنا وزبةك كةلسة تذزةلةرمئز. ازئرشة كذنئمئز وسئنداي. ساعان شاعئنئپ جاتقانئم عوي.

قاريا شةرئن تارقاتئپ ءبئتتئ-اؤ دةيمئن. مةنئث دة كذتكةنئم وسئ ءسات-تئن. رذستةمنةن جاؤابئن ةستي الماعان سذراعئمدئ قويدئم.

- قازاقتا بابامئزدئ «وكئرةش شال» دةيدئ. بذل لاقابئ سياقتئ. سئزدةر «وكئراچ قابئرستونئ» دةپ جازئپسئزدار. ءبئز شالئن تذسئنةمئز. «وكئرةش» دةگةن ءسوزدئث وزبةكشة ماعئناسئ بار ما؟

- بار. وگئزدئث كئشكةنةسئن وسئ ماثدا «وكئرةش» دةيدئ. قازئر مذنئ دا ايتپايمئز. اتالارئمئز «كئشكةنة وگئزدئث ذرپاعئمئز» دةيتئن.

- ءبئر ءسات تذرا تذرئثئزشئ. «وگئز» دةگةن نة؟ پئشئلگةن بة، پئشئلمةگةن بة؟ بئزدة پئشئلگةنئن - وگئز، پئشئلمةگةنئن - بذقا دةيدئ.

- پئشئلمةگةن.

- وندا نةگة-كئشكةنة بذقا؟

- ونئ بئلمةدئم.

- نايمان حاندارئنئث اتئنا امئسة «بذقا» قوسئلئپ ايتئلعان. «وكئرةش» سونئث ءبئر ءتذرئ، مئسالئ، كئشكةنة بذقامئز - حانزادا ةمةس پة؟

- ونئ دا بئلمةدئم. ءبئراق ءبئز ونسئز دا حان تذقئمئمئز. ءوز زامانئندا ءبئزدئ وسئ جةرگة ورنالاستئرعان ءامئر تةمئر. وكئراچ اتامئز اسا ذلكةن اسكةرباسئ ةكةن، كةيئن وسئ جاقتاعئ بارلئق نايماننئث ءامئرئ. مذمكئن حانزادا شئعار. كؤچؤلؤك تا سامارقان جاقتئ مةكةندةگةن ءبئر ؤاق. «مئثعذلدئث شةجئرةسئندة» وسئ جاعئ ايتئلماعان. تاؤلئ باداحشاندا ولگةنئ راس. بئلةسئث بة، تاؤلئ باداحشاندا دا نايماندار وتة كوپ. بئزگة اتالارئمئز سئبئرلاپ ايتاتئن: «تاؤلئ باداحشاننانبئز. وكئراچقا كةلئپ قوسئلعانبئز» دةپ. مةن قارا نايمانمئن. وكئراچتار دا كؤچؤلؤكتان قالعان. ءبئر نايمانبئز.

قذدايچؤكؤر قاريا وكئرةش شال جايلئ ءوربئتئپ كةتة المادئ. بئلگةنئ وسئ عانا. مةن ويلاي جذرگةن ةكئنشئ شارؤاما اؤئستئم.

- وسئ ماثدا جذپار قورئعئ دةگةن جةر جوق پا؟ نةمةسة جذپار اؤئلئ، جذپار قئشلاق؟ - ةستئمةپپئن. ---

- جذپار دةگةن نة؟

- ءبئزدئث ءبئر انامئزدئث اتئ.

- ةستئمةپپئن. بذل تؤماندا (اؤداندا-اأت.) جوق. مذمكئن تاؤفيح اعا بئلةر.ول كوپ وقئعان، بذل ءوثئر وعان تذگةل ءمالئم.

تاؤفيح اكا يؤنؤسوأ ذيئندة بولمادئ. ذلئمةن قالتا تةلةفون ارقئلئ سويلةسئپ، ةرتةث سامارقاندا شايحانادا كةزدةسؤگة كةلئستئك.

- ساعان جاقسئ بولدئ. تاؤفيح اعا ةلؤگة كةلگةنشة قاراقالپاقستاندا جذمئس ئستةگةن. ةندئ اؤدارماشئسئز سويلةسةسئثدةر.

كةلئسئلگةن شايحانا ورتالئقتا ةكةن. ءذش-ءتورت ادامنان وتئراتئن كئشئگئرئم بولمة جاساقتالعان. دةنةلئ، شاشئن ذستارامةن قئرعئزعان، تاقيالئ، ساقال-مذرتئن ادةمئلةپ باسقئزعان، زةرلئ-ويؤلئ كوز اينةكتئ، ءساندئ كوستيؤم كيئپ، گالستؤك تاققان ءوثدئ قاريا ةكةن تاؤفيح اقساقال. ءبئر كورگةننةن بايقاعانئم، وزبةككة ذقساعان بةت-بةينةسئ جوق. سويئپ، قاپتاپ قويعان قازاقتئث سالتاناتتئ قارياسئ.

- اسسالاؤماعالةيكؤم.

- ؤاعالةيكؤماسسالام! تورلةت. تذسكة دةيئن شايحانادا ادام بولمايدئ. كةث وتئرئپ، قئسئلماي اثگئمةلةسةيئك. سةنئ نايمان، وكئراچ اتانئ ئزدةپ كةلئپتئ دةپ ةستئدئم. مئنا قاراقالپاقستاندا قازاق مول عوي. سولاردان بئلةرئم، قازاق ئشئندةگئ ةث كوپ اؤلةت - نايماندار. مذندا دا از ةمةسپئز. سةن الدئمةن قازاقستانداعئ نايماندار تؤرالئ ايتئپ بةر. سونان سوث ءبئزدئ تئثدارسئث.

كةشةلئ بةرئ مةنئ وزبةك-نايماندارئ تاثداندئرؤئن قويار ةمةس. كذندة كورئپ جذرگةن، ءئشتانئس ادامدارداي-اق ءوزئمسئنئپ، باؤئرئنا تارتادئ. اسئنئث الدئ - پالاؤئن پئسئرتئپ، ةتئن مول سالعئزئپ، ذيمة تاباق الدئما قويادئ. جولسةرئگئم يبادؤللا شايحاناعا مةنئ جةتكئزئپ تاستادئ دا، بولماشئ سئلتاؤمةن كةتئپ قالدئ. ونئسئ دا ءجون. كةدةرگئ بولعئسئ جوق. ونئ ةكئ اقساقال توقتاتپادئ.

بؤئ بذرقئراپ پالاؤ كةلگةنشة قئتايداعئ، رةسةيدةگئ، تذركياداعئ، موثعولداعئ، «قازاقپئز» دةيتئن نايماندار تؤرالئ ءسوز قوزعادئم. ريزاشئلئقتارئن باس يزةگةندةرئنةن ذعامئن. نايماندار جايلئ شةجئرةلةر، ءار ءتذرلئ كئتاپتار شئققانئن، ءتذپ-تامئرئمئزعا قاراي قازئپ كةلة جاتقانئمئزدئ، وسئ جولعئ ساپارئمئز سول ئستةردئث ءبئر ذشئ ةكةنئن اثگئمةلةمةدئم. ذندةمةي وتئرعان تاؤفيح اقساقال ءدال وسئ جةردة شئداي المادئ.

- بئزدة مذنئث ءبئرئ دة جوق. توبة كورسةتة المايمئز. ءار رؤدئث توم-توم شةجئرةسئ شئقتئ دةيسئث، بئزدة تئپ-تئنئش. ءبئز ولسةك، ارتتاعئ بالالارئمئز تةگئن ذمئتادئ-اؤ. قازاقپةن قارئنداس ةكةنئنةن جاثئلئپ، سارتتانباسا قايتسئن. جاي وتئرئپ ةگةسةدئ قازاقپةن. ءبئراق ءئنئم، سةن ءتذسئن، ءبئز ءبئر تؤعانبئز. سارتتئث ءئسئن بئزگة جئقپاثدار.

تاؤفيح اقساقالدئ كةلگةن جذمئسئما قاراي بذردئم.

- اعا، ءبئز ورئستانؤدان امان قالدئق. سئزدةر دة سارتتانا قويماسسئزدار. وزگةنئ نة ةتةسئز، ءبئز ةسئثئزگة ءتذسئرئپ وتئرامئز كئم ةكةنئثئزدئ. كورشئمئز، ذمئتتئرماسپئز. كةشةلئ بةرئ قذدايچؤكؤر اقساقالدان كوپ نارسةگة قانئقتئم. وكئرةش اتا جونئندة جاثا دةرةك الدئم.

- ءا، ءيا، ايتتئ. وكئراچ اتا - حان بالاسئ. زور اسكةر باسقارعان. نايمان حاندارئ بذقا اتالعاندا، مذراگةرلةرئ «وكئراچ» - «كئشئ بذقا» اتالعان. ياكي - مذراگةر. جالپئ وزبةك اراسئندا «بذقا» ءسوزئ تاشكةنت، بذحارا، سامارقان ماثئندا عانا ساقتالعان. وزگة ايماقتئث وزبةكتةرئ «وگئز» دةيدئ. سةبةبئ، وزبةك بذقانئ وتة سيرةك پئشةدئ. پئشئلگةن بذقانئث ةتئ ازايئپ، وسپةي قالادئ. تئرئدةي ساتساث دةنةسئ كئشئ، ةتتةي ساتساث سالماعئ از. سودان دا پئشپةيدئ.

قذدايچؤكؤر اقساقال مةنئث سال جئميئسئمدئ قالت جئبةرمةدئ.

- وزبةكتئث ويلاعانئ ساؤدا دةپ وتئرسئث با؟ دذرئس. ءبئز نة وسئرسةك، نة ةكسةك تة، ةث الدئمةن ساتساق قانداي پايدا تذسةتئنئن ةسةپتةيمئز. سونان سوث عانا وزئمئزگة قاجةتئن شامالايمئز. ءار سؤمنئث ورنئن الدئن الا بةلگئلةيمئز.

شئنئندا دا، اقساقالدئث ايتقانئ كوكةيگة قونئمدئ. ذنةمشئلدئكتئ قازاق تا بويعا ءسئثئرؤئ قاجةت-اؤ. قاريانئث ئشكئ ويئمدئ ءدوپ باسقانئنان سةكةمدةنئپ قالدئم. نةشة جةردةن اعئمئزدان جارئلدئق دةپ وتئرساق تا، ءار ءسوزئم، ءار قيمئلئم باقئلاؤدا ةكةن. بذل ونشا سةنبةگةندةرئ مة، الدة ومئردةن تذيگةنئ كوپ قارتتئث بئلگئرلئگئ مة؟ نةدة بولسا ءمان بةرمةگةندةي ءسوز سؤئردئم.

- ةرتةثدئ ويلاعاننئث نةسئ جامان؟ ارينة، دذرئس. قازاقتئث ةث ءئرئ تايپاسئ نايماندار جةر تار، مالعا قئسپاق سامارقاننان، تئنئسئ كةث دالاعا قوتارئلعاندا بولاشاققا قاراعان عوي. ونئث بةر جاعئندا نايمانبالا مةن جذپار انامئز دا وسئ جولدئ ذستانعان. قازاقتئث ذلئ باتئرئ قاراكةرةي قابانباي وسئ اتا-انامئزدئث كةيئنگئ ذرپاقتارئ. مةنئث تاعئ ءبئر شارؤام - جذپار قورئعئن ئزدةؤ ةدئ. ونئ قذدايچؤكؤر اعا بئلمةدئ. ءسئز ةستئدئثئز بة؟

- سونئ قذدايشؤكؤردان ذققالئ ويلاندئم. ءالئ ةسئمة ةشتةثة تذسپةدئ. بذل ماثدا جوق-اؤ. «جذپار» دةگةن اتاؤ كةزئكپةدئ. ولار دا نايمان با؟

- نايمانبالا سول تذستا شايباندةردئث قولئندا اماناتتا جذرگةن نايمان ةلئ باسشئسئنئث بالاسئ سياقتئ. ال جذپار انا كئمنئث قئزئ ةكةنئنةن دةرةگئمئز شامالئ. قولئمئزدا ءبارئ - اسا باي جةردةن.

- مولشةرئ قاي زاماندا تؤعان؟

- ون التئ عاسئردئث ورتاسئ، ون جةتئ عاسئردئث - باسئ. وكئرةش بابادان 200-250 جئلداي كةيئن.

- نايمانبالا ءوز اتئ ما، الدة جاناماسئ ما؟

- كةپئلدة جذرگةنئندة قويئلعان لاقابئ ءتارئزدئ.

- ودان بةرئ كئمدةرئ بار ةكةن؟ ول جاعئن بئلمةيسئث بة؟

- داستانداردا توعئز (كةيدة توعئس)، توقتا، توقتامئس دةگةن حاندار كةزئگةدئ.

ال قاپشئرباي دةگةن اقساقال: «اتامئز بودةن، ةكةن، بةردئم دةگةن، سوثئنان توعئز حاندئ جةتةلةگةن»... دةگةنئ بار. وسئنداعئ توعئز كئسئ اتئ ةكةنئ نةمةسة 9 سان ةكةنئ بةيمالئمدةؤ. ونئنشئ توقتارقوجا. وعان دةيئن 9 حان بولسا، بودةن، ةكةن مةن بةردئمدئ قوسساق بارلئعئ ون ةكئ اتا - 300-325 جئل ارالئعئ. توقتارقوجا مةن قابانباي اؤليةنئث اراسئ 100 جئل. تذگةندةسةك - 400 جئلدان ارتئق. ةندئ قابةكةث تؤدئ دةلئنةتئن 1692-دةن 400-دئ الساق 1290 -جئلدار شئعادئ. بذل بودةننئث عذمئر كةشكةن مةرزئمئ. وسئلاي جينامالاساق بئزگة بةلگئلئلةرئ ارئسئ - بودةن، ةكةن، بةردئم، ورتاسئ - توعئز (توعئس)، توقتا، توقتامئس حاندار، بةرگئ جاعئ - نايمانبالا، ونئث نةمةرةسئ توقتارقوجا. ءبئر جئرلاردا توعئس، توقتا، توقتامئس حاندار اتالارئ دا، «التئ اتانئ ذمئتتئق» دةپ نايمانبالاعا تذسةدئ. اثداساثئز، حانداردئث سانئ دا 9. وسئعان قاراعاندا بارلئعئ توعئس، توقتا، توقتامئس باستاعان 9 حان سياقتئ. قابانباي باتئر تؤرالئ جةتئك بئلةتئن شةجئرةشئ دوسئم تولةؤعالي ءبئربالا ذلئ «حانداردئث سانئ 9» دةيدئ.

- ال ةندئ، توقتاي تذر. قذدايچؤكؤر سةن جازئپ ال. جاثاعئ اتالاردئ، عذمئر كةشكةن ؤاقئتتارئن قايتالاشئ.

- ارئسئ - بودةن، ةكةن، بةردئم، ورتاسئ - توعئس، توقتا، توقتامئس جانة بةيمالئم التئ حان، بةرئسئ - نايمانبالا، قاتئنئ - جذپار، ةكةؤئنئث نةمةرةسئ توقتارقوجا. ءيا، ايتپاقشئ، توقتارقوجانئث ءبئر ذلئ - جانجئگئت. كةي شةجئرةشئلةر جانجئگئت وزبةك، تذركئمةن جةرئندة دةيدئ.

- ةندئ وسئلاردئث عذمئر كةشكةن ؤاقئتتارئن جازئپ الايئق.

- قاراكةرةي قابانباي باتئر 1692- جئلئ تؤعان دةپ ءجذرمئز. بذل دا دال شئقپاؤئ مذمكئن. ءبئراق وسئعان توقتايئق ازئرشة. وندا توقتارقوجا مولشةرئ 1590- جئلدارعئ. سةبةبئ، ءتورتئنشئ اتاسئ. ودان وكئرةش شالعا دةيئن ون ءبئر اتا. ةكئ ءجذز جةتپئس بةس جئل. وسئلاي ساناساق وكئرةش بابا مولشةرئ 1310- جئلدارئ تؤادئ. ال بودةن، ةكةن مةن بةردئم دة توقتارقوجانئث ونئنشئ، ون ءبئرئنشئ اتالارئ. سوندا ولار دا مولشةرئ وكئرةش بابامةن قاتار جاساعان.

- وكئراچ اتانئ 1310- جئلدارئ تؤعان دةگةن ةسةپتئ قايدان شئعاردئث.

- ول بئلاي. وكئرةشتةن - بةلگئباي - سذيئنئش - تولةگةتاي (تولةك اتاي) - قئتاي - قاراكةرةي - ايرام - بايتورئ - ةيسةكة - جيرةنئم - بايئس بولئپ تارايدئ. كةي شةجئرةدئ ةيسةكة، كةيبئرئندة جيرةنئم ايتئلمايدئ. مةن ءبارئن قوسقاندئ جون كوردئم. مئنة، بايئسقا دةيئن ون اتا، توقتارقوجامةن ون ءبئر. ايتپاقشئ، نايمانبالانئث ذلئ، توقتارقوجانئث اكةسئن ذمئتئپپئز. وندا ون ةكئ اتا. دةمةك، وكئرةشتةن ءبئر اتا العا سياقتئ. سوندا بودةن 1270 جئلدارعا كةلئثكئرةيدئ. شةجئرةلةردة بئرنةشة اتا ذمئتئلئپ قالاتئنئ بار. ونئ ةسكة الساق ودان تاعئ دا 50-60 جئل ئلگةرئلةپ، 1200 جئلداردئث باسئنا ءتذسؤئ دة مذمكئن.

قذدايچؤكؤر قاريا بارلئعئن تاپتئشتةپ جازئپ الدئ. تاؤفيح قارتقا قارايمئن دا، قايران قالامئن. وزبةككة ذقساعان ءبئر جةرئ كوزئمة تذسپةيدئ. قئپ-قئزئل جئبةك ورامالئمةن ارا-تذرا كوز اينةگئن ءسذرتئپ قويادئ. سويتةدئ دة مايپةزدةپ، ءتورت بذكتةپ ئشكئ قالتاسئنا جاسئرادئ. قيمئلئ سونشالئقتئ بيپاز. ساؤساقتارئ سذيرئكتةي سالالئ.

- اعا، ماماندئعئثئز نة؟ قاراقالپاقستاندا كئم بولدئثئز؟

- اعالارئث كاكئمبةك سالئقوأپةن قاتار ئستةدئك. كومسومول، اتقارؤ كوميتةتئ، پارتياسئنئث ماعان وكپةسئ جوق شئعار. ةث سوثئ - كاسئپوداق. سامارقانعا دا ءئزئم ءتذستئ. ال ماماندئعئما كةلسةك - ةكئ ينستيتؤت تامامدادئم. ةكونوميست، ءارئ زاثگةرمثن. قازئر بيزنةستةمئن. بالالاردئث ءبئراز شارؤاسئ بار. سولاردئث اقئل-كةثةسشئسئمئن.

- اعا، قازاقتا «ءبئر جوقتئ، ءبئر جوق تابادئ» دةگةن ناقئل بار. وكئرةش اتانئ ئزدةپ كةلئپ، نايمانبالاعا ءتذسئپ جاتقانئم، قذلاقتارئثئزدا بولسا ونئ دا بئلة كةتةيئن دةگةنئم ةدئ. ءبئر ءئز شئعار دةپ ذمئتتةنگةنمئن. سئزدةرمةن ةندئ حابارلاسئپ تذرايئق. سذراستئرارسئزدار.

تاؤفيح اعانئث ويئنا الدةنة تذسكةندةي. مةنئث قولئمداعئ سامارقان ؤايالاتئنئث كارتاسئن سذراپ الدئ.

- ءئنئم، مئنا ماثايدا دا نايماندار تذرادئ. بئزدةر - ديقاندارمئز. ولار - مال باعاتئندار، - دةپ سامارقاننئث باتئسئ مةن تةرئستئگئن ساؤساعئمةن باستئ. - وسئلاردان شئعئپ قالماسئن. سةن جولئثنان قالما. ءبئز انئقتاپ كورةيئك.

ونئث عذمئرئ ةلةؤلئ-ةلةؤلئ ءذش كةزةثنةن تذرادئ

سامارقانعا بارعان نةگئزگئ شارؤام ءبئر ئثعايلاندئ. وكئرةش بابانئث قابئرئنة قذران وقئدئم. اتامئز ةلتذتقاسئ ةكةنئنة كوز ابدةن جةتتئ. حانزادا، جاي عانا ةمةس، مذراگةر حانزادا دارةجةسئندةگئ قاراكوكتئث ذرپاعئ. وكئرةش نايمان، قارا نايمان، قئزئل نايمان اؤئلدارئنئث تذرعئندارئ بذعان نئق سةنئمدئ. وكئرةش شال جاستئق جانة تولئسقان شاقتارئندا - اسكةرباسئ. ةگدةلةنة كةلة دئنگة بةت بذرئپتئ. «اق مئرزا، اق سوفئ» اتالؤئ وسئ تذس سياقتئ. زةر سالا، ويلانا قاراساق، وكئرةش شالدئث عذمئرئ ةلةؤلئ-ةلةؤلئ ءذش كةزةثنةن تذراتئنئن اثعارامئز.

1. ءسوز باسئنداعئ اثئزدا «ةسةسئ كةتئپ جذرگةن دذشپاندارئ» بارئن ايتقانبئز. بذل وكئرةش شالدئث - مذراگةر حانزادانئث قالئث اسكةردئ باستاپ، ايبات شاشئپ تذرعان شاعئ. ءوزئ باتئر، ءوزئ حان تذقئمئ. الدئنان كئم شئعا قويسئن. راسئندا دا تالايلارعا تئزةسئ باتقان شئعار. ءوز ةركئمةن ئستةمةسة دة، مةملةكةتتئث مذددةسئ، حاندئقتئث ئشكئ، سئرتقئ ساياساتئ الدةكئمدةرگة الئمجةتتئلئك جاساتارئنا داؤ بار ما. كورة الماؤشئلاردئث، قاستاستاردئث بوي كورسةتكةنئ ءتارئزدئ، وسئ تذس.

ذرگئت سةكئلدئ جةر شوقتئعئن ءامئر تةمئردئث سئيلاؤئ دا - وكئرةش شالدئث - نايمان حانزاداسئنئث مةملةكةتكة سئثئرگةن ةثبةگئنئث وتةؤئ. اقساق تةمئر-امئر تةمئردئث ماثئنان ءوزئم وقئعان كئتاپتاردا وكئرةش شال - اسكةرباسئ كورئنبةيدئ. سوعان قاراعاندا ءامئر تةمئر اتقا، ودان تاققا مئنگةندة اتامئز اسكةرباسئلئقتان دئنگة بةت بذرعان سياقتئ. ايتپةسة، اقساق تةمئردئث قاسئنان نايماننئث ءبئر تئرةگئ وكئرةش شال كورئنسة كةرةك.

اتامئزدئث دئنگة يلئككةنشة وكئرةش شال - نايماننئث مذراگةر حانزاداسئ اتالئپ نايمان ةلئن باسقارئپ جذرگةنئنة كوزئمئز جةتتئ. وكئرةش شال اتاعئ بابامئزعا توقساننان اسقاندا بةرئلگةن لاقاپ ةمةس. وكئرةش شال - نايمان ةلئنئث حاننان كةيئنگئ مةملةكةتتئك لاؤازئمدئق ةث جوعارئ اتاعئ. بذعان تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ باقئت ةجةنحاننئث ةش بذلتارتپاس دةرةكتةرئ، وكئرةش شال ماثگئ تئنئم تاپقان وثئردةگئ نايمان-وزبةكتةردئث قولمةن قويعانداي دةرةكتةرئ ناقتئلئ دالةل.

2. وكئرةش شالدئث ومئرئندةگئ ةلةؤلئ ةكئنشئ كةزةث - دئنگة بةت بذرؤئ. ءسوز باسئنداعئ شةجئرة اثئزداعئ «اتا اسا دارةجةلئ، ةل تذتقاسئ، دئندار ةكةن. سودان ونئ «اق سوپئ، اق مئرزا» اتاپتئ» دةگةن سوزدة دة جاثئلئس جوق. بابامئز جاستئق شاعئنداعئ، اسكةرباسئ كةزئندةگئ مةملةكةت مذددةسئ ءذشئن ئستةگةن قايسئبئر قياناتتارئنا قذدايدان كةشئرئم تئلةپ، بةس قارؤئن كةرةگةگة ءئلئپ، سول وثئردةگئ نايماننئث ورتاق بيئنة اينالئپتئ. بذل وزبةك - نايمانداردئث دةرةگئ. ةلتذتقالئق پةن ءدئنباسئلئقتئ قاتار الئپ ءجذرئپتئ. وسئ ساتتةردةن باستاپ، قالعان 20-30 جئل ومئرئندة «اق سوپئ، اق مئرزا» العا شئعئپ، «وكئرةش شال - تاق مذراگةرلئك حانزادا» لاؤازئمئ شةگئنگةن سئثايلئ. ءسويتئپ، وكئرةش شال اتاؤئ تذپكئ ماعئناسئن ذمئتقئزا باستاعان.

وسئ تذسقا جةتكةندة ءسوز باسئنداعئ اثئزدا ايتئلاتئن «ةركةك كئندئگئن قئرئپ سالايئق» دةپ دذشپاندارئنئث سايلانئپ كةلةتئنئ جالعان سياقتئ. سةبةبئ، ابدةن وشتةسكةن ادام تارتئنا ما؟ ةگةر، وكئرةش شالعا شامالارئ شئنداپ جةتئپ تذرسا، مال-مذلكئن، جةرئن تارتئپ الماي ما؟ اقسذلؤدئ ات الدئنا وثگةرئپ كةتپةي مة؟ وكئرةش شالدئ تةنتئرةتئپ جئبةرمةي مة؟

ءارئ قاراي. قالئث ارعئن اقسذلؤعا امةثگةرلئگئن ايتؤعا كةلگةندة ذلكةن ئزةت ساقتايدئ. جول-جورالعئسئمةن، سالت-داستذرئمةن وتئر. مذكامالئنان تذتتاي ايئرئلعان، سورلاپ وتئرعان، ةل-جذرتئنان اؤئپ قالعان ادامنئث نئشانئ بئلئنبةيدئ. وكئرةش شالدان. ارعئن «بةرسةث قولئثنان، بةرمةسةث جولئثنان» دةمةيدئ. الئمجةتتئلئك جوق. وسئ-اق وكئرةش شالدئث جذرت ورتاسئ توق ةكةنئنئث ايعاعئ. اقسذلؤدئ الا الماي كةتكةنئن دة كةك ساقتامايدئ. تةرةزةسئ تةث ادامداردئث كةلةلئ اثگئمةسئ وسئنداي بولماؤشئ ما ةدئ. اثئزداعئ «بةيشارا» وكئرةش شالعا تئزة باتئرا المايدئ. وسئعان قاراعاندا تؤ باستاعئ اثئزعا سةنؤ قيئن. قيؤئ كةلمةيدئ.

مذنداي جاعداي تاريحتا ءجيئ كةزدةسةدئ. مئسالئ، بذكئل ةؤروپانئ الدئنا جئققان ةدئل پاتشامئز. ةؤروپالئق تاريحشئلاردئث ايتؤئندا ءتذبئ جةثئلةدئ. بئت-شئتئ شئعادئ. سودان ءبئر پاتشا جةثئلگةن، سذرئقسئز، ةؤروپانئ قان قاقساتقان، اتا جاؤئ ةدئل پاتشامئزعا قئزئن بةرةدئ. وسئعان سةنةسئز بة؟ وتئرئك. جةثئلگةن جاؤعا قئز بةرمةك تذگئلئ، باسئن كةسئپ تاستار ةدئ. ةدئل تاعئ دا جةثگةن عوي. قئزدئ تارتئپ العان، ايتپةسة پاتشالارئ باس اماندئعئ ءذشئن ءوزئ اكةپ بةرگةن. ال ةؤروپا تاريحشئلارئ مةن جازؤشئلارئ وقيعانئ كةرئسئنشة بذرئپ وتئر. وكئرةش اتا تؤرالئ اثئز دا وسئنداي بولؤئ مذمكئن عوي.

3. تاؤفيح اقساقال ايتادئ: «سول كةزدةردةگئ كوپ سوعئستاردا ءذش ذلئ مةرت بولئپتئ. ةكئ ذلئ سذزةكتةن تذرماپتئ. ةث كةنجةسئ دة سوعئس كةزئندة تذتقئنعا ءتذسئپ، جاؤ جاعئ ازاپپةن ولتئرئپتئ ونئ. سةن ايتئپ وتئرعانداي جاؤلارئ اتانئث بالالارئن كوز الدئندا قئرئپ سالماعان. ول كةزدة سامارقاندا نايمانعا بةتپة-بةت كةلةتئن كذش جوق. ةث جانئ مول ءبئز بولعانبئز».

مذمكئن، سولاي دا. ايتةؤئر وكئرةش شالدئث تذل قالعانئ راس. دئنگة ءبئرجولا بةت بذرؤئنا باسئنا تذسكةن قايعئ دا اسةر ةتتئ مة. ةث كةرةمةتئ - وسئ قاسيةتئ. التئ ذلدان ايئرئلعان اتا قذدايدان كذدةر ذزبةيدئ. كذندئز-ءتذنئ قذلشئلئق قئلادئ. ءبئراق توقسانئندا قاتئن الؤ، بالا ءسذيؤ قاپةرئنة كةلدئ مة؟ ءاي، قايدام. اقسذلؤداي كةلئن بةرگةن اللا، توقسذلؤدئ دا ءوز بذيرئعئمةن جئبةرگةن شئعار. قذلئنا ريزاشئلئعئ سولاي ةكةن. شةكةسئ تورسئقتاي بةلگئبايدئث «شئر» ةتئپ دذنيةگة كةلگةنئن كورمةسة دة، توقسذلؤدئث قذرساعئن بذلكئلدةتكةن نارةستةسئنئث تابان تةپكئسئنة الاقانئن توسئپ، قذدايعا شذكئرشئلئك ةتكةنئنة ءوز باسئم سةنةمئن. كوزئ تئرئسئندة اؤلية اتانعان وكئرةش شال - اق سوپئ - اق مئرزا بةلگئبايدئث كةلئستئ، ئرئستئ، ورتاسئ توق، اتالئ دا باتالئ جذرتتئ باسقارا بةرةتئنئن قذدايدئث قذدئرةتئمةن بئلگةن دة شئعار.

التئ ذلدئث اجالئ جانئن جةگةن وكئرةش شال - نايمان حانزاداسئ سابئرئن، بايسالئن دئننةن تاؤئپتئ. التئ ذلدئث تورتةؤئن وكئرةش شالعا - نايماننئث اتاؤلئ سوثعئ حانزاداسئنا قذداي ءوزئ بةرئپتئ. تاؤباعا كةلؤ، شذكئرشئلئك ةتؤدئث الدئ - ءذمئت، ارتئ - بةرةكة دةگةنئمئز وسئندايدان شئققان.

ةندئ قولدا بار دةرةكتةردئ قايئرا ءبئر توپتاپ الايئق. رةت-رةتئمةن كةلةيئك.

1. «شال» - نايماننئث جوعارئ مةملةكةتتئك لاؤازئمئ. ول مئندةتتئ تذردة پاتشا، حان ذرپاعئ - حانزادا. شال مئناداي مئندةتتةر اتقارادئ:

ا) سئرتقا قول باستاپ شئعادئ. دةمةك، اسكةرباسئ، قولباسشئ؛

ءا) جات رؤلاردئث ئسئنة قاتئسادئ. مذنئث ءمانئ بوداندئعئنداعئ جات رؤ-تايپالاردئ باسقارؤ جانة حاندئقتئث شةكاراسئن قورعاؤ؛

ب) ةل اراسئنداعئ ارازدئقتاردئ كةلئستئرةدئ. دةمةك، بيلئك ايتاتئن - توبة ءبي، سوت.

أ) زاثدئ اتقارادئ. مذنئث ءمانئ - مةملةكةت ئشئندة قابئلدانعان زاثداردئث ورئندالؤئن قاداعالايدئ، زاث بذزؤشئلاردئ جازالايدئ.

2. «وكئرةش» - وزبةكتةردئث جةرگئلئكتئ ديالةكتئسئندة «كئشئ بذقا» دةگةن ماعئنادا. ءمانئسئ - حاننان كةيئنگئ ادام.

3. «وكئرةش» پةن «شالدئ» قوسئپ ايتقاندا - نايمان تاعئنئث مذراگةر حانزاداسئ مانئنة ية.

تةرةثدةي ذثئلسةك «شال» مةن وكئرةش» ءبئر ماعئنادا. ول - حانزادا. وسئ جةردة تاعئ ساؤال تؤادئ. وندا نةگة بئرةؤئن عانا ايتپايمئز؟ نةگة قوسارلاپ، «وكئرةش شال» دةيمئز. جةكة ايتسا دا ذعئنئقتئ سياقتئ. بذل سذراققا مئنا سوزدةر جاؤاپ بةرةدئ: «توقتئ - بارلئق»، «بايان سذلؤ»، «اق-شاعان»، «كةلتة-مذقئرئ». وسئلارداعئ بارلئقتئث قازاقشاسئ - توقتئ، باياننئث قازاقشاسئ - سذلؤ، شاعاننئث قازاقشاسئ - اق، مذقئرئنئث قازاقشاسئ - كةلتة، شولاق. «اقشاثقان ءذي تئكتئ» دةيمئز. سويتسةك، «اپپاق ءذي» دةگةندةي ةكةنبئز. بذل دا قايتالاپ تذر. تئلئمئزدة قالماق - مئثعذل - قازاق سوزدةرئ تئركةسئپ ايتئلاتئن تئركةستةر كوپتةپ سانالادئ. كةيبئر قوسارلئ سوزدةر جةرگئلئكتئ ديالةكتئنئ تذسئنئكتئ ةتؤ ءذشئن دة جذرةدئ. اؤةلدةگئ «شالدئث» كونة ذعئمئ، ماعئناسئ ذمئتئلا باستاعان سوث «وكئرةش» - «وكئراچ» قوسئلعانداي. كونةسئ «شال» ءتارئزدئ.

ءسوز رةتئ كةلگةندة ايتقان ءجون. عالئم-ساياحاتشئ گ.پوتانين نايمانداردان «كوك بذقا» اثئزئن جازئپ الئپ، مئناداي قئزئق فاكتئ كةلتئرةدئ: «نايمانداردئث ءبئر بولئگئ وسئ كذنگة دةيئن وزدةرئن وگئزدئث ذرپاعئمئز دةيدئ». (ع.باينازاروأا، «قاسيةتتئ تذركئ ةلئ»، الماتئ. «ونةر»، 66-بةت).

مئنة، ازئرشة بئزگة ناقتئلئ بةلگئلئسئ. سئرت قاراساق ءبارئ انئق. ءبئراق، وكئرةش شالدئث، ةث الدئمةن، حانزادا ةكةندئگئ كوپتةگةن سذراقتار تؤعئزادئ. مئسالئ، وكئرةش شال حانزادا بولسا، ول حاننئث بالاسئ. دةمةك، اكةسئ تاقتا وتئرؤئ ءتيئس. الايدا وكئرةش شال تؤدئ دةپ جورامالداناتئن 1300 جئلدارئ نايمان حاندئعئنئث قذلاعئنا 80 جئلدان اسقان - حان بولؤئ ءذشئن حاندئق بولؤئ قاجةت. وكئرةش شالدئث تذسئندا ول دا جوق، بذل دا جوق - نايماننئث سوثعئ حانئ - كذشئلئك 1218- جئلئ جةبة نويانمةن جةكپة-جةكتة، مايدان ذستئندة ولگةن. ول تذستاعئ باتئرلاردئث كوكسةگةنئ دة وسئنداي مايدان ءولئمئ ةدئ. كذشئلئك ءولئپ بارا جاتسا دا ءبئر ارمانئنا جةتئپ كةتكةن.

ةندةشة، نايمان حانزاداسئ شالعا نة سةبةپتةن «وكئرةش» قوسئلعان؟ ناقتئلئ جاؤابئم جوق. ءبئراق قذدايچؤكؤر، تاؤفيح اقساقالداردان مئنا دةرةكتةردئ جازئپ الدئم.

- كؤچؤلؤك حاننئث كةسئلگةن باسئمةن بئرگة موثعولدار ءتورت-بةس بالالارئن دا الا كةتئپتئ. ءبئراق ءبئر ذلئ الدة قاشئپ ذلگةرةدئ، الدة تئعئلئپ قالادئ. نوكةرلةرئ ذلدئ ةشنارسةدةن تارئقتئرماپتئ. وسة كةلة ماثايئنا وسئ جاقتاعئ نايماندار بئرتئندةپ جينالادئ. سول كةزدة، كةرةمةتتئ قارامايسئث با، مذنئ كةتبذقا ةستئپتئ. جوشئحانعا العئزئپتئ. باؤئرئ ةمةس پة، قولئنا قاراقورئمنان پايزا بةرگئزئپ قايتارئپتئ. بارلئق نايمان، مةركئت، قئپشاقتاردئث كئشئ حانئ ةتئپ بةكئتئپتئ. نة دةسةك تة، جوشئ ولگةن 1227- جئلدان بذرئن. وكئراچ اتا وسئ اؤلةتتئ جالعاستئرادئ. نةشئنشئ بذتاعئ ةكةنئ بةيمالئم.

- سوندا «وكئرةش» دةگةن «كئشئ بذقا» - «كئشئ حان» دةگةن بولئپ شئققانئ ما؟

- بئزدة سولاي دةيدئ.

وزبةك شةجئرة ساقتامايدئ دةپ ويلايتئنمئن. سودان با، ازداپ سةنئمسئزدةؤ كورئندئ العاشئندا. ءبئراق «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئن» جئلئكتةپ، كةتبذقانئ، جوشئنئ ءدال باساتئندارئن قايتةمئن؟ ءارئ، وتئرئك ايتاتئنداي باستارئنا نة زور تؤئپتئ؟

بابانئث «وكئرةش» اتالؤئنا بايلانئستئ قازاق اراسئندا ونئث «وكئرگةنئنة» قاتئستئ ءبئر اثئز بار ةكةنئن ايتئپ شئعئپ ةدئم، وزبةك نايماندارئ الدةپكئدة تاثدانئپ قالدئ. ءوزارا تئلدةسئپ، قاؤقئلداستئ. سونان سوث وندايدئ ةستئمةگةنئن، وزبةك اراسئندا ونداي ءسوز جوق ةكةنئن ايتئپ، از-كةم رةنجئگةن سئثاي تانئتتئ.

- ةستئمةپپئز. ونداي بولسا، مئنا قئپشاقتار مةن قوثئراتتار قذلاعئمئزدئ جةپ قويار ةدئ. وتئرئك ءسوز. وندايدئ بئلمةيمئز. اتامئزدان ءوش الا الماعان بئرةؤلةردئث شئعارعانئ شئعار. بئزدة دة وكئراچ شال توقساننان اسقاندا توقال الادئ. ول راس. كةلئنئ اكةلئپ بةرةدئ. ول دا راس. قازاق اراسئ «وكئراچ» ءسوزئن تذسئنبةگةن سوث ايتا سالعان. ولاي دةؤ كذنا.

اثئزدئث اتئ-اثئز. باسئنان تذسسةث شةتئنة شئعاراتئن قارا جول ةمةس. مذندا شئندئقتئث سذرلةؤئ جاتادئ. كوزگة تذسةر ءئز بار. وسئ سوقپاققا تذسسةك قايتةدئ؟ قايدا جةتكئزةر ةكةن؟

قئزئل قئرعئن كةلمةسة، وسةر ةدئك

بذگئن «قازاقپئز» دةيتئن نايماندار عانا ءذش ميلليونعا جةتةعابئل ةكةنئن ايتئپ ءجذر. بولسا، بولار. وندا، وسئ نايماننئث كوبئرةك وسكةنئ قاراكةرةي مةن ماتاي، سادئر مةن ءتورتؤئلدئ قوسساق، وكئرةشتةن تاراعان ذرپاق بذگئن ءبئر جارئم ميلليون مةن ةكئ ميلليوننئث اراسئندا. بذعان تولئق سةنؤگة بولادئ. ءبئراق سوناؤ، شئثعئسحاننئث تذسئندا تذتاس مةملةكةت رةتئندة بةلگئلئ قئرعئزدار ءذش ميلليوننئث ذستئنة ةندئ جةتتئ. ةندةشة، وكئرةش شالدان تارايتئن ءتورت اتا از ؤاقئتتا قالاي عانا ةكئ ميلليونعا جؤئقتادئ؟ ونئث ذستئنة، وكئرةش جالعئز، بةلگئباي جالعئز، ءسذيئنئش (سذگئرشة) جالعئز، تولةگةتاي (تولةك اتاي، تولة - قئتاي) جالعئز، قئتاي جالعئز. ون ءتورتئنشئ عاسئردئث اياعئندا ذلدئ بولعان وكئرةشتةن بةرئ ءبئر ءجذز جئل. دةمةك، ون بةس عاسئردئث اياعئ، ون التئ عاسئردئث باسئندا قاراكةرةي، ماتاي، سادئر، تورتؤئل دذنية ةسئگئن اشادئ. بار-جوعئ بةس ءجذز جئلدا وسئنشا جان ءوربؤئ مذمكئن بة؟ ارينة، جوق. دةموگرافيالئق ورتا ءوسئمدئ الساق، مذمكئن ةمةس. وعان جوعارئداعئ قئرعئزدئث ءوسئمئ كؤا. ةرتة زاماندارداعئ ئندةت دالانئ دا، قالانئ دا وتاپ كةتةتئنئ جانة بار. ءتئپتئ، ون ةكئ، ون ءذش عاسئردا دذنيةنئ دذركئرةتكةن مئثعذلئث قئتايداعئسئ، مئثعذلداعئسئ قوسئلئپ بةس ميلليونعا ةندئ جةتتئ.

قازاقتئث اسا ايباتتئ حانئ قاسئمنئث تذسئندا جذرتئمئزدئث مةيماناسئ ءتاسئدئ. تاريحشئلاردئث ايتؤئنا قاراعاندا، حالئق سانئ 1 ميلليونعا جةتكةن. كذنئ بذگئنگة دةيئن بذعان ةشكئم داؤ ايتا قويعان جوق. شئنئ دا وسئ. قاسئم 1511-1518 جئلدارئ تاققا وتئردئ. ال 1917- جئلعئ ساناقتا مذحامةتجان تئنئشباي دةرةكتةرئ بويئنشا قازاق 5 ميلليونعا ءسال جةتپةگةن. ساناق تولئق بولماؤئ مذمكئن. سوندئقتان دا 5 ميلليون دةگةن دذرئس شئعار. سول كةزدة 3 ميلليون جارئمداي وزبةك بار. وسئ وزبةك قازئر 20 ميلليوننئث ذستئندة. ولاي بولسا، قازاق 30 ميلليون بولؤئ ءتيئس ةدئ. الايدا ХХ عاسئر قازاققا قئرعئن اكةلگةن ارنايئ ذيئمداستئرئلعان زذلماتقا ذرئندئق. وسة المادئق.

وسئ ةسةپ، ةگةر سول قئرعئن كةلمةسة، قازاقتئث قاسئم حاننان بةرگئ 500 جئلدا وتئز ةسة وسةرئن كورسةتةدئ. بذل ةث جوعارئ دةپ الاتئنئمئز. ةندةشة، بذگئنگئ كذننةن 500 جئل بذرئن تؤعان نايمان قئتايدئث ذلدارئ قاراكةرةي، ماتاي، سادئر، تورتؤئل اتتئ ءتورت بالادان قانشا ذرپاق ءوربؤئ مذمكئن؟ ءوزئثئز ةسةپتةپ كورئثئزشئ. قالاي تارتساثئز دا ءبئر جارئم، ةكئ ميلليونعا جةتپةيدئ. ءتئپتئ، وننان بئرئنة دة ماثايلامايدئ.

سوندا قالاي بولعانئ؟ قاراكةرةي، ماتاي، سادئر، تورتؤئلدان تؤدئ دةپ جذرگةن ءبئر جارئم، ةكئ ميلليون وكئرةش شالدئث ذرپاعئ بذل بابادان تاراماعانئ ما؟ سذراققا كةسئپ جاؤاپ بةرؤ كةرةك. ءبئر بولئگئ وكئرةش شالدئث كئندئگئنةن. اتانئث تئكةلةي ذرپاقتارئ ارامئزدا. بذل تالاسسئز، داؤ تؤدئرمايدئ. الايدا ءدال قايسئسئ ةكةنئن تاپ باسؤ مذمكئن ةمةس. ال وسئ ءبئر جارئم، ةكئ ميلليون ادامنئث بذگئنگئ كوزئ ءتئرئ نةگئزگئ بولئگئ سول كةزدة وكئرةش شالدئث بيلئگئندة بولعان نايماندار. ةكئنشئ سوزبةن ايتساق - وكئرةش شال بيلةگةن ذلئستئث نايماندارئ. وكئرةش شال تذپتةپ كةلگةندة ءوز اتالاستارئ - نايمانداردئث باسئن قوسؤشئ، شاشئراپ جذرگةن قانداستارئن ذيئمداستئرؤشئ.

ءسويتئپ، بذرئننان ءئرئ تايپالار ذساقتارعا قامقورلئق جاساپ، قاناتئنئث استئنا الدئ. وزگةلةردئث الئمجةتتئلئك جاساؤلارئنا جول بةرمةدئ. بذل ةكئ جاققا دا ءتيئمدئ ةدئ. قئز الئسئپ، قئز بةرئستئ. ءبئرئنئث بالاسئن ءبئرئ باؤئرئنا باستئ. قان ارالاسئپ، سذيةك جاثعئرئپ جاتتئ. وسئ شارؤانئث باسئندا نايمان ئشئندةگئ ءبئر تذلعا - وكئرةش شال دا تذردئ. ات تذياعئ جةتةر جةردةگئ نايمان كوشئ تولاسسئز كةلدئ. «قايدا باراسئثدار؟» دةگةندةرگة «وكئرةش شالعا» دةگةن جاؤاپ بةرئلدئ. وكئرةش شالدئث ذلئسئنداعئلار «قايدانسئثدار؟» دةگةندةرگة «وكئرةش شالدئث نايماندارئمئز» دةپ جاؤاپ بةردئ. ءسويتئپ، «وكئرةش نايمان» اتاؤئ ءبئرجولا ورنئقتئ.

سامارقان ماثئ جانعا جايلئ، جةرئ قذنارلئ بولعانئمةن اياقتئ مالعا تاراث. بئرتئندةپ بذل دا ءبئلئندئ. ءورئس قئسئلئپ، جينالعان جذرت جاثا جةر كوزدةي باستادئ. ول - تةرئستئكتةگئ نايماننئث ذلكةن بولئگئ بالتالئ-باعانالئلار وتئرعان ذلئتاؤ، ودان ءارئ سارئ ارقا، ودان ءارئ ءئبئر-ءسئبئر. وكئرةش شالدئث - وكئرةش نايماندارئ ابدةن اياقتانئپ، ايباتئن قايئرا قالپئنا كةلتئرگةن سوث بئرتئندةپ جئلجي باستادئ. «وكئرةش نايمان» اتاؤئ ءتورت تاراپقا جةتتئ. قذلاققا ءسئثدئ. ءسويتئپ، كةشةگئ تذتاس نايماننئث ذلكةن ءبئر بولئگئ وزدةرئن وكئرةش شالدان تاراتئپ، «وكئرةش نايمان» دةگةن تذراقتئ اتاؤدئ ءبئرجولا يةمدةندئ. ناق وسئ اتاؤمةن بذگئنگئ كذنگة جةتتئ.

ول زاماننان بةرئ - التئ عاسئردئث ار جاق، بةر جاعئ. قونئس اؤئستئ، تذرمئس-تئرشئلئك وزگةرئسكة ءتذستئ. نايماننئث تذستئگئ - وزبةكتة، قئرعئزدا، ورتاسئ - قازاقتا، تةرئستئگئ - ورئستا، شئعئسئ - قئتايدا. قئتايداعئ عالئمدار ول جاقتا ةث كةمئ سةگئز ءجذز مئث نايمان بار دةگةن پئكئردة. بولسا - بولار. ولار قازاق اتالادئ. ال وزبةكتةگئلةر - وزبةك، تذركئمةندةگئلةر - تذركئمةن، قئرعئزداعئلار - قئرعئز، تاتارداعئلار - تاتار، نوعايداعئلار - نوعاي. ءسئثئسئپ كةتتئ. دةسة دة، ولار ءتذپ-تامئرئ نايمان ةكةنئن جادئدان شئعارماعان. وسئلاردئث قاي-قايسئسئمةن كةزدةسسةم دة قازاق ئشئندةگئ نايمانداردئ نةگئزگئ ساناپ، وزدةرئن «ءبولئنئپ كةتكةندةرمئز» دةيدئ. قازاق نايماندارئنا سئيلاسئمدئ قارايدئ. تةگئن قازاقتارعا اكةلئپ تئرةيدئ.

قئرعئزدئث وش قالاسئنئث تذبئندةگئ نايمان اتتئ اؤئلدا تذگةلدةي نايماندار تذرادئ. 1991- جئلئ قوناقتا بولعانئمدا ولار جؤانبذت جانة سارئ نايمان دةلئنئپ ةكئگة بولئنةتئنئن ايتقان. ةسئمة تذسپةي وتئر، اتئن ذمئتئپپئن، ئشتةرئندةگئ اقساقالئ «سول تذستا ءبولئنئپ كةتپةسةك، ءبذيتئپ قئسئلئپ-قئمتئرئلماي كةث وتئراتئن ةدئك» دةگةن-دئ.

نوعايداعئ نايماندار دا اتا-تةگئن ذمئتپاعان. ولارمةن سويلةسؤ اسا جةثئل. تئلئمئزدةگئ ذقساستئق ةث كةمئ 95 پايئز. ازئلدةپ «ورتامئزعا قايتپايسئزدار ما» دةسةم، «قارا تةثئز جاعاسئندا دا ءبئر كوزدةرئثئز جذرگةنئ دذرئس قوي» دةيدئ. ول دا ءجون.

تاجئكستان، تذرئكمةندةگئ لوقاي وزبةكتةر وزدةرئن «قازاقپئز» دةيدئ. «وزبةك» اتاعان جةرگئلئكتئ جذرت بولسا كةرةك. وسئلاردئث ئشئندة بالتالئ نايماندار بار ةكةن. ءبئر جاز وسئ بالتالئ-لوقايلار ذيدة جذمئس ئستةپ، اس ءذي، مونشا، شوشالا سالدئ. 2006 -جئلئ قاجئعا بارعاندا دا كةزدةسئپ، شذيئركةلةسئپ قالدئق.

قايدا، قانداي جاعدايدا كةزدةسپةيئك وزبةك، لوقاي، جؤانبذت، قئزئل، قارا، دذرمةن، سارئ اتالئپ جذرگةن نايمانداردئث ءبئرئ دة جاتسئنعان ةمةس. كةيدة بايقايمئن، سولار قازاق ةمةستئگئنة كادئمگئدةي قئنجئلادئ. بئزگة قئزئعا قارايدئ. ءبارئ دة ءئش تارتادئ.

وكئرةش شالدئث عذمئرناماسئن ازدئ-كوپتئ زةردةلةگةنئمئزدةگئ نةگئزگئ ماقسات - جالپئ قازاق تاريحئنئث ءبئر پذشپاعئ بذتئندةلة بةرسئن دةگةن نيةت ةدئ. ءار بابامئزدئ ذلتئنا جةتة تانئستئرعاننان تةك قانا ذتامئز. بئزدةن كةيئن كةلة جاتقان ذرپاققا ءئز سالئپ بةرةمئز. ال ولار ءوز كةزةگئندة سونئ دةرةكتةرمةن تةرةثدةي تذسةتئنئنة كذمانئمئز جوق. مئنة، وسئنداي جاعدايدا قازاق تاريحئ تذگةل بولماق.

كامال ءابدئراحمان،

استانا ماثئنداعئ قاراكةرةي قابانباي باتئر

كةسةنةسئنئث شئراقشئسئ

(شئعئس قازاقستان وبلئستئق «ءديدار» گازةتئ)

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى