قادئر مئرزا ءالئ: جوق، ولمةيمئن
دئر مئرزا ءالئ اعامئزدئث قازاسئنا حالئق كذيزةلدئ.
كوك داؤئلمةن جاعالاسئپ كةمةمئز،
كوك مذحيتتا قاقپاقئل بوپ كةلةمئز.
و، جاساعان!
ءوستئپ ءجذرئپ ءبئر كذنئ
ولةمئز-اؤ،
ولةمئز-اؤ،
ولةمئز!
كةيبئرةؤلةر سونئ نةگة ذقپايدئ،
قادالادئ جذرةگئمة مذث-قايعئ.
مةن دة ولةمئن،
مةنئث ءبئراق ةسئمئم
جازؤشئلار تئزئمئنةن شئقپايدئ!
پةندةمئن عوي، تاؤ بولسام دا شوگةر ةم،
گذلدةي سولام،
ءبئراق قايتا كوگةرةم:
تئرئلةردئث كوزئنة وتتاي باسئلار،
تالاي-تالاي نةمةرةم مةن شوبةرةم.
ءولئپ-وشكةن عاشئق جئگئت
كذنئنة
مةندئك كوزبةن قارار سذيگةن گذلئنة.
مةن بولماسپئن،
ءبئراق ءسوزئم ورالار
سايراپ تذرعان شةشةندةردئث تئلئنة.
جذرةك نةگة،
وكپة نةگة القئندئ؟
قيمايدئ ما وتة شئققان بال كذندئ؟
ادةمئ ءازئل ءبئر كةزدةرئ مةن ايتقان،
ءالئ تالاي دؤ كذلدئرةر حالقئمدئ.
امال قانشا!
تاتار ءدامئم تاؤسئلدئ.
قابئرستان قذشاعئمةن قاؤسئردئ،
جوق! ولمةيمئن!
ةلئم تالاي ةستيدئ
لةنتاعا جازئپ العان داؤسئمدئ!
كةيبئر جئرئم ءدان ذشئرئپ قئرماندا،
كةيبئر جئرئم باقتاشئ بوپ ءجذر ماثدا.
جوق! ولمةيمئن!
پراأوم جوق ولؤگة،
ءسوز سئيلايتئن حالقئم امان تذرعاندا!
- قادئر مئرزا ءالئ
قازاق ادةبيةتئ مةن ونةرئ ورنئ تولماس اؤئر قازاعا دؤشار بولدئ. 22 -قاثتاردا 76 جاسقا تولعان شاعئندا اسا كورنةكتئ قازاق اقئنئ، قازاقستاننئث حالئق جازؤشئسئ، مةملةكةتتئك سئيلئقتئث لاؤرةاتئ قادئر مئرزا ءالئ اؤئر ناؤقاستان دذنية سالدئ.
قادئر مئرزا ءالئ 1935- جئلئ 5- قاثتاردا باتئس قازاقستان وبلئسئنئث جئمپيتئ كةنتئندة تؤعان. 1958- جئلئ قازاق مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث فيلولوگيا فاكؤلتةتئن بئتئرگةن سوث ةثبةك جولئن سول كةزدة جاثادان اشئلعان «بالدئرعان» جؤرنالئندا باستاعان. 1962-1965- جئلدارئ «جذلدئز» جؤرنالئندا پوةزيا جانة سئن ءبولئمئنئث مةثگةرؤشئسئ، جاؤاپتئ حاتشئ، باس رةداكتوردئث ورئنباسارئ، 1968-1973 - جئلدارئ «جازؤشئ» باسپاسئندا پوةزيا ءبولئمئنئث مةثگةرؤشئسئ، قازاقستان جازؤشئلار وداعئندا پوةزيا سةكسياسئنئث كةثةسشئسئ قئزمةتتةرئن اتقارعان. 1993- جئلدان باستاپ ءبئراز ؤاقئت «بالاؤسا» باسپاسئنئث ديرةكتورئ، 1985-1994 -جئلدار ارالئعئندا قازاق ك س ر جوعارعئ كةثةسئنئث ةكئ دذركئن (ХІ, ХІІ شاقئرئلئمدارئنئث) دةپؤتاتئ بولدئ.
قادئر مئرزا ءالئ ءبئزدئث داؤئرئمئزدةگئ الةمدئك ارةناعا شئققان قازاق پوةزياسئنئث كوكجيةگئن كةثةيتئپ، مازمذنئن ساپالاندئرؤعا، كوركةمدئك دةثگةيئن بيئكتةتئپ، مارتةبةسئن كوتةرؤگة ايرئقشا ةثبةك سئثئرگةن، «قازاقتئث قادئرئ» دةپ تانئلئپ، حالقئ ارداقتاعان بئرةگةي تذلعا، ةرةكشة دارئن يةسئ ةدئ.
ونئث تذثعئش تؤئندئسئ 1954 -جئلئ «پيونةر» جؤرنالئندا جاريالانعان. سودان بةرگئ ؤاقئت ئشئندة «كوكتةم»، «ءدانئشپان»، «وي ورمانئ»، «دالا ديدارئ»، «بذلبذل باعئ»، «اق وتاؤ»، «كذمئس قوثئراؤ»، «دومبئرا»، «كةش»، «جةرذيئق»، «قورامساق»، «كوكپار»، «قئزئل كئتاپ»، «الاقان»، «ساز سيقئرئ»، «كذندةر-اي»، ت.ب.، ذزئن سانئ قئرئقتان اسا كئتاپتارئ، تاثدامالئ شئعارمالارئنئث بةس تومدئعئ، 2001 -جئلئ ون بةس تومدئعئ جارئق كورگةن. ةكئ جذزگة جؤئق ءان ماتئندةرئن جازعان. اقئننئث بئرنةشة پةساسئ ساحنادا قويئلعان. قادئر مئرزا ءالئ جاسوسپئرئمدةرگة ارنالعان ولةث، جاثئلتپاش، جذمباق، مئسالداردان تذراتئن ونداعان جيناق بةرئپ، بالالار ادةبيةتئن دامئتؤعا دا ذلكةن ذلةس قوسقان، ولةثدةرئ الةمنئث كوپتةگةن تئلدةرئنة اؤدارئلعان، ءوزئ دة رؤمي، گةينة، گيؤگو، لةرمونتوأ، ةسةنين، گامزاتوأ، مةجةلايتيس، پةتةفيدئث جئرلارئن قازاق تئلئنة ءساتتئ تارجئمالاعان كوركةم ءسوزدئث حاس شةبةرئ ةدئ.
ول كةزئندة تاؤةلسئز قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث العاشقئ ءان ذرانئنئث جاثا ءماتئنئن جازعان اأتورلارئنئث ءبئرئ بولدئ.
كورنةكتئ اقئنعا 1966- جئلئ «وي ورمانئ» جيناعئ ءذشئن قازاقستان لةنين كومسومولئ سئيلئعئ، 1980- جئلئ «جةرذيئق» جئر كئتابئ ءذشئن قازاق ك س ر مةملةكةتتئك سئيلئعئنئث لاؤرةاتئ اتاعئ بةرئلدئ. ول 2001 - جئلئ تاؤةلسئز «تارلان» سئيلئعئن يةلةندئ.
قادئر مئرزا ءالئ «« دارةجةلئ دوستئق» جانة «پاراسات» وردةندةرئنئث يةگةرئ.
اقئننئث وزئق ذلگئلئ تؤئندئلارئ قازاق ادةبيةتئنئث التئن قورئن بايئتقان جاؤهارلار قاتارئنان ورئن الئپ، بولاشاقتا دا ذلتئمئزدئث رؤحاني قازئناسئنا اينالا بةرمةك.
قارا ورمان قازاق جذرتئ كورنةكتئ اقئن، اسئل ازامات، قابئرعالئ قايراتكةر، تذعئرلئ تالانت قادئر مئرزا ءالئ سةكئلدئ اياؤلئ پةرزةنتئنئث اسئل بةينةسئن جذرةگئندة ماثگئلئككة ساقتايدئ.
قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث ءذكئمةتئ.
حالئقتئث قادئرئ ةدئ
جاسئم توقسانعا تئرةلگةندة ارتئثداعئ ئنئلةرئث ومئردةن كةتئپ جاتسا، ولارعا جوقتاؤ جازؤ قيئن ةكةن. جاستاردئث ومئردةن وزعانئنا ءوزئث كئنالئدةي كذي كةشةسئث. جةر باسئپ، ءتئرئ جذرگةن سوث ولاردئ جوقتاماسقا دا امال جوق.
بذرئن زةينوللا قابدولوأ، اقسةلةؤ سةيدئمبةكوأ، يأان ششةگوليحين، جذماعالي ئسماعذلوأ، وتةجان نذرعاليةأ ئنئلةرئمنئث قازاسئنا قينالا وتئرئپ كوثئل ايتقان ةدئم. كةشة عانا سذيئكتئ ئنئلةرئمنئث ءبئرئ نةمات كةلئمبةتوأتئث قئرقئن وتكئزگةندة: «اجال-مةرگةن ءوزئنئث ءذنسئز مئلتئعئمةن جيئرماسئنشئ عاسئردئث العاشقئ جارتئسئندا تؤعانداردئ اياؤسئز اتئپ جاتئر. بذگئن بار ادام، ةرتةث جوق» دةگةن ةدئم.
بذگئن قيماس باؤئرئم قادئر مئرزا ءالئنئث قايتئس بولعانئن ةستئگةندة، جاماندئق شاقئرعانداي، سول ءسوزدئ بةكةر ايتقان ةكةنمئن، ايتپاسام قئمباتتئ قادئرئم قاسئمئزدا بولار ما ةدئ دةپ ويلادئم. داتكة قؤات قوي! سول ساتتة سةنئث اؤرؤحانادا جاتقانئثدئ بئلگةنئم جوق، قادئر باؤئرئم.
قازاقتا اتاقتئ اقئندار كوپ. ءبئراق اتاقتئلاردئث ءبارئ بئردةي ارداقتئ بولا بةرمةيدئ. سةن سول ةث ارداقتئ اقئندارئمئزدئث ءبئرئ ةدئث، قادئرجان.
اقئنداردئث ءبارئ بئردةي وي تولعايدئ. ءبئراق ويشئل اقئنداردئث ءبارئ بئردةي فيلوسوف بولا بةرمةيدئ. سةن ويلاماعان ويئث، وقئماعان كئتابئث جوق، ةندئگئ ةث فيلوسوف اقئنداردئث بئرةگةيئ ةدئث. سةنئث فيلوسوفيالئق تولعامدارئث قازاق حالقئنئث اقئل مةن وي-قازئناسئن ودان ءارئ تولئقتئرا ءتذستئ.
وزگة ةثبةكتةرئثدئ ايتپاعاننئث وزئندة، سةنئث ءوز ويئثنان تؤعان ماقال، ماتةل، افوريزمدةرئث ذشان-تةثئز عوي! كذنئ كةشة «الماتئ اقشامئ» گازةتئندة ذزدئكسئز باسئلئپ كةلة جاتقان سؤ جاثا افوريزمدةرئثدئ وقئپ، شئن ريزا بولئپ، قؤاناتئن ةدئك. «قادئر اقئن ايتقانداي» دةگةن ءسوز حالئقتئث اؤزئنان تذسپةيتئن.
سةنئث مئسقئلئث دا ءمئردئث وعئنداي ةدئ، ادام بويئنداعئ كةمشئلئكتةردئ مئنةگةندة كةرئ كةتكةن كةنةؤسئزدةردئث توبةسئنةن جاي تذسئرةتئنسئث.
سةن توقشئل ةمةس، كوپشئل ةدئث. ذيئرسةك ةمةس، ذيئمشئل ةدئث. سةن ةشكئمنئث ايتقانئنا كونئپ، ايداعانئنا جذرمةدئث. وزئثة عانا ءتان، ازاماتتئق ءادئل جولمةن ءجذردئث.
سةن سونشاما كئشئپةيئل ةدئث. اقئنمئن دةپ اسقاقتاماي، جذرتتئث بارئمةن قويان-قولتئق ارالاسئپ كةتةتئنسئث. سةنئمةن سالةمدةسؤدئث ءوزئ ءبئر عانيبةت بولاتئن. اق كوثئل، ادال پةيئلمةن كذلئمدةي كةلئپ قذشاقتاسا كةتكةنئثدة مةرةيئمئز ءوسئپ، ءماز بولئپ قالاتئنبئز.
سةنئث ءتانئث ولگةنمةن، رؤحئث ةشقاشان دا وشپةيدئ، باؤئرئم. سةنئث رؤحئث اسئل ولةثدةرئثدة، ءماتئنئن سةن جازعان اندةردة قالدئ. راديو تاثةرتةث، تذستة، كةشكة قازاق اندةرئن بةرگةندة ساثقئلداپ سةنئث اتئث اتالادئ. سول ولةث-اندةر ارقئلئ قازاق دالاسئن شارلاپ جذرةسئث. ءان سوزئنة اينالعان سةنئث رؤحئث جاستارعا - جئگةر، قارتتارعا قايرات بةرةدئ. وزگةسئن ايتپاعاندا جالعئز «اتامةكةنئثدئ» (مؤزئكاسئن جازعان ةسكةندئر حاسانعاليةأ) عانا ايتايئقشئ.
قايدا جذرسةم اتامةكةن،
كوكةيئمدة جاتادئ ةكةن.
كذننئث ءوزئ قيماي ونئ
ذياسئنا باتادئ ةكةن، - دةدئث سةن.
راس ايتتئث، ءدال ايتتئث!
سول اتامةكةنئثنئث ماثگئلئك تذرعئنئ بولئپ قالاسئث سةن!
قوش، باؤئرئم! ءبئز سةنئث تانئثمةن عانا قوشتاسامئز. جانئث جادئمئزدا بولادئ، رؤحئث توبةمئزدة جذرةدئ.
ءازئلحان نذرشايئقوأ.
قوش، قيماس دوسئم
قارالئ حابار قاي ؤاقئتتا دا كوثئلئثدئ بوساتئپ، كوزئثة جاس ذيئرةدئ. ءبئر جئلئ تؤعان ءتول ةدئك، ءذش اي ذلكةندئگئثدئ ايتئپ: «مةن ساعان اعامئن» دةيتئن ةث قؤانئپ. مةن دة سول اعالئعئثا ءبئر ءتذرلئ قؤاناتئن ةم. سةنئث اقئلئث دا، تالانتئث دا مةنئكئنةن گورئ كوپ ةدئ. سوندئقتان دا مةن سةنئث اعالئعئثدئ ارداق تذتاتئن ةم. ءسوز كةزةگئ الدئمةن ساعان تيةتئن. مةن ساعان باسئمدئ يةتئنمئن. ادةبيةتكة بةرئلةتئن اتاق-ابئرويلاردئ دا سةن الدئمةن الدئث. ءبئرئنشئ قذتتئقتاؤشئث بولعانئمدئ وزئمة باق كورةتئن ةم.
اسئل، ارداقتئ دوسئم، قذرداسئم قادئر! سةن ةشقاشان ولمةيسئث. سةنئث ماثگئ جاسايتئن اسئل جئرلارئث سةنئ ارمان بيئگئنة قاراي ذشئرادئ دا وتئرادئ.
سةنئث اقئن ئنئلةرئث، قذرداستارئث سةنئث اقئندئقتاعئ ذلئلئعئثدئ ءارقاشان سئيلايدئ. سةنئ سذيئكتئ اعام دةيدئ كئشئلةر. قذرداستارئث تذلپار اقئن دةپ ارداقتايدئ. اتتةث، اسئل ويلئ، پاراساتتئ ذلئ ساپار تئم ةرتةرةك ءذزئلدئ. ءومئر ساپارئث دا ءوزئثنئث ذلئ جئر ساپارئثمةن بئرئگئپ، سةنئ ماثگئلئكتئث شئثئنا شئعارعانئن ءبئز وزئمئزگة ماقتان تذتامئز.
سةنئمةن قاناتتاس، قالامداس بولعانئمدئ مارتةبة كورةم مةن. قوش، قازاق جئرئنئث ذلئ اقئنئ دةيدئ ءوزئثنئث تذماشئث جئلاپ تذرئپ. قوش، مةنئث ءبئر تؤعان دوسئم، قذرداسئم، اسئل قادةكةم.
تذمانباي مولداعاليةأ.
ةلئن ةسةثگئرةتئپ كةتكةن ةسئل اقئن
ارامئزدان قادئر مئرزاليةأ ءوتتئ. التئ جاسار بالامئزدان ازؤئ وپئرئلعان قاريامئزعا دةيئن ذيئپ تئثدايتئن ذلئ اقئنئمئز كةتتئ. ءئستئث قاسئندا، جذمئس ذستةلئنئث باسئندا باقيعا ءباز كةشتئ. ارتئندا اياقتالماعان شارؤالارئ قالدئ. ويئندا ورئندالماعان ارماندارئ كوپ ةدئ. مةرگةننئث وعئنداي ءدال تيةتئن تالاي تاپقئر سوزدةرئ ايتئلمادئ. بذل قازا قابئرعامئزعا قاتتئ باتتئ. قازاق جئرئنا قاق جذرةكتةن وق ءتيدئ. تذندةر بويئ جئلتئرايتئن شئعارماشئلئقتئث تال شئراعئ جالپ ةتئپ ءسوندئ. بذل حابار ةستئلگةندة ذلكةن-كئشئمئز تذگةل ةسةثگئرةپ قالدئق. اسقاقتاتئپ انگة قوساتئن اتامةكةنئمئز تةگئس تةبئرةندئ. قازاق ادةبيةتئندة قادئر يةلةنئپ وتئرعان قاسيةتتئ تاقتئث تئم بيئك ةكةندئگئن انئق تذسئندئك. ونئث اؤزئنان قاپئسئز سومدالئپ شئققان ءاربئر تئركةس ءوز ورنئنا مئق شةگةدةي مئعئم قادالئپتئ. ةندئ ةشكئم تاپجئلتا المايدئ. اتئن ماثگئلئككة قالدئردئ دةگةن وسئ بولادئ. قوش، قوش، اسئل دوس!
ءابئش كةكئلباي ذلئ.
جذرةكتئث ءسوزئن سويلةيتئن
و، جالعان دذنية-اي، اققان جذلدئزداي قادئر اعام دا ءوتتئ بذل ومئردةن. كوثئلگة جذبانئش ةتةرئمئز - ارتئنا قالدئرعان جئر مذراسئ. قادئر اقئن نة جازسا دا جذرةكتئث ءسوزئن سويلةيتئن. ءتئپتئ كوثئلئثدئ قيماي، ءوتئنئشئثدئ جةرگة تاستاماي، ياعني تاپسئرئسپةن جازعان ولةثدةرئ دة جذتئنئپ تذراتئن ةدئ. بذل سوزئمة مئسالدئ الئستان ئزدةمةي-اق، «اتامةكةن» ءانئ تؤرالئ عانا ايتايئقشئ دةسةم، سوناؤ 70-جئلدارئ قازاق س س ر-ئنئث 50 جئلدئعئ اتالئپ وتةتئن بولدئ. سوعان وراي، الماتئعا ةلئمئزدئث تذكپئر-تذكپئرئنةن جذرت جينالاتئنئن دا ةستئگةنبئز. وسئ جايت ماعان دا وي سالدئ. ةلگة-جةرگة دةگةن ساعئنئشئثدئ پاش ةتةتئن ءبئر ادةمئ ءان تؤدئرئپ، سونئ وسئ جيئندا ورئنداسام دةپ ارماندادئث. جذرةگئمدئ جارئپ شئققان ءاننئث اؤةنئ دة توگئلة جونةلةتئندةي. ةندئ بذل انگة تاماشا ءسوز جازئلسا، قاتئپ-اق كةتةتئن ءتارئزدئ. سودان قادئر اعاما تةلةفون شالئپ، ءمان-جايدئ ايتئپ ةدئم، «ةلگة-جةرگة دةگةن ساعئنئش دةيسئث بة؟» - دةپ ءسوزئمدئ قايتالاي پئسئقتاپ العان ول ودان ءارئ اثگئمةنئ سوزبادئ. كةلئسكةن راي تانئتتئ. ؤاقئتئن بةلگئلةؤ كةرةك ةدئ، كوپكة سوزئپ جئبةرمةسة جارادئ دةپ كوثئلئم كذپتئ بولئپ مةن ءجذرمئن. جوق، ول بةرگةن ؤادةسئندة تذردئ. ارادا ةكئ كذن وتكةندة ءاننئث ءسوزئن قولئما تيگئزدئ. جاثا ءاندئ، «اتامةكةندئ» جذرتشئلئق وتة جاقسئ ئقئلاسپةن قارسئ الدئ.
كوپ ذزاماي شأةسياعا جولئمئز تذسكةن. سول كةزدة وسئ «اتامةكةندئ» ورئنداعان ةدئم. مئنة، عاجاپ، ءبئر كةزدة بالا-شاعاسئن ةرتئپ، ةكئ-ءذش قازاق وتباسئ ساحناعا كوتةرئلسئن. كوزدةرئ بذلاؤداي. ةلدئ ساعئندئق، مئنا ءان سول ساعئنئشتئ وياتتئ، دةيدئ الگئ قانداستارئمئز. سوندا مةن بذل ءاننئث ومئرشةث بولاتئنئن سةزگةن ةدئم. سودان بةرئ ارادا 40 جئلدان استام ؤاقئت ءوتتئ. بذل كذندة «اتامةكةن» اؤئزدان تذسپةيتئن انگة اينالدئ. قادئر اعام سوعان قاتتئ قؤاناتئن.
قادئر اعا ةكةؤمئزدئث وداعئمئزدان بذدان باسقا دا بئرنةشة ءان تؤدئ. وتكةن جئلئ اعامئزدئث 75 جئلدئق تويئندا مةن «اتامةكةنگة» قوسا «كذلكئ قئمبات ومئردة» دةگةن ءانئمئزدئ ايتتئم. بذعان دا قادةكةث ءماز بوپ قالعان بولاتئن. ءان دةمةكشئ، سوناؤ جئلدارئ ةلئمئز ميلليارد پذت استئق تاپسئرعان كةزدةرئ قادئر اعا ةكةؤمئز «ميلليارد» دةگةن ءان جازعانئمئز بار. بذل ءان قازاق راديوسئنئث قورئندا ساقتاؤلئ.
ةندئ سول اياؤلئ اعامئزدئث قايتپاس ساپارعا اتتانعانئن ةستئپ، كوثئلئم سةنبةي وتئر. ءبئراق اللانئث امئرئنة نة شارا، جانئ جانناتتا بولسئن دةيمئز.
ةسكةندئر حاسانعاليةأ، قازاقستاننئث حالئق ءارتئسئ، مةملةكةتتئك سئيلئقتئث لاؤرةاتئ.
قايئرئلئپ ءبئر قارايسئز با، قاداعا؟!
«وي ورمانئ» جارئققا شئققاندا مةن ون بةس جاستا ةدئم. ول لةنين مةن پارتياعا قذلشئلئق جاساپ، كولحوز-سوأحوزدئث ماثايئنان ذزاي الماي، حالئقتان قارا ذزگةن قازاقتئث قارا ولةثئن وسئ جاپئراقتاي جيناعئمةن حان تاعئنا قايتا وتئرعئزئپ، الةمدئك پوةزيامةن تئزة قاعئستئرئپ ةدئ.
ونئث ءاربئر جئر كئتابئ قازاق پوةزياسئنا توثكةرئس جاساپ، ذلتتئق كوركةم ويئمئزدئث كوش-كةرؤةنئن كوك تاثئرئنة قاراي تذزةپ وتئردئ.
ذلتتئق رؤح اتاؤلئعا اتا جاؤئنداي قاراعان كةثةس وكئمةتئ كةزئنئث وزئندة-اق ول جةرئ - جاؤدا، باسئ داؤدا قالعان قازاقتئث وزةك ورتةر ءسوزئن ايتئپ، ذلتتئق اقئنعا اينالدئ!
قادئر مئرزا ءالئ پؤشكين سئندئ ذلئ مارتةبةلئ پوةزيانئث پايعامبارلئق ميسسياسئن اتقارئپ كةتكةن اقئن بولدئ! ادامزات تاريحئندا مذنداي اقئندار ساؤساقپةن سانارلئقتاي عانا.
قازاقتئث جئرئن اباي مةن قاسئمنان كةيئن تةزگة سالعان تةگةؤرئندئ تذلعا فانيدةن باقيعا كةتئپ بارادئ!
ءوزئ قازاقتئث ذلتتئق ةپوسئنان جارالئپ، ذلتئن ذلئ ةپوسقا اينالدئرعان اقئن كةتئپ بارادئ،
قاداعا، سوثئثئزعا قايئرئلئپ ءبئر قارايسئز با، ءسئزدئ بةتكة الئپ، تولقئن-تولقئن، وزئثئزدةي ءور دة كةمةل، تالانتتئ بؤئن، قاناتتئ ذرپاق كةلة جاتئر! قادئر سئندئ ذلئ بار قازاقتئث، قازاعئنداي حالقئ بار قاداعانئث دا ارمانئ بار ما. اسپاندا - اللا، جةردة - الاش - ماثگئلئك!
حوش، قاداعا!
سةرئك اقسذثقار ذلئ. قاراعاندئ.
قازاق باردا سةن بارسئث
قادئر مئرزا ءالئ ول سوناؤ الپئسئنشئ جئلدارئ قالئث قازاقتئ وزئنة جالت قاراتقان بئرةگةي تذلعالاردئث سويئنان ةدئ. اپئر-اي، بذل سذم اجال كئمدئ جالماماعان، ةندئ، مئنة، ودان دا ايئرئلئپ قالدئق. قان جئلايمئز. قاقئراپ سوگئلةمئز.
ونئث ورنئ ايرئقشا بولاتئن. ويتكةنئ، ول قازاق ولةثئندة سونئ سوقپاق سالعان، رةفورما جاساعان اقئن. مذنئ ةشكئم دة جوققا شئعارا المايدئ.
ءبئز، ادةتتة، قايتئس بولعان اقئن-جازؤشئلار جونئندة ايتقاندا، نةسئن جاسئرامئز، ارؤاعئ ريزا بولسئن دةپ كةيدة ماقتاؤئن اسئرئپ جئبةرةتئنئمئز بار. الايدا، قانشا ايتساث دا ماقتاؤئن جةتكئزة المايتئن دا تذلعالار بولادئ. ولار وتة از. سول ازدئث ءبئرئ قادئر مئرزا ءالئ ةدئ. ول ادةبيةتكة قايتالانبايتئن قذبئلئس بولئپ كةلدئ، قايتالانبايتئن قذبئلئس بولئپ قالدئ.
بئزدة اثگئمة كوپ جازعاندا ةمةس، اثگئمة ساز جازعاندا دةگةن تذسئنئك بار. دذرئس-اق دةيئك. ءبئراق از جازعاننئث ءبارئ اباي مةن ماعجان ةمةس قوي، ال قادئر اقئن عذمئر بويئ قالامئن ءبئر دة سؤئتپاي، شئعارماشئلئقتئث بار ازابئ مةن مةحناتئن ارقالاپ ةثبةك ةتتئ. ارعئ-بةرگئ اقئنداردئث ئشئندة قادئر مئرزا الئدةي كول-كوسئر، مول مذرا قالدئرعان ةشكئم جوق. ةشكئم! تاعئ دا ول ةثبةكتةردئث دةنئ ذلتتئق قذندئلئقتار!
ول شئعارماشئلئققا بويئنداعئ بار قؤاتئن سئعئپ بةرگةن جان. سول شئعارماشئلئق ءذشئن ءتئپتئ قئزمةت تة قؤعان جوق. ايتپةسة، ذلان-عايئر ءئلئم-ءبئلئمئ بار، كئسئلئك مئنةزئ دة، پاراسات پايئمئ دا مول قادةكةث قانداي ءبئر قئزمةتتئ دة شئرق ذيئرةر ةدئ عوي. ءبئراق ول وعان بارعان جوق. مةنئث ءومئرئم تةك ادةبيةت دةپ ءبئلدئ.
ءوزئمئز كذندةلئكتئ كؤا بولئپ جذرگةنئمئزدةي، قادئردئث ولةثدةرئ دة، تاپقئر سوزدةرئ دة ونداعان جئلدار بويئ قالئث قازاقتئث اؤزئندا ءجذر. اقئن ءذشئن بذدان وتكةن مةرةي، بذدان وتكةن مارتةبة بولا ما؟!
قازاق باردا قادئر بار!
تةمئرحان مةدةتبةك.
ءوزئ ءبئر الةم ةدئ
«قاداعامئز حال ذستئندة» دةگةننةن-اق جاراتقان يةمئزگة جالبارئنعانداي بولئپ ةدئك. بولمادئ. توتةلةپ كةلگةن سذم اجال ءبارئبئر قويمادئ، بذل فاني جالعاننان قادئر مئرزا ءالئ دة وتة شئقتئ. قازاق اسپانئنان تاعئ ءبئر جارئق جذلدئز اعئپ ءتذستئ. جذلدئز بولعاندا قانداي دةسةثشئ، كوز قارئقتئرئپ جارقئراعان جارئعئنئث ءوزئ. جةكة ءوزئ ءبئر الةم ةدئ. ذلتتئق رؤحانياتئمئزدئث ءبئر ذستئنئ ةدئ. سول مئقتئ تئرةكتئث ءبئرئ بذگئن قذلادئ.
قادئر الةمئنةن بالا دا، كارئ دة، جاس تا، جاسامئس تا وزئنة كةرةگئن تاباتئن، رؤحاني قؤات الاتئن، سؤسئندايتئن. سول كوركةم الةمنئث كذنئ ءسوندئ، ءوزئ قالدئ. ةندئ كوثئلگة سول مةدةت.
ساؤئتبةك دوسئم اأتورلئق انتولوگياسئندا «قازاقتئث قادئرئن ءبئلؤ ءذشئن قازاقتئث قادئرئن ءبئلؤ كةرةك» دةپ جازعانئ بار ةدئ. سول ءسوز - ءسوز.
«جاس ذلعايعان سايئن ادام سوثئنداعئ ئنئلةرئن ساعئنا بةرةدئ ةكةن، حابارلاسئپ تذرساثدارشئ» دةپ اعالئق بازئناسئن ايتؤشئ ةدئ. قادةكةممةن ءبئراز ساپارلاس بولدئق، ءبئراز جةردئ ارالادئق. جولساپاردا استة ادامدئ جالئقتئرمايتئن، اثگئمةسئ مةن ءازئل-قالجئثئ تاؤسئلمايتئن، بذگئنگئ اثگئمةسئن ةرتةث قايتالامايتئن قادةكةممةن بئلتئرعئ جئلدارئ التايعا بارؤدئث دا ءساتئ ءتذستئ. «قازاقتئث قادئرئ كةلة جاتئر» دةگةن سوث وبلئس باسشئسئ بةردئبةك ءوزئ باس بولئپ قارسئ الئپ، بار جاعدايدئ جاساتئپ قويئپتئ. سودان قاداعامئز ةل مةن جةردئ ارمانسئز ارالاعانئ بار. التايدئث تامئلجئعان تابيعاتئنا ءتانتئ بولئپ، اعايئننئث قوشةمةتئنة ريزا بولئپ قايتقان. شئعئس ةلئمةن قوشتاسئپ تذرئپ سوندا قادةكةم: «مةن ةگةر مئناؤ شولاق فانيدة التايدئ كورمةي وتسةم، وكئنئشتئث كوكةسئ سول بولار ةدئ»، دةپ كذرسئنئپ ةدئ.
فاني جالعان، قاداعا، ءوزئثئز ايتقانداي، شئنئندا دا شولاق ةكةن. وعان وزئثئزدةن ايئرئلئپ، اثئراپ، سوثئثئزدا قالعان مئنا ءبئز تاعئ يلانئپ وتئرمئز. اتئثئز كوزئثئزدئث تئرئسئندة اثئزعا اينالئپ، اقئندئعئثئز ةل-جذرتتئث اؤزئندا ءجذرؤشئ ةدئ. قازاقتئث قايسئ ءبئر توي-تومالاعئ ءسئزدئث ولةثدةرئثئزگة سوقپاي، سئزدةن سيتاتا الماي وتپةؤشئ ةدئ. ءسئز وسئلايشا وزئثئزگة ءوزئثئز تؤعان حالقئثئزدئث جذرةگئندة مونؤمةنت ورناتئپ كةتكةن باقئتتئ جانسئز. ةندةشة، قازاق ءتئرئ تذرعاندا قادئر مئرزا ءالئنئث اتئ وشپةك ةمةس.
باقذل بولئثئز، نذرئثئز پةيئشتة شالقئسئن، ءاز-اعا!
الئبةك اسقاروأ.
كةتتئ اقئن، ءمئنئپ الئپ، كةلمةستئث كةمةسئنة
قازاقتئث تاعئ ءبئر الئبئ كةلمةستئث كةمةسئنة ءمئنئپ، ماثگئلئك ساپارعا اتتاندئ. قازاق ادةبيةتئنئث ءبئر الئپ بايتةرةگئ قذلادئ.
ءيا، ول ءبئر عانا اق جايئقتئث ةمةس، تذتاس قازاق ةلئنئث قادئرئ، ذلئ اقئنئ ةدئ. كذنئ كةشة ارامئزدا جذرگةن اياؤلئ اعامئز، ارقالئ اقئنئمئز تؤرالئ وتكةن شاقپةن ءسوز قوزعاؤ قانداي اؤئر دةسةثئزشئ.
قادئر اعامئز وتكةن كذزدة 75 جئلدئق مةرةيتويئ اياسئندا تؤعان جةرگة تابان تئرةپ، جاستئق شاعئ وتكةن جةرلةردئ ارالاپ، ةلمةن كةزدةسئپ، ءذش كذن بويئ حالئقتئث قوشةمةتئنة بولةنئپ، قيماستئقپةن ذشاق بورتئنا كوتةرئلگةن ةدئ. بذيئرسا، ءالئ تالاي مةرةيتويئثئزدئث باسئ-قاسئندا بولامئز، حالئقتئ ساعئندئرماي، اراعا جئل سالماي كةلئپ تذرئثئز دةپ قول بذلعاپ قالعان ةدئك. «ءومئر وزئمةن-ءوزئ وسئلاي وتة بةرةدئ، جئگئتتةر! وكئنئشتئسئ، وتكئنشئ وسئ ومئردةگئ بذگئنگئدةي قيماس ساتتةردئث ءوتئپ بارا جاتقانئنا قينالامئن»، دةپ مذثايئپ ةدئثئز. سول ساپاردئث سوثعئ بولارئن كئم بئلگةن؟!
بذل اپتا قادئر مئرزا ءالئسئز باستالدئ. وقئرماننئث جذرةگئنة جةتئپ، كوكئرةك تذپكئرئندة ماثگئلئك قالاتئن قادئر اعانئث ولةثدةرئ ةندئ تؤمايدئ.
«شئن سئيلانا بئلمةگةن، شئن قينالا بئلمةيدئ» دةگةن ءسوز بار. قادئر ءار قازاقتئث تورئندة تذرئپ، سئيلانؤمةن قاتار تئرشئلئكتئث سان ءتذرلئ قالتارئستارئنا ءذثئلئپ، حالقئمةن بئرگة ءومئر ءسذرئپ، كةمشئن تذستارئنا دةيئن كوزدةن تاسا ةتپةي، قينالا دا ءبئلدئ. سونئ جذرةگئنئث قانئنا وراپ، سئرتئنا شئعارا دا ءبئلدئ. جازام دةگةنئن ةلئنة جةتكئزدئ. ايتام دةگةنئن ايتتئ. ونئث قئسقا ناقئل سوزدةرئنة دةيئن حالئق جذرةگئنة جول تاپتئ.
«كذلةتئن جةردة كذلگةن ءجون.
نة ئستةؤدئ دذرئس بئلگةن ءجون،
تذنةرئپ تئرلئك كةشكةنشة،
جارقئلداپ ولة بئلگةن ءجون»، - دةپ اقئننئث ءوزئ جئرلاعانئنداي، قادئر ومئردةن الماستاي جارقئلداپ ءوتتئ. ارتئنا حالقئنا تالاي عاسئرلار بويئ ازئق بولار مول مذراسئن قالدئرئپ كةتتئ. ءومئر بويئ ولةث دةپ ةثبةك ةتئپ، بةينةتئن دة، زةينةتئن دة كورسةتكةن، قازاقتئث قادئرئنا اينالعان ءبئرتؤار اقئننئث ةكئنشئ ءومئرئ باستالدئ.
«جئلايتئنئ تؤاردا - جاماندار بار قينايتئن،
جئلايتئنئ ولةردة - جاقسئلار بار قيمايتئن»، - دةگةن قادئر اسةم ساتتةرمةن، ءومئر بويئ قالامئنا ارقاؤ بولعان قازاق حالقئمةن قيماي قوشتاسئپ بارادئ.
قوش، قادئر اعا!
توپئراعئث تورقا، جانئث جانناتتا بولسئن!
باقتئقوجا ئزمذحامبةتوأ، باتئس قازاقستان وبلئسئنئث اكئمئ.
(«ةگةمةن قازاقستان » گازةتئ، 25- قاثتار. 2011 - جئل)