دينوزاأرلار قازاقستاندئ مةكةن ةتكةن بة؟

استانا. 19- قاثتار. قازاقپارات - "جايلاؤعا شئققان كةزدةرئمئزدة ذيگة اكادةميك الكةي مارعذلان مةزگئل-مةزگئلئمةن كةلئپ تذراتئن. ول كئسئنئث جةردةن قازئپ الئپ كةلگةن باس سذيةكتةرئنة ذرةيلةنة قاراؤشئ ةدئك..." دةيدئ ناعاشئ اعامئز.

دينوزاأرلار قازاقستاندئ مةكةن ةتكةن بة؟

كةيئن وسئ ءبئر اثگئمة ءبئزدئث بالا قيالئمئزدئ سان-ساققا قيالاتاتئن. ادامنئث باس سذيةگئ دينوزاأرلاردئث قاثقاسئن تاؤئپ الئپتئ دةگةندةي اسةر ةتةتئن. قولئمئزعا كئشكةنتاي كذرةكتةر الئپ ارحةولوگ بولعان كةزئمئز دة ةسئمئزدة. ءارئ كةتكةندة تةمئر قالدئقتارئن عانا تاؤئپ الاتئنبئز. شئنئن ايتؤ كةرةك، ةجةلگئ داؤئرلةر قذبئلئسئمةن بةتپة-بةت كةلةتئنئمئزگة قاتتئ سةنؤشئ ةدئك...

ءتاثئرئ جارئلقاعان نذح پايعامباردئث كةمةسئندة بولماعان ءبئر تئرشئلئك يةسئ بولسا، ول - دينوزاأر. ءيا، كادئمگئ اعئلشئن پالةنتولوگئ ريچارد وؤةننئث شوشئنا "قذبئجئق كةسئرتكة" دةپ اتاعان دينوزاأرئ. ئنجئلدة بذل ذلكةن كةسئرتكةنئث الةم جاراتئلؤئنئث بةسئنشئ كذنئندة پايدا بولعانئن ايتادئ. الايدا الةمدئ توپان سؤ باسقاندا نذح پايعامبار ونئ كةمةنئ اؤدارئپ جئبةرؤئ مذمكئن دةگةن سةبةپپةن وزئمةن بئرگة الماپتئ-مئس. دينوزاأر قارعئسقا ذشئراعان با؟ جوق، جاي عانا كولئككة سئيماؤئ سةبةپتئ قالئپ قويئپ، توپان سؤ قذربانئنا اينالئپ كةتئپتئ.

پارادوكس. عئلئم ءالئ دة وسئ ءبئر ماقذلئقتاردئث قذپياسئن اشا الماي كةلةدئ. ولاردئث جةر بةتئنةن جويئلئپ كةتؤئنئث ءذش-ءتورت نذسقاسئ بار. ةث نةگئزگئسئ - اؤا رايئنئث وزگةرؤئ. قالعاندارئ: جةر بةتئنة الئپ كومةتانئث قذلاؤئ، جةردة بيوقوردئث كذرت ازايؤئ نةمةسة بيولوگيالئق تذر رةتئندة ءوز ةأوليؤسيالئق ميسسياسئن اياقتاؤئ. ونئث قاثقاسئن ءوز تةرريتورياسئنان تاؤئپ الؤ كةز كةلگةن مةملةكةت ءذشئن ارحةولوگيالئق جةتئستئك قانا ةمةس، ذلتتئق ماقتانئشقا اينالئپ ذلگةردئ. الةمنئث ءار تذكپئرئنةن تابئلعان، تابئلئپ جاتقان، تابئلاتئن مةزوزةي الئپتارئ ءبئزدئث ولكةنئ مةكةن ةتكةن بة؟ ءيا. عئلئمي دالةلدةنگةن دةرةك پة؟ ءيا. قازاقستاننئث مةزوزةي داؤئرئندةگئ جانة ودان كةيئنگئ كةزةثدةردةگئ زوولوگيالئق كارتاسئن ويشا جاساپ كورسةك ءبئز تالاي تاثعاجايئپقا تاپ بولامئز: دينوزاأرلار، پتةروزاأرلار، قولتئراؤئندار، جيرافتار، ستراؤستار...

اثگئمةنئ نذح پايعامباردئث كةمةسئنةن باستالئق. ول كةمة "وسئ جةردة توقتادئ دةگةن جةردئث بيئك نذكتةلةرئ" تؤرالئ اثئز الةمدة از ةمةس. ءبئزدئث نانئم بويئنشا ول - قازئعذرت. قازئر مةملةكةتتئك تاريح مذراجايئندا ساقتاؤلئ تذرعان ا.گريششةنكونئث قازئعذرتتان تاپقان دينوزاأر سذيةكتةرئ ءدئني تانئمداعئ "كةمةگة سئيماي قالعان ماقذلئقتئ" كوز الدئمئزعا الئپ كةلةدئ. "قازئعذرتتئث باسئندا كةمة قالعان، ول اؤلية بولماسا نةگة قالعان؟!" تةگئن ايتئلماسا كةرةك-تئ. ال ءبئزدئث دالانئ وسئدان 150 ميلليون جئل بذرئن مةكةن ةتكةن ذشاتئن كةسئرتكة Sordes pіlosus كةيئنگئ ءبئزدئث اثئزدارداعئ ايداهارلاردئث ارعئ اتاسئ ةمةس پة؟! جئلان قئرئق جئل كئسئ كوزئنة تذسپةسة ايداهارعا اينالاتئنئ تؤرالئ ءاپسانا بالا كذننةن تانئس. ءتئپتئ ول ميفولوگيالئق جئلانداردان كةيدة ءوز تةگئمئزدئ ئزدةيتئنئمئز دة جاسئرئن ةمةس. ءبئراق بذل جاي عانا جئلان ةمةس، ذشاتئن كةسئرتكة بولئپ تذر.

1960- جئلدارئ كةثةس پالةونتولوگئ ا. گ. شاروأتئث زةرتتةؤلةرئ ناتيجةسئندة جامبئل وبلئسئنداعئ قاراتاؤدان تابئلعان سورديستئث سذيةگئ بذزئلماي ساقتالعان. ك س ر و عا پالةونتولوگيا ينستيتؤتئ عالئمدارئنئث تذركئستان قئراتتارئنا جذرگئزگةن ذزاق جئلعئ زةرتتةؤلةرئ يؤر داؤئرئندة تئرشئلئك ةتكةن وسئ سورديستئ جان-جاقتئ زةرتتةؤگة مذمكئندئك تؤعئزدئ. بذل قازاق جةرئنئث وثتذستئگئن مةكةن ةتكةن الئپ ماقذلئقتار تاريحئ. ال باتئس قازاقستانداعئ اقتولاعايدان تابئلعان دينوزاأرلاردئث سذيةكتةرئ ءبئزدئث ةلدئث عانا ةمةس، باتئستئث دا قئزئعؤشئلئعئن تؤدئرعانئن بئلةمئز. 2004- جئلئ "World Dіscovery" جؤرنالئنئث ذجئمئ اتئراؤ وثئرئنة ةكسپةديسيا جاساعان بولاتئن. قازئرگئ كاسپيي ةجةلگئ الئپ حازاردئث جانئندا كولشئكتةي عانا بولعان كةزدةردة (وسئدان 60 ميلليون جئل بذرئن قازاقستان تةرريتورياسئ تةتيس اتتئ تةثئزدئث ءتذبئ بولسا، ةلئمئزدةگئ وزةن-كولدةر سونئث سارقئنشاعئ) ونئ جئرتقئش اكؤلالار مةن دينوزاأرلار مةكةن ةتكةن. ول تةثئز سولتذستئك مذزدئ مذحيتئمةن شةكتةسئپ جاتقان. ةندئ شئعئس قازاقستانداعئ "الاؤلئ ادئرلار" گةولوگيالئق-پالةونتولوگيالئق جانة گةومورفولوگيالئق تابيعات ةسكةرتكئشئندةگئ دينوزاأرلار تاريحئ تاثدانباسقا مذمكئندئك قالدئرمايدئ.

مةزوزةي ءداؤئرئنئث بور قاباتئ مةن كاينوزةي ءداؤئرئنئث پالةوگةندئ قاباتئنئث اراسئنداعئ ذرةيلئ دينوزاأرلاردئث سذيةك قالدئقتارئ مةن جذمئرتقا قاؤئزدارئ قازاق بايتاعئ تاريحئن تئم تةرةثگة تارتادئ. مةزوزةي داؤئرئندةگئ ئستئق تا ئلعالدئ جانعا جايلئ تروپيكالئق تابيعاتتا مةكةن ةتكةن دينوزاأرلاردئث سذيةكتةرئ 1959- جئلئ تابئلدئ. قازئر دة سذلؤ زايسان مةزوزةيدة جذماقتئث ءوزئ بولعانعا ذقسايدئ. ول دينوزاأرلاردئث ذزئندئعئ 40 مةترگة دةيئن، ال سالماعئ 80 تونناعا دةيئن تارتقان ةكةن. پاأةل ماريكوأسكيي 50 جئل قازاقستاندئ ارالاپ ءجذرئپ، تاسقا تذسكةن سؤرةتتةردئ زةرتتةگةن ؤاقئتئندا تالاي عاجايئپقا كؤا بولعانئن ايتادئ. ول سارئ ارقاداعئ قالماقةمةل مةن قالماقوبةلگة جاساعان ساياحاتئ كةزئندة جارتاستارداعئ ديپلودوك دينوزاأرلاردئث سؤرةتئن كورگةن. سونداي-اق ونئث جانئنا تاؤةشكئسئنئث دة سؤرةتئ سالئنئپتئ. دينوزاأر بولسا، اؤزئن ارانداي اشقان كذيدة. ويلاپ كورةلئكشئ، دينوزاأرلار وسئدان 66 ميلليون جئل بذرئن (ءبئر دةرةكتةردة 33 ميلليون) قذرئپ بئتكةن بولسا، جارتاسقا سؤرةت سالعان ذلئ دالانئث، بالكئم، العاشقئ سؤرةتشئسئ ونئث بةينةسئن ويلاپ تاپقان با؟ دةمةك، بذل سؤرةتتةردئث سالئنعان ؤاقئتئ دا سول داؤئرلةرگة كةتةدئ دةگةن ءسوز. اقئلعا سئيمايدئ. ءبئراق دةرةكتئث اتئ - دةرةك.

مئنة، دينوزاأرلار وثتذستئك قازاقستان، شئعئس قازاقستان، باتئس قازاقستان جانة ورتالئق قازاقستاندا دا مةكةن ةتكةن. بذل الئپ ماقذلئقتاردئث رةسپؤبليكامئزدئث بارلئق وثئرئندة ءومئر سذرگةنئن كورسةتةدئ. كذنئ كةشة عانا استانا استئنان مامونتتار سذيةگئ تابئلدئ. مةزوزةي داؤئرئندةگئ قازاق جةرئ! ول - الةمنئث كئندئگئ بولاتئن. ول - وركةنيةتتةردئث باسئ ةدئ. تروپيكالئق ورماندار، الئپ تةثئزدةر، جان-جانؤارلاردئث، جاندئكتةردئث، وسئمدئكتةردئث سان مئثداعان ءتذرئ! مةندةلةيةأ تابليساسئنداعئ بارلئق ةلةمةنتتةردئث جيئنتئعئ! گةنةولوگيادا ادامزات بالاسئنئث وثتذستئك شئعئس افريكادان باستالعان كوشئ قازاقستان تةرريتورياسئندا جذزدةگةن جئلدار مةكةن ةتئپ، كةيئن باتئس جانة شئعئسقا قونئس اؤدارعانئ تؤرالئ دةرةكتةر بار. سول ؤاقئتتا ذلئ دالادا قالئپ كةتكةن ذرپاق - ءبئزدئث بابالارئمئز. ول كةزدة ولار حالئق بولدئ ما، جوق الدة تايپا ما، الدة رؤلئق قذرئلئم با، بولماسا جاي عانا ادامدار قاؤئمداستئعئ ما، قالاي بولعاندا دا، تابيعات زاثئنا سايكةس، قونئس ةتكةن تةرريتوريادا قالؤ، ونئ ساقتاپ قالؤ - جةثئمپازدئقتئث، قان جةثئسئنئث، وي جةثئسئنئث، تةك جةثئسئنئث كورئنئسئ بولسا كةرةك. دينوزاأرلار مةن مامونتتارعا مةكةن بولعان ذلئ دالا - قازاقتئث باعئ مةن قذتئ!

ةرلان ءجذنئس

(«ايقئن » گازةتئ، 19- قاثتار. 2011 - جئل)

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى