الةم تذركئلةرگة قارئزدار! - قويشئعارا سالعارا، جازؤشئ، تاريحشئ-عالئم
وشپةلئلةر تاريحئن زةرتتةؤ الةمدة قالاي ءورئس الؤدا؟ قويشئعارا سالعارا: سوثعئ كةزدةگئ عئلئمنئث، وي-سانانئث جةتئلؤئ، قاتئپ-سةمگةن كوزقاراستارعا كذمانمةن قاراؤ - عالامدئق دةثگةيدة كوشپةلئلةردئث تاريحئنا عئلئمي-سةنساسيالئق توسئن جاعدايلار ةنگئزؤدة.
- مئسالئ؟
قويشئعارا سالعارا: مئسالئ، يؤريي نيكولايةأيچ دروزدوأ دةگةن عالئمنئث 2008- جئلئ ماسكةؤدةن «ةجةلگئ ةؤروپالئق حالئقتاردئث تذركئلئك حالئق اتاؤئ» دةگةن كئتابئ شئقتئ. مذندا تذركئ حالئقتارئنئث ادامزات تاريحئندا وزئندئك ورنئ بار ةجةلگئ حالئق ةكةنئن، بذگئنگئ ةؤروپالئقپئز دةپ كةؤدةسئن كةرئپ، بارلئعئن ءبئز جاسادئق دةپ جذرگةندةردئث ءبارئ ءتذپ تذرئكتةردةن شئققاندئعئن، سولاردئث ارعئ ةتنونيمدةرئن تالداپ، توركئندةتؤ ارقئلئ دالةلدةگةن. بذرئن بذكئل الةم عالئمدارئ تذركئلةردئ حريستياندئق جئل ساناؤدئث VI عاسئرئندا التايدا پايدا بولعان جاس حالئق دةپ ةسةپتةيتئن. كةثةس عالئمدارئنئث دةنئ سولاي ويلادئ. وسئ كذنئ گةنةتيكالئق جاثالئقتار ءذستئ-ذستئنة اشئلئپ، ادامزاتتئث شئعؤ تةگئ قازبالانا تذسكةن سايئن بذل پئكئردئث مذلدةم تاياز تذجئرئم ةكةندئگئ ايقئندالدئ. امةريكاعا قونئس اؤدارعان ذندئستةردئث گةنةتيكالئق ةرةكشةلئگئن تةكسةرگةندة، بذدان 30-40 مئث جئل بذرئن ءذش دذركئن التاي مةن بايقالدئث شئعئس جاعئنان اؤعان ةجةلدةگئ تذركئ تةكتةس حالئق ةكةنئ راستالدئ. ياعني، پروتوتذرئكتةر. دةمةك، باعزئ تذركئ حالئقتارئنئث سول شامادان ارئدة دة تاريحئ بار دةگةن ءسوز. بذرئن عئلئمدا ءبئر تةكتةن جارالدئق پا، الدة كوپ تةكتئمئز بة دةگةن داؤلئ ماسةلة بار ةدئ. گةنةتيكا عئلئمئ بذعان دا ءوز نذكتةسئن قويدئ. ادامزاتتئث ءبئر تةكتةن جارالعاندئعئ، افريكانئث وثتذستئك شئعئسئندا پايدا بولئپ، دذنية جذزئنة سودان تاراعاندئعئ بذل كذنئ تالاسسئز شئندئق رةتئندة دايةكتةنگةن. ولاي بولسا، افريكادان شئققان ادام بالاسئ جان-جاققا تاراپ، وزدةرئ جةكة-جةكة وتاؤ تئگئپ، ذلت-ذلئسقا، تايپا-رؤعا جئكتةلئپ، بذگئنگئ زامانعا جةتكةنگة دةيئن قانداي قيلئ تاريحتئ، سان-سالالئ جولدئ باستان كةشئرگةنئن ويشا ةلةستةتئثئزشئ.
ءبئزدئث ارعئ بابالارئمئز التايعا كةلگةنشة مئثداعان جئلداردئ باستان وتكةرگةن جوق پا؟! ولار بئردةن ذدةرة كوشئپ قازئرگئ ذلئ دالاعا قونئس تةپپةگةنئ ايقئن عوي. بئرتةكتةن جارالعانئمئز شئن بولادئ ةكةن، بئرنةشة مئث جئل بويئ بةلگئلئ ءبئر اؤماقتا، بةلگئلئ ءبئر وثئردة بئتة قايناسئپ ءومئر سذرگةنئمئز، ارعئ تاريحئمئزدئث ورتاق ةكةنئ انئق. ودان كةيئنگئ «سوقپالئ، سوقتئقپالئ» تاريحي ءئزئمئزدئ ئندةتة زةرتتةؤ دة ءوزئمئز ءذشئن وتة قاجةتتئ. بئزدة «كونة دةرةك جوق!» دةگةن ادةمئ سئلتاؤ بار. بذل - ءبئزدئ «قازاقتئ ХХ عاسئردا كةثةس وداعئ زورلئقپةن ذلت قئپ قالئپتاستئرعان» دةيتئن اؤمةسةر استام پيعئلدئث يةلةرئ مةن سوعان ولةردةي سةنةتئن ءوزئمئزدئث كوزقاماندار شوعئرئنئث ءبئزدئث ويئمئزعا سئنالاپ كئرگئزگةن، قازئرگئ دذنية استاث-كةستةث بوپ وزگةرسة دة، وسئ پئكئردئ وزگةرتكئسئ كةلمةيتئن كةرجاقتاردئث توپاس، نادان تذجئرئممةن قورئتقان «تةورياسئ». ئزدةگةن جانعا ةسكئ دةرةككوزدةردةن كوپ نارسة جوق. بئزدة ةسكئ دةرةكتةردئ تانيتئن، وزئمئزگة قاتئستئ تذستارئن ئزدةپ، تاؤئپ، ونئ وقئپ، ودان ءوزئمئزدئث تاريحئمئزدئ شئعارئپ، تذجئرئمعا كةلةتئن ماماندار، تاريحشئ عالئمدار از. ءبئزدئث وتكةنئمئز بايئرعئ اسسيريا، أاأيلون، گرةك-ريم، ءذندئ، قئتاي جازبالارئندا ساقتالعان. بذل كونة دةرةكتةردئث بارئندة ورتاق ءبئر «اؤرؤ» بار: بذلاردئث ءبارئ كةزئندة كوشپةندئلةردةن سوعئستا جةثئلگةن، بابالارئمئزدئث مئث جئلداپ قذل-قذتانئ ياكي سالئق تولةؤشئسئ بولعان حالئقتاردئث دةرةكتةرئ. سوندئقتان دا ولار وزدةرئنئث قارسئلاسئ جونئندة ءبئرجاقتئلئ، ةلدئك مذددةلةرئنة ساي دةرةك قالدئرعان. ولار، قئسقاشا ايتقاندا، بئلاي تذجئرادئ: كوشپةندئلةردئ جاؤئز، جابايئ ةتئپ كورسةتةدئ؛ ولاردئ ادامشئلئقتان بةزگةن، مادةنيةتكة «پئسقئرمايتئن» وزگةشة حالئق رةتئندة سؤرةتتةيدئ، كةيدة وزدةرئنئث سوعئستان جةثئلگةندةرئنة دة سةنگئسئ كةلمةي، ناقتئلئ جاعدايدئ ءوز پايدالارئنا قاراي بذرمالايدئ. ءبئز سونئ اجئراتا الاتئن عالئمدارعا ءزارؤمئز.
- ونئث جولئ قانداي؟
قويشئعارا سالعارا: ونئث جولئ وثاي. «كذثئرةنئپ كذن تذبئنة جورتقان» باهادذر بابالار بئزگة ذلانعايئر بايلئق تاستاپ كةتكةن. ول - ءبئزدئث وتة باي ءتئلئمئز، كوكجيةكتئث كةثدئگئندةي تانئم-تذسئنئگئمئز، سالت-سانامئز، ميفولوگيامئز، اثئز-اثگئمةمئز، ةرتةگئمئز، باتئرلئق جئرلارئمئز. وسئلاردئث ءبارئن جذيةلةپ، ءبئر ئزگة ءتذسئرؤ كةرةك، ول ءذشئن ءتئلتانؤ، ادةبيةتتانؤ، دةرةكتانؤ، ارحةولوگيا، گةنةتيكا عئلئم سالاسئنداعئ ماماندار بئرلةسئپ جذمئس ئستةسة، «بايئرعئ بوداندارئمئز» جازئپ كةتكةن كونة جازبالاردئ سالئستئرا قاراساق، تاريحتئ تذگةندةؤ ونشالئقتئ قيئن دذنية ةمةس. ئزدةستئرةر بولساثئز، بذگئنگئ كونة مادةنيةتتئث وشاعئ بولئپ وتئرعان ةلدةردةگئ جةر، قالا، تايپا اتاؤلارئنئث دةنئ ةسكئ تذركئ تئلئندة سايراپ تذر. بذل سول كةزدة ةجةلگئ تذركئ تئلئندة سويلةيتئندةردئث بولعاندئعئنئث ايعاعئ. ءبئز تذركئلةر - ءتذبئمئز، ءدئثئمئز ءبئر، بذتاعئمئز سانالؤان الئپ تا كيةلئ بايتةرةكپئز.
- تذركئ تاريحئ قانشالئقتئ جذيةلةنئپ، ءوزئنئث ارعئ باستاؤ حاتتارئنا مويئن بذرؤدا؟
قويشئعارا سالعارا: شئنئمئزدئ ايتار بولساق، بذگئنگئ تذركئ حالئقتارئنان گورئ، وسئ ذلئ تذركئلةر تاريحئن ةؤروپا عالئمدارئ شذقشيا زةرتتةؤدة. ولار ءتئپتئ وتة ذلكةن جاثالئقتار اشتئ. جؤئق جئلدارئ ورئس تاريحشئلارئ جازعان «شئعئس تاريحئ» دةگةن بةس تومدئق زةرتتةؤدة بذرئنعئ پئكئرلةردئث سةثئن بذزاتئن اؤقئمدئ دذنيةلةر مول. جةر اتاؤلارئ، توپونيمدةر مةن ةتنونيمدةر بئزگة كوپ كومةككة كةلةر ةدئ. ولار وسئ باعئتتا قيمئلداؤدا. ءتئل تاريحئ - ذلتتئث، حالئقتئث تاريحئ. بذل سالا ءبئز ءذشئن نؤ ورمان، زةرتتةلمةگةن نئسان دةسةك تة بولادئ.
- ءبئزدئث ءتئلئمئز باي دةپ كةؤدة قاعامئز. ارعئ تاريحتان قانشالئقتئ سئر شةرتةدئ قازاق ءتئلئ؟ ناقتئلئ مئسال بار ما؟
قويشئعارا سالعارا: قازاقتا «ةكئ تؤئپ، ءبئر قالعانئث با؟» دةگةن ءسوز بارئن بئلةرسئث؟
- ءيا.
قويشئعارا سالعارا: ءدال وسئ ءسوز باسقا حالئقتاردا كةزئكپةيدئ. تةك مئنا ذندئلةردئث براحماندارئندا «ةكئ تؤعان - ءبئر» دةگةن ءسوز بار. ءبئز بالانئث تذساؤئن اياعئنا الا ءجئپ بايلاپ كةسسةك، ولار يئعئنان اسئرا وراپ، قولئنداعئ ءجئپتئ كةسةدئ ةكةن. دةمةك، ارعئ تاريحئمئزدا ذقساستئق، بئرئگةتئن ءبئر وزةكتئث بولعانئ. دالاسئندا ءپئل جوق قازاق، ءپئل تذگئلئ ءزئلدئ بئلةدئ. ءزئل دةگةنئمئز - مامونت. بئزدة تاعئ مئنانداي ءسوز بار: «جاندئدا بالئق، جانسئزدا قامئس ذلكةن».
جاندئدا ذلئ مذحيتتاردا، الئپ تةثئزدةردة ءومئر سذرةتئن كيت ةث ذلكةنئ. كيتتةن ذلكةن جانؤار جوق بولسا كةرةك. تةثئزئ جوق قازاق كيتتئ قايدان ءبئلدئ؟.. دةمةك كةزئندة تةثئزدئ ايماقتاردا بولعان عوي. دالامئزدا دا الئپ تةثئزدةردئث بولعانئ كادئك. ارعئ بابالارئمئز ءذندئ مذحيتئنئث جاعالاؤئندا، نةمةسة تئنئق مذحيتئنئث جيةگئندةگئ نؤ ورمانداردا، ارالدارئندا بولمادئ دةپ كئم ايتا الادئ؟! جانسئزدا قامئستئث ذلكةن ةكةنئن كئم، قالاي تذسئنةدئ؟ دةمةك، وثتذستئك تروپيكالئق بةلدةؤلةردة كوپ وسةتئن بامبؤكتئ ةجةلگئ قازاقتاردئث دا بئلگةنئ انئق. وسئلاردئث ءبارئن قاؤزايتئن بولساق، ءبئز ءوزئمئز ءومئر سذرگةن اؤقئمنئث تئم كةث ةكةندئگئن، شئم-شئتئرئق تاريحئمئز، باي دا ذلئ تاريحئمئز بولعانئنا سةزئنةمئز. جوعارئدا ايتقان يؤ. دروزدوأ ءوزئنئث ةثبةگئندة: الدئثعئ ازيا مةن ورتالئق وردالاردئث باتئسئن قامتيتئن ذلكةن اؤماقتا ءذش-اق ءتئل بولدئ دةيدئ. كونة لاتئن ءتئلئ، كونة گرةك ءتئلئ، كونة ساق-سكيف (تذرك) ءتئلئ. ةجةلگئ ةؤروپا حالئقتارئنئث تئلئندة كةز كةلگةن ةتنونيمنئث ماعئناسئ بولمايدئ، تةك ءبئر تئلدةردة ءمانئ عانا بولادئ. ال ونئث كونة لاتئن نةمةسة كونة گرةك تئلئندةگئ ةتيمولوگياسئن تاؤئپ كورئثئز، تابئلؤئ قيئن، ال كونة تذرك تئلئندة تابؤ وثاي دةيدئ دة، بذكئل مونوگرافياسئن سوعان ارنايدئ. بذل جاثالئق پا؟ جاثالئق. وثتذستئك شئعئس افريكادان باستالعان ادامزاتتئث سارپالداث كوشئ جةرورتا تةثئزئنة كةلئپ دامئلداعاندا رؤلئق-تايپالئق جذيةگة كوشتئ، العاشقئ شاعئن قالالئق مةملةكةتتةر، وتئرئقشئلئققا بةيئمدةلگةن ةلدةر قالئپتاسا باستادئ. ال ودان كةيئنگئ ذركئن زامانالاردئ كئم ءدال ورنةكتةي الادئ. قيئن. ءبئراق ءتئل ارقئلئ ونئث دا ئزئنة تذسؤگة مذمكئندئك تؤادئ. وسئ كةزگة دةيئن لينگأيست عالئمدارئمئز پارسئ، اراب، لاتئن تئلدةرئنئث بئرئنةن ءبئزدئث ءسوزئمئز كةزئگئپ قالاتئن بولسا، سونئ سولاردئث تئلئنةن تئلئمئزگة ةنگةن دةپ قورئتئندئ شئعارؤعا ءذيئر. ال سول اراب، پارسئ، ءذندئ، قئتايلارئثدئ قانشاما جئل باباتذركتةر بيلةپ تذردئ؟ سوندا ءبئزدئث تئلئمئزدةگئ اتاؤلار ولارعا ةنبةگةن بة؟ ءسوزدئث توركئنئ، ءتذبئرئ نة دةپ ءتئل قاتادئ، ذندةستئك يئرئمدةرئ قالاي قذبئلادئ؟ ءتذبئر - سوزدئث اناسئ. ءتذبئرئن تاپساق، بالالاعان سوزدةردئ، بالاما سوزدةردئ جذرناق پةن جالعاؤ ارقئلئ تؤدئرا بةرؤ وثاي. بذل سالادان تولئمدئ حابارئ بار، تةك وسئ سالامةن اينالئسئپ جذرگةن ةشكئمدئ كورمةدئم. بذل ءذشئن ةسكئ تئلدةردئ ءبئلؤ كةرةك. ادامزات تاريحئنئث دةنئ تذركئ تئلئندة ساقتالعان. سول ءذشئن دة قازئرگئ بذكئل ذلتتار مةن ذلئستار تذرك حالئقتارئنا، ونئث ئشئندة بئزگة - قازاقتارعا قارئزدار. ولار تذگئلئ، ءوزئمئز ءوز ءتئلئمئزدئث قادئر-قاسيةتئن جةتة تذسئنبةي ءجذرمئز. قذداي بةرگةن تاؤةلسئزئدئكتئ قادئرلةؤ، تةگئمئزدئ بئلؤگة پايدالانؤ كةرةك ةدئ. بئردة-ءبئر قوعامدئق پاندةر ذرپاقتئ وتان سذيگئشتئككة، ذلتشئلدئققا، پاتريوتتئققا تاريحتاي تاربيةلةي المايدئ.
- افريكادان اؤا كوشكةن ادامزات بالاسئنئث نةگئزگئ ءبئر بذتاعئ ارعئ تذركتةردئث التايعا دةيئن باسئپ وتكةن ءئزئن، ودان كةيئنگئ قونئستانؤ جاعداياتتارئن ويشا بولسا دا، كارتاعا ءتذسئرئپ كوردئثئز بة؟
قويشئعارا سالعارا: مذنئ جالعئز ادام اقتارئپ، بارلئعئن جونگة كةلتئرة المايدئ. ايتكةنمةن، ويشا ةلةستةتسةث، كةؤدةثدئ ماقتانئش كةرنةيتئنئ اقيقات. ادامزات بالاسئنئث وسئ كةزگة دةيئنگئ تذتاس تاريحئ ةؤروپالئق تذسئنئكتة جازئلعان. ةؤروپالئق تذسئنئككة كةلةتئندةردئث ءبارئ وركةنيةتتئ، مادةنيةتتئ دة، ولاردئث تذسئنئكتةرئنة «سئيمايتئندار» - جابايئ، تاعئ. ولار تاريحتئ ةكئگة ءبولدئ: تاريحقا دةيئنگئ، تاريحتان كةيئنگئ دةپ. تاريحقا دةيئنگئسئ ادامزات بالاسئ جاراتئلعاننان حريستيانشا جئل ساناؤعا دةيئنگئ VIII عاسئر ارالئعئ. ياعني، جازؤ-سئزؤدئث پايدا بولعانئن تاريحقا دةيئنگئ كةزةث دةپ، ودان كةيئنگئسئن تاريحتان كةيئنگئ دةپ تذيگةن. وسئعان بايلانئستئ حالئقتئ دا ةكئگة ءبولدئ: تاريحي حالئقتار، تاريحي ةمةس حالئقتار دةپ. بذل - كونة تاريحتئ جازؤشئلاردئث جئكتةؤئ. تاريحي حالئقتار، ولاردئث ويئنشا، اللا تاعالانئث مةيئرئم-شاپاعاتئنا بولةنگةن قابئلةتتئ، ءوزئ مادةنيةت جاساي الاتئن حالئقتار. ال اناؤ تاريحي ةمةس حالئقتار ادام تيپتةس، قولئنان ةشقانداي مادةنيةت جاساؤ كةلمةيتئن، قئرؤدان، جويؤدان باسقانئ بئلمةيتئن تاعئ حالئقتار. بذدان ارتئق سوراقئلئق بولار ما؟! وسئ جئكتةؤدئث ارعئ وزةگئ مئناؤ ةدئ: تاريحي حالئقتار تاريحي ةمةس حالئقتاردئ قئرئپ-جويؤئنا، قذل-قذتان قئلؤئنا، ايداؤعا، ةزگئگة سالؤئنا بولادئ. مئنة، سودان قذل يةلةنؤشئلةر ءداؤئرئ پايدا بولدئ دةپ ةسةپتةيدئ. (ءبئراق قذل يةلةنؤشئلةر ءداؤئرئ تذتاس ادامزات بالاسئن قامتئماعانئ انئقتالدئ جؤئردا). سانا وسكةننةن كةيئن، ادامزاتتئث ارعئ تاريحئ تةرةث زةردةلةنگةننةن باستاپ، مذنداي بولؤ شئندئققا جاناسپايتئنئن ءبئلدئ. سودان كةيئن ةؤروپا تاريحشئلارئ تاعئ ءبئر جئثئشكة «امال» ويلاپ تاپتئ، ةندئ ولار بارلئق ادام بالاسئن وتئرئقشئلار مةن كوشپةلئلةر دةپ ةكئگة ءبولئپ، ةن-تاثبا سالدئ. تةرميننئث اتئ وزگةرگةنمةن، ءمانئ سول قالپئ قالدئ.
مذنئ سانالئ عذمئرئن كوشپةلئلةر تاريحئن زةرتتةؤگة ارناعان ورئس تاريحشئسئ گؤميلةأ بئلاي تذيئندةگةن: « ХІХ عاسئر بئزگة بذكئل وركةنيةتتئ جاساعان وتئرئقشئلار عانا، ال كوشپةلئلةردئث تذراعئ ورتالئق ازيانئ سانداعان عاسئرلار بويئ جابايئلئقتئث تذمانئ قورشاپ تذردئ دةگةن تذجئرئمدامانئ مذراعا قالدئردئ. مذنداي تذجئرئمنئث زياندئلئعئ - ونئث قاتةلئگئندة عانا ةمةس، ونئ عئلئمنئث تالداؤعا، سئناؤعا جاتپايتئن جةتئستئگئ دةپ كةسئلئپ-ءپئشئلئپ قويؤئندا». بذل «تذجئرئمداما» ءالئ وزگةرگةن جوق. ال شئنداپ كةلگةندة بذكئل وركةنيةتتئ كوشپةلئلةر جاساعان نةمةسة ذلئ مادةنيةت جاساؤعا ئقپال ةتكةن. زةرتتةؤشئ رةتئندة ايتايئن، ةث كونة دذنية - اسسيريا. تاريحقا قاراساثئز، ولاردئث تذرعئلئقتئ حالقئن كةزئندة كوشپةلئلةر جاؤلاپ العان. حانئ دا، زاثئ دا كوشپةلئلةردئث دةگةنئنة بويذسئنعان، كةيئنگئ پاتشالارئنئث كوشپةلئلةردئث ذرپاعئ بولعانئنا بذلتارتپاس دالةلدةر بار. مئسئرلئقتاردئ دا كوشپةلئلةر تايپاسئ باسئپ الئپ، دارا مادةنيةت جاساعانئن بئرةؤ بئلسة، بئرةؤ بئلمةيدئ. ذندئلةردئث نةگئزئ تذقئمئ شؤدرالاردئ حاندئق كةثةسكة كئرگئزبةگةن. كئمدةر دةيسئز عوي، بيلئك جذرگئزگةن كوشپةلئلةردئث ذرپاقتارئ. سول تذسئنئك ءذندئستاننئث كةي جةرئندة ءالئ دة بار. براحماندار كوشپةلئلةردئث ارعئ وزةگئن قذرايتئن ءبئر تايپانئث ذندئگة اينالئپ كةتكةن وكئلدةرئ. بذكئل وركةنيةتتئ جاساعان دا سولار. «ماحاببحاراتانئ» دا ادامزات بالاسئنا تارتؤ ةتكةن سول براحماندار. عئلئم قئتاي حالقئنئث قذرامئنا دا سوناؤ ةرتة زامانداردان باستاپ تذرك تةكتةس جذرتتاردئث كوپتةپ سئثگةنئن ايتادئ. بذدان شئعاتئن قورئتئندئ بئلاي: وسئ زامانئمئزعا دةيئنگئ بذكئل ذلئ وركةنيةت كوشپةلئلةر مةن وتئرئقشئلار مادةنيةتئنئث تذيئسؤئنةن پايدا بولعان. سونئ دالةلدةؤگة ذمتئلئپ جذرگةن عالئمدارئمئز از.
- تاريحتئ جاساؤ، ونئ وقئتؤ ءوزئمئز ءذشئن كةرةك قوي. مةكتةپ پةن جوعارئ وقؤ ورئندارئنئث وقؤلئقتارئنا سولاي ةنگئزؤگة بولماس پا؟
قويشئعارا سالعارا: نةگة بولماسئن. حالئقارالئق كونفةرةنسيا جاساپ، وعان ازؤلئ عالئمدار مةن وقئمئستئلاردئ، تاريحشئلار مةن مادةنيةت تانؤشئلاردئ شاقئرئپ، وسئ ماسةلةنئث نةگئزدئلئگئنة مويئن بذرعئزساق، مةنئثشة، ارعئ ءدئثئمئزدئث، ءتذبئمئزدئث تامئرئن بئلةر ةدئك. بذل كوزقاراستئ قولداپ جاتسا، وندا وقؤلئقتارعا ءبئز باستاپ كئرگئزسةك، تئپتةن جاقسئ بولار ةدئ. سول كوشپةلئلةردئث تذقئمئ - ءبئزبئز. ةؤروپالئقتاردئث ويئنشا، «جابايئ مادةنيةتتئث» مذراگةرئمئز. سول «جابايئلاردئث» دالاسئنئث ءتورت بذرئشئنان دا التئن ادامدار تابئلؤدا. بيئل عانا انا قاراعاندئداعئ قارقارالئ وثئرئنةن التئن ادام تاپتئ ارحةولوگتار. شئعئس قازاقستاننئث بةرةل قورعانئنان قازئپ الئنعان التئن ادامنئث قاسئندا بذكئل ابزةلدةرئ التئننان جاسالعان ون ءذش تذلپاردئ قازئپ الدئ. اتتاردئث ءساندئ ةر-تذرماندارئنئث اشةكةيلةرئ ءبئر-بئرئنة ذقسامايدئ. بذل نة؟ سالتانات پا؟ اقسذيةكتئك پة؟ الدة، اريستوكراتيالئق تئرلئك پة؟ جابايئنئث ةرئككةندةگئ ءئسئ مة؟ ءدال سول مةزگئلدة قاي ةؤروپالئق حالئق وسئنداي مادةنيةت جاساي الئپتئ؟ بار بولسا، مئنة، ءبئز جاساعانبئز دةپ جار سالماي ما جاهانعا.
وت قارؤئ شئققانعا دةيئن ءبئزدئث بابالارئمئزدئث دةسئ ذستةم بولئپتئ. مئث قولعا جالعئز ءوزئ نايزا الئپ قارسئ شئعاتئن باتئرئمئزدئ بةس جاسار بالا اتئپ تاستايتئن كذنگة دةيئن ءبئزدئث داؤرةنئمئز جذرگةنئ شئندئق. الةمدة كةثئستئك پةن ؤاقئتتئ ءبئرئنشئ تانئعان، ونئ ءوزئنئث پايداسئنا قاراي يكةمدةي بئلگةن - كوشپةلئلةر. ونئ زةرتتةؤ، زةردةلةؤ - بئزگة پارئز. تاريحتئ جةكة ادام نةمةسة ءبئر ينستيتؤت ءبئر مةزگئلدة جاساي المايدئ. ول بئرنةشة بؤئننئث قاجئرلئ ةثبةگئنئث ناتيجةسئندة، ويشئلدار مةن عالئمداردئث بئرئگؤئ ارقئلئ عانا جاسالادئ. تاريحسئز ءتئل بولا ما؟ ءتئلسئز تاريح بولا ما؟ بئزدة وسئ ةكئ سالا ماماندارئ بئرئگئپ جاساپ جاتقان ةثبةك، قانة؟
- التئن ادام دةمةكشئ، وسئ سوثعئ كةزدةرئ دالامئزدا ارحةولوگيالئق جذمئستار كوبةيئپ كةتكةن سياقتئ..
قويشئعارا سالعارا: نةسئن جاسئرايئق، مذنئث ورئندئ جاعئ دا، ورئنسئز جاعئ دا جةتةرلئك. ارحةولوگتارئمئز التئن ئزدةپ، سونئ تاپقاندارئنا ءماز. ارحةولوگياعا قانداي كةزدة جذگئنةدئ؟ بارلئق تاريحي مالئمةتتةر تاؤسئلئپ، ةندئ جاثا ايعاقتار كةرةك بولعاندا عانا. وعان دةيئن ولار كونةنئث كوزئ، مذرامئز بولئپ تذرؤعا ءتيئس. ءبئز تاريحي ورئنداردئث ءبارئنئث قورئس-قوپاسئن شئعاردئق. وسئ دا تاريحقا جاناشئرلئق پا؟ وسئنئ ةل قامئن ويلاعاندئق دةؤگة بولا ما؟ جازدا قئزئلوردا جاققا باردئق. سوندا قذلاقتارئنا التئن ئزدةيتئن اپپارات كيئپ الئپ، قورئم بئتكةندئ كةزئپ جذرگةن جانداردئ كوردئك. ءبئز قولدا باردئ زةرتتةپ، جذيةلةپ الماي تذرئپ، كورئنگةن توبةشئكتئ قازعاندئ قويساق تا بولار ةدئ. كةزةث-كةزةثئمةن، رةت-رةتئمةن بولسا دذرئس ءبارئ دة.
- وسئ ءسئزدئث قازاقتئث شئعؤ تةگئنة ذثئلؤئثئزگة نة سةبةپ بولدئ؟ تاريح سالاسئنا قالاي كةلدئثئز؟
قويشئعارا سالعارا: الاش ارئستارئ اقتالماي تذرئپ-اق، مةن ولاردئث شئعارمالارئنئث نةگئزئنةن حاباردار بولدئم. 20- عاسئردئث باسئندا پاتشالئق بيلئك قذرئپ، قازاق از دا بولسا ءوزئن بوستان سةزئنگةن تذستا، الاش وكئمةتئن، الاش پارتياسئن قذرئپ جانتالاسئپتئ جامپوزدار، كئم قانداي قئزمةت اتقارئپ جذرگةنئنة قاراماستان، كئم قانداي ماماندئق يگةرگةنئنة مالدانباستان، ءبارئ بئردةي اعارتؤ جذمئسئمةن اينالئسئپتئ. ءبارئ بئردةي ءتذپ-تةگئن تانؤعا ذمتئلئپتئ. تةگئن بئلؤگة ذمتئلئس ابايدان باستالادئ ةكةن. «قازاقتئث شئعؤ تةگئ تؤرالئ بئرةر سوزئنةن» باستالعان ارعئ تةككة ءذثئلؤ تةندةنسياسئ بارشا ازاماتتارعا ءتان بولعان. ءماشهذر ءجذسئپ تة، احمةت تة، ءاليحان دا، مئرجاقئپ تا قالام تارتئپ، تةگئمئزدئ تةكسةرة باستاعان. زاثگةر جاقئپ اقباي تا بذل سالاعا دةن قويعان. تةمئر جولشئ تئنئشباي ذلئ پةن دارئگةر اسپاندياروأ ايتؤلئ تاريحشئعا اينالعانئن ءوزئث بئلةسئث. مئنة، سول ءبئر ذلاعاتئ مول شةجئرةلةردئ اقتارا ءجذرئپ، «ماعان دا سولاي ئستةؤ كةرةك ةكةن عوي» دةگةن ويعا بةكئدئم. اعارتؤ جذمئستارئمةن اينالئسؤعا تالپئندئم. ول ءذشئن تانئمدئق دةثگةيئث بيئك بولؤئ شارت. سودان التئ-جةتئ جئل بويئ تابان اؤدارماي عئلئم اكادةمياسئنئث كئتاپحاناسئ مةن ذلتتئق كئتاپحانانئث كونة كئتاپتارئ مةن سيرةك كةزئگةتئن قولجازبالارئنا اؤئز سالدئم. تالاي تارلانبوزدارئمئزدئث تاعدئرئمةن تانئستئم. مئثداعان تاريحي دةرةكتةردئ كةزئكتئردئم. قولئم قالت ةتكةن ؤاقئتتارئ، ةثبةك دةمالئسئما شئققان ازعانتاي مةزگئلدة كورشئلةس ةلدةردئث كئتاپحانالارئنا باردئم. پةتةربورداعئ شةدرين اتئنداعئ كئتاپحاناعا، وزبةكتةردئث باي مذراعاتتارئنا سذثگئدئم.
- العاش قاي تاقئرئپتارعا قالام تارتتئثئز؟
قويشئعارا سالعارا: جةر تؤرالئ جازعئم كةلدئ. ذرپاققا مادةني، رؤحاني، زاتتئق بايلئعئثئزدان بذرئن، مئث جئلدئقتار كةرؤةنئنةن كوز سالساثئز، سولاردئث ءبارئن بويئنا جيئپ الئپ، قارا توپئراق - تؤعان جةر قالادئ ةكةن. جةر قانشاما قياناتتئ كورسة دة، وتارشئلار مةن شاپقئنشئلاردئث اياعئنا تاپتالسا دا، ءبارئبئر بايئرعئ تذرعئندارئنا كذندةردئث كذنئندة قايتادئ ةكةن. كةز كةلگةن يمپةريا ءسات-ساعاتئ كةلگةندة قذلايدئ ةكةن. مةن دة زاماننئث زاماندارئ بولعاندا كةثةس وداعئنئث سذيةگئ قاؤساپ، قذلايتئنئن ءبئلدئم. ءبئراق مةنئث، نةمةرةمنئث، شوبةرةمنئث كةزئندة قذلايدئ دةگةن وي بولعان جوق. ودان دا وسئ باستان سوعان قارسئلئق جاسايئن، تيتتةي دة بولسا ذلتئما پةرزةنتتئك پارئزئمدئ وتةيئن دةگةن ويعا كةلدئم. العاش «مودة» دةگةن پوأةست جازدئم. ءبئراق ونئ ءبئر ادامنئث اينالاسئندا تيپتةندئرئپ جازؤئث كةرةك. ولاي بولماسا، ادةبي شئعارما بولمايدئ. سودان بارئپ ءوزئمنئث تاريحئما كوزقاراسئمدئ بةرؤ جولئن، فورماسئن ئزدةدئم. اقئرئ كونة گرةك فيلوسوفتارئنئث سارئنئ بار عوي، سذحبات تذرئندةگئ. سوعان كوشتئم.
- پلاتوننئث «سوكراتتئث اقتالؤئ» تراكتاتئ سياقتئ عوي.
قويشئعارا سالعارا: ءيا. ديالوگ تذرئندة ءبئر ادام مةن عالئمنئث سذحباتئ قئلئپ «التئن تامئر»، «كومبة»، «قازاقتئث قيلئ تاريحئ»، «قازاقتار» اتتئ ءتورت ةثبةگئمدئ جازئپ شئقتئم. تاريحقا سولاي كةلدئك. ءبئراق مةن ءوزئمدئ تاريحشئمئن دةپ ةسةپتةمةيمئن. كاسئپقوي تاريحشئلار بار بئزدة. الايدا ذلت پةن ذرپاق الدئنداعئ پارئزدئ وتةؤ ءذشئن ءوز تةگئمة ذثئلؤگة حاقئم بار ةكةنئن تذسئنگةندئكتةن، وسئعان بةل بؤدئم.
- تاؤةلسئزدئكتةن كةيئن ءسئز كونة تذرك تاريحئنا قذلاش ذردئثئز.
قويشئعارا سالعارا: العاشئندا مةن قازاق تاريحئنان جان-جاقتئلئ ماعلذمات بةرؤگة ئنتالاندئم. ال تاؤةلسئزدئك الئپ، جذرتتئث ءبارئ تاريحقا قاراي ذمسئنعاندا، مةنةن باسقا ةشكئم قازئرشة بارا قويمايتئنئن ءبئلئپ، كونة تاريحقا كوشئپ كةتتئم. بئلتئر «ذلئ قاعانات» دةگةن شئعئستاعئ ةجةلگئ تذرك حالئقتارئنئث كونة تاريحئ تؤرالئ كئتابئم جارئق كوردئ. باعاسئن وقئرمان بةرة جاتار. ةندئگئ ةثبةگئم، جاراتقان جار بولسا، ةجةلگئ باتئستاعئ تذرك جذرتتارئنئث كوش ئزدةرئ تؤرالئ، ياعني مئنا كئشئ ازيا مةن ذلئ دالانئث باتئس بولئگئندةگئ مادةني وشاقتار تؤرالئ بولماق. بذل كئتاپ التايعا دةيئنگئ بايئرعئ ئزئمئزگة بارلاؤ جاسايدئ. سونئ جازؤدئ باستاعان ةم، بةلگئلئ سةبةپتةرمةن توقتاتئپ قويدئم.
- سةبةپ؟
قويشئعارا سالعارا: مئنا كورةيلةردئث تاريحي سةريالدارئن كورئپ وتئرئپ، تاثئرقادئم. «الاقانداي جةرئنةن الئسقا ذزاپ شئقپاعان بذلاردئث ءوزئ تاريحي جادئن تئرئلتؤگة بذلايشا قذلاش ذرعاندا، ودان مئث ةسة باي مةنئث تاريحئم نةگة ءذنسئز قالؤعا ءتيئس؟» دةگةن ويعا كةلدئم. تذركتةردئث، مةنئث جاؤجذرةك بابالارئمنئث ادامزات تاريحئنا قوسقان ذلةسئ ذشان-تةثئز. نةگة ءبئزدئث بذگئنگئ ذرپاق وزگةنئث كوبئك سةريالدارئن، توبةلةس پةن اتئس-شابئستئ، توسةكتةگئ جئن-ويناقتئ عانا كورةدئ؟ جاستار ءوز تاريحئنان، ءوز باتئرئنان گورئ، وزگةنئث سوعئسئن، وزگةنئث باسئنان وتكةن قيئنشئلئقتئ، باسقانئث باتئر-باعلانئن بئلةدئ. قابانبايدئ بئلمةيتئن بةس جاسار قازاق بالاسئ اناؤ قيئرداعئ كورةيلةردئث جؤمونگئن اؤئزدارئنئث سؤئ قذرئپ ايتادئ. مةن وسئ سالاعا بةت بذردئم. قازئر تاريحي سةريالدئث سسةناريئن جازؤدامئن. مةن باستاسام، مةنةن دة تالانتتئ، مةنةن دة دارئندئ جاستار، كاسئپقوي دراماتؤرگتةر ءئلئپ اكةتةدئ عوي دةپ ويلادئم. «قازاق فيلم» كينوستؤدياسئمةن كةلئسئمشارتقا قول قويئپ، 12 سةريالئ كينوسسةناريي جازؤدئ باستادئم. جؤئردا اياقتاپ تا قالارمئن.
- جاسئرئن بولماسا، ايتا كةتسةثئز، جازئپ جاتقان تاريحي سةريالئثئز بةلگئلئ ءبئر تذلعا تؤرالئ ما، الدة ءبئر كةزةثدئ قامتي ما؟
قويشئعارا سالعارا: باسئنان باستاعئم كةلدئ. عذن داؤئرئنة قاراي ءذثئلدئم. جذرت بةرگئسئن كوبئرةك بئلةدئ عوي. سودان كةيئن رةت-رةتئمةن كةيئنگئلةر ءئلئپ اكةتسة، جذلگةسئ بويئنشا كينوتؤئندئلار تذسئرسة دةگةن ئزگئ وي مةنئكئ. بذنئ كورگةن كةزدة، «مةن نةگة تذركئ قاعاناتئن جازبايمئن؟» دةيتئن جاستاردئث شئعارئنا سةنةمئن. مذندا دالالئق كةثدئك، دالالئق بولمئس-ءبئتئم، تابيعاتپةن ةتةنةلةستئك، تازالئق قامتئلعان. سوسئن بايقاپ وتئرساثئز، دالالئقتاردا ماقتانشاقتئق مذلدةم بولماعان. بذل - كوركةم مئنةزدئث تياناعئ. شئثعئسحاننئث: «قاعان ماقتانشاق بولسا، اينالاسئ تذگةل جاعئمپاز بولادئ» دةگةن اتالئ ءسوزئ بار. سول اسئل مئنةزئن كورسةتكئم كةلةدئ بابالاردئث. وزگة ئستةرئمنئث ءبارئن جيئپ قويئپ، سوعان كئرئسؤدةمئن. جاتسام دا، تذرسام دا سونئ ويلايمئن. سةن سذراعان سوث عانا ايتئپ وتئرمئن مذنئ. ذلتقا شئنايئ جذمئس ئستةگئسئ كةلگةن جان، ةشقاشان مةن مئنانئ ئستةپ جاتئرمئن دةپ جالاؤلاتپايدئ. ءوز اناثا ئستةگةن جاقسئلئعئثدئ بئرةؤگة بارئپ ماقتانئپ ايتاسئث با؟ ايتساث، ول ازاماتتئق پا؟ قازئر ءبئز بةتپاقتئق پةن باتئلدئقتئ اجئراتا الماي قالعاندايمئز. كةيدة جانئما سول جاعئ باتادئ. كئم قارسئ شئعئپ، توسكة ورلةسة، سونئ باتئر كورةمئز. باتئرلئق سوزدة ةمةس، ئستة بولسا، ءجون.
اثگئمةلةسكةن،
توقتارالئ تاثجارئق.
(«دالا مةن قالا» گازةتئ. 24- قاثتار)