اتا دومبئرا

پارات- ةرتة ورتا عاسئردان جةتكةن مادةني مذرا تذرك تاريحئنئث كونةدةن تامئر تارتاتئندئعئنا ناقتئ دالةل بولا الادئ

اتا دومبئرا

التئ الاشقا ءسذيئنشئ سذراپ، شارتاراپقا شاتتانا حابارلايتئن قازئنالئ ولجاعا وتاندئق عئلئم قول جةتكئزدئ. تذركئ بابالار V عاسئردا قولئنا ذستاپ كذي تولعاعان ابئز دومبئرا التاي تاؤئنئث ءبئر سئرلئ ذثگئرئنةن تابئلدئ! قازاق ساز اسپابئنئث بئرةگةيئ قذدئرةتتئ قارا دومبئرا جئل ساناؤئمئزدئث - 5- عاسئرئندا جاسالعان ءتولتؤما بةينةسئمةن، مئنة، ءبئزدئث قولئمئزعا ءتذسئپ وتئر.

بذل - قازئرگئ مالئمةت بويئنشا الةمدةگئ شةرتپة ساز اسپابئنئث ةث كونةسئ. الةمنئث كوپتةگةن ةلئنة تاراعان ئسئپ وينالاتئن ساز اسپابئ قوبئزدئث ءوزئن ج.س.د. 10- عاسئردان بةرئ قولدانئستا بولعان دةگةن تذجئرئم ايتئلادئ. سوندئقتان دا قوبئزدئ ئسپا اسپاپتاردئث اتاسئ دةپ اتايدئ. ال، شةرتپة اسپاپتاردئث ةث كونةسئ جانة اتاسئ ابئز دومبئرا ةكةندئگئ عئلئمي تذرعئدان دالةلدةنئپ وتئر دةؤگة نةگئز بار. ةؤرازيانئث قوس قذرلئعئندا دومبئرا اسپابئ مول تاراعانئن كورسةتةتئن تئلدئك دةرةك جةتكئلئكتئ. تذركئ تةكتةس قازاقتا - دومبئرا، قاراقالپاق، نوعايدا - دومبئرا، تئبادا - دامبئرا، قئرعئزدا - دذثگئر، تذركئمةندة - تامدئرا، وزبةكتة - تامبؤر، ورئستا - دومرا، اؤعاندا - دامبؤرا، يراكتا - تؤنبؤر، موثعول تةكتةس حالئقتاردا - دومبئر، بؤرياتتاردا - دومبئر، قالماقتاردا - دذثگئرما. بذل اتاؤلاردئث وسئلاي قالئپتاسؤئ - دومبئرا اسپابئ ةؤرازيا حالئقتارئنئث ورتاسئنا قانشالئقتئ دارةجةدة تانئمال ةكةندئگئن كورسةتةدئ.

قارجاؤباي سارتقوجا ذلئ، ل.ن. گؤميلةأ اتئنداعئ ةؤرازيا ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئ جانئنداعئ تذركئتانؤ جانة التايتانؤ عئلئمي-زةرتتةؤ ورتالئعئنئث ديرةكتورئ، حالئقارالئق شئثعئس حان اكادةمياسئنئث اكادةميگئ، فيلولوگيا عئلئمئنئث دوكتورئ

كونة دومبئرانئث تابئلعان ورنئ - موثعول التاي جوتاسئنئث ءبئر سئلةمئ جارعالانت-قايئرقان تاؤئ. وسئ تاؤدئث «ومنوحون امان» (الدئثعئ ساي) دةگةن جةرگة ورنالاسقان نذحةن-حاد (ذثگئر تاس) دةگةن ذثگئردةن ءبئز ءسوز ةتكةلئ وتئرعان كونة دومبئرا تابئلعان بولاتئن. 2008 -جئلئ وسئ جةردئث تذرعئنئ ن.داندار دةگةن شوپان العاش ذثگئرگة تاپ بولئپ، ونئث ئشئندة موينئ قيسئق ساز اسپابئ بار ةكةنئن اؤئل مةكتةبئنئث ذستازئ چ.ةنحتور دةگةن ازاماتقا حابارلايدئ. چ.ةنحتور مذعالئم ذلانباتئر قالاسئندا ورنالاسقان مونعوليا رةسپؤبليكاسئ عئلئم اكادةمياسئنئث ارحةولوگيا ينستيتؤتئنا اقپارات جةتكئزئپ، ارحةولوگتاردئ شاقئرتادئ. س.توربات باستاعان ارحةولوگتار توبئ 2008- جئلئ 25- ماؤسئمدا چ.ةنحتورگة كةلئپ ذثگئرتاستاعئ ذثگئرگة بارئپ قازبا جذمئسئن جذرگئزةدئ.

ذثگئرتاس ذثگئرئ (GPS) № 47º37′433" ةندئكتة، Е 92º27′273" بويلئقتا، تةثئز دةثگةيئنةن 1866 مةتر بيئكتئكتة ورنالاسقان. ذثگئردئث اؤزئ تئك ورنالاسقان. كئرةتئن ادام تؤرا تومةنگة قاراي سئرعيدئ. ذثگئردئث اؤزئ 86×60 см تئكشة ذثگئردئث ةدةنئنةن سئرتقئ ةرنةؤئنة دةيئنگئ ولشةمئ 95 см ذثگئر ءئشئ جالعئز ءدالئز. ئشكئ ولشةمئ 130×280 см ذثگئردئث دالئزگة كئرةتئن سول جاق بوساعاسئنا ازداعان تاس ذيئلگةن. بذل جةردئث قيعاشتئعئنا بايلانئستئ سئرتتان سئرعئپ تذسكةن تاستار. ارحةولوگتار بارئپ كورگةن كةزدة ذثگئردئث ئشئندةگئ جةر توپئراقتئ العاش رةت وسئ ذثگئردئ تاپقان ن.داندار قازئپ سئرتقئ بةتئنئث العاشقئ بةينةسئنة وزگةرئس ةنگئزگةن. جالپاقتئعئ см35، تةرةثدئگئ см 15 جةردئ قازئپ كورگةن. توپئراقتارئن ذثگئردئث اؤئز جاعئنا قاراي ذيگةن. ذثگئردئث شئعئس جاق قابئرعا تذسئندا ةكئ ذزةثگئ مةن ةردئث قاپتالئ انئق كورئنئپ جاتقان ةكةن. ال قابئرعاعا سذيةؤلئ تذرعان ساز اسپابئن ن.داندار چ.ةنحتورگة اپارادئ. ةردئث استئثعئ جاعئنان قورامساق وعئمةن تابئلعان. قازبا جذمئستئث ناتيجةسئندة باس سذيةگئ ءبذتئن ادامنئث قاثقاسئ 1 دانا، 20 دانا ساداقتئث تةمئر وعئ، وقتئث اعاش ساپتارئ، جالپاق قاستئ قازاقئ ةر، تذرئك ذزةثگئ تابئلعان. موثعوليا رةسپؤبليكاسئ عئلئم اكادةمياسئنئث ارحةولوگيا ينستيتؤتئ ذثگئردةن تابئلعان ادام قاثقاسئنا انتروپولوگيالئق زةرتتةؤ جذرگئزگةن. ادام قاثقاسئنئث پالةوانتروپولوگيالئق اناليز كورسةتكئشئ تومةندةگئدةي. وندا: باس سذيةك جاقسئ ساقتالعان. باستئث سول جاق ةثبةگئ بذرئن جارالانئپ، كةيئن تولئق ساقايعان بةلگئسئ قالعان. باس سذيةكتةگئ تئرتئق تذؤ باستا قانداي ءبئر ذشكئر ذشتئ قارؤمةن ذرعئزعاننان پايدا بولعان سياقتئ. وقتئث ورنئ ةمةس. تئرتئق مولشةرئ 3,6×2,0 см باس سذيةكتئث توبةسئ مةن ماثدايئندا باس تةرئسئنئث قذيقاسئ ساقتالئپتئ. ادام قاثقاسئنئث ةپيفازئ مةن باس سذيةكتئث جئكتةرئ، ءتئستئث جالپئ سيپاتئنا قاراعاندا 20-25 جاستاعئ جاس جئگئت دةگةن قورئتئندئ جاسالعان. بويئنئث بيئكتئگئ 166,7 см، ةركةك ادام.

دومبئرا. بذل ذثگئردةن تابئلعان ارحةولوگيالئق ولجالاردئث ئشئندةگئ ءبئزدئث نازارئمئزدئ اؤدارعان دذنية - ساز اسپابئ. وسئ ساز اسپابئ تؤرالئ 2008 -جئلئ قازاقستاننئث سةگئز گازةتئنة ءبئزدئث ماقالامئز جاريالانعان. 2008 - جئلعئ موثعولياعا جاساعان ةكسپةديسيا كةزئندة ساز اسپابئ تؤرالئ مالئمةتتئ العاننان كةيئن ذثگئرتاس جةرلةؤ ورنئنا جذمئس جاساعان ارحةولوگ س.تورباتقا بارعان ةدئك. ارحةولوگ س.توربات بئزگة ساز اسپابئن كورسةتتئ. ءبئراق، سؤرةتئن الؤعا، سئزؤعا ذيعارمادئ. ولار بذل موثعولداردئث تذيةقوبئزئ دةپ جالتاردئ. ءبئز ءوز پئكئرئمئزدئ ايتتئق. بذل - دومبئرا. مئنة، مئناؤ بذگئنگئ قازاق دومبئراسئنئث تيةگئ، مئنة مئناؤ ةكئ قذلاقتئث تةسئگئ، شاناق مئناؤ، مويئن مئناؤ، پةرنة مئناؤ دةپ كورسةتتئك. ونئمةن قاتار، بذل موثعول مولاسئنان تابئلئپ وتئرعان جوق، تذرك مولاسئنان تابئلئپ وتئر. اسپاپ موينئنداعئ تذرك بئتئك جازؤئ مئناؤ. نة ءذشئن مذنئ موثعولدارعا تارتا بةرةسئثدةر، دةگةن ماسةلة قويدئق. سونئمةن قاتار، قوبئز دةگةن ساز اسپابئنان ئسقئلاپ، ةسئپ ءذن شئعارادئ. ول ءذشئن اسپاپتئث موينئ جؤان بولؤ كةرةك. ال مئنانئث موينئ جئثئشكة. بذل شةرتئپ ءذن شئعارؤعا ارنالعان اسپاپ دةگةندئ ايتئپ دالةلدةدئك. اسپاپتئث موينئنئث يئرئلگةنئنة كةلةتئن بولساق، ونئث سةبةبئ مئناؤ. قانداي ءبئر وسئنداي اعاشتئ قابئرعاعا تئگئنةن قويا سالساثدار دئمقئل اؤا جةرئنةن ذزاق مةرزئمنئث ئشئندة موينئ ءيئرئلئپ قيسايئپ قالادئ. اسپاپتئث ئشةگئ بولعان. سول ئشةككة تارتئلا ءيئرئلئپ موينئ قيسايعانئ بةلگئلئ. اسپاپتئث موينئندا ءبئر جول تذرئك بئتئك (سئنا) جازؤئ بار ةكةن. جازؤ تذرك ءتئلئنئث ذيلةسئم زاثدئلئعئنا باعئنباعان. تذجئرئپ ايتساق، تذرك بئتئگكة رةفورما جاسالؤدان بذرئنعئ جازؤ. قاراثئز باسقئ (ž², j)تاثباسئ جئثئشكة ايتئلاتئن سوزگة، ال ءذشئنشئ تاثبا (r¹) جؤان ايتئلاتئن سوزگة جازئلاتئن ارئپتةر. عئلئمدا انئق بولعانداي بايئرعئ تذرك بئتئگتئث گرامماتيكاسئ جاسالئپ، ج.س. 552-570 جئلدارئ رةفورمالانعان. ال مئناؤ ودان بذرئنعئ دذنية. رةفورمادان بذرئن بايئرعئ تذرئك بئتئگتةرئنئث ءارئپ-تاثبالارئن اعئمداعئ تذردة قوسئپ جازاتئن. ول داؤئردة جازؤدئث گرامماتيكالئق ةرةجةسئ جاسالعان جوق. سوندئقتان ول ج.س. 5 عاسئر مذراسئ.

ساز اسپابئنا تومةندةگئ جازؤ جازئلعان. وندا:

ترانسليتةراسياسئ:

ž² p r¹ küü čöre: lb²h²d²mz

ترانسكريپسياسئ:

župar küü čöre sebit idmis

اؤدارماسئ:

جذپار كذي اؤةنئ ءبئزدئ سذيئسپةنشئلئككة بولةيدئ

تذسئنئكتةمةسئ.

1. جازؤ رةفورمادان بذرئنعئ. دالةلئ: دئبئس ذيلةسئم ةرةجةسئ ساقتالماعان.

2. «küü» لةكسةماسئ. مذنداعئ B تاثبا ök, kö, kü, ük دةپ وقئلئنادئ. بذعان قوسا (ü) تاثباسئ قوسا جازئلعان. ويتسة، «küü» دةپ وقئلادئ. بذل ءسوز ةجةلگئ تذرئك تئلئندة «kügü» بولعان. ورتاداعئ «g» فونةمئ ءتذسئپ قالئپ 5- عاسئر داؤئرئندة «küü» دةپ ايتئلعان سياقتئ. بذگئنگئ قازاق ءتئلئنئث «küj» ءسوزئنئث دة ايتئلئمئ وسئعان ذقساس. تذرئك ءتئلئنئث وسئ ءسوزئن قئتايلار ةرتة ورتا عاسئردا «сһ'ü» دةپ بةلگئلةپتئ (قاراثئز: Giles, 3, 062). ذيعئر گرافيكالئق ماتئندة «tükedi Afrin čor Tegin kügi» «افرين-چور تةگئن كذيئ تذگةسئلدئ (اياقتالدئ)» [Uig. 8I] ءماني گيمندةرئندة (8-9 ع ع)، قاراحانيد داؤئرئندة (11-12 ع ع)، شاعاتاي جازبالارئندا (14-15 ع ع)، 1172-1173 جئلدارئ قذراستئرئلعان شاعاتاي-پارسئ ءتئلئنئث سوزدئگئ (اأتورئ مذحامماد ماحدي حاان) ) [E.J.W.Gibb. Memorial, New Series XX.London. 1960] ةثبةكتةردة «köög, küüg, kügi» فورمادا «ءان، اؤةن، كذي» دةگةن ماعئنادا بةرئلگةن [G.Clauson. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Centrury Turkish. Oxford. 1972. ss. 709, 711]. ويتسة، بذل دةرةكتةر «küü» ءسوزئن «كذي» دةپ وقئپ اؤدارؤئمئزدئث ءجون ةكةنئنة دالةل بولا الادئ.

3. «čöre». بذل ءسوزدئ تذركئ تئلدةرئنئث سوزدئگئنةن كةزدةستئرة المادئم. قازاق حالقئ ةشكئ مالئ لاعئنان جةرئگةندة «شورة-شورة-شورة» دةپ وزانداتئپ، اندةتئپ، اؤةندةتئپ وتئرئپ لاعئن الدئراتئن-دئ. ويتسة، بذل ءسوز كونة تذرئك ءتئلئنئث «اؤةن» دةگةن ءسوزئ ةكةنئ ماعئناسئنان، قولدانئسئنان ءوزئن-ءوزئ اقتاپ تذر.

بذل اقپارات بئزگة - بذگئنگئ ХХІ عاسئردا ءومئر ءسذرئپ وتئرعان بذكئل تذركئ اؤلةتئنة دومبئرانئث كذي جانرئ ج،س.. V عاسئر داؤئرئندة الدةقاشان قالئپتاسئپ قويعانئنا دالةل بولا الادئ.

دومبئرا شاناعئ. شاناقتئث ءبئرئنشئ بةتئنة ةكئ ئشةكتئ اسپاپتئث تيةگئ ورنالاسقان. العاش دومبئرانئ ذستاپ كورگةنئمدة شاناقتئث بةتئنة تيةك جابئسئپ قالعانئن كوردئك. سول كذيئندة فوتوعا ءتذسئردئم. تيةك ورنئنان قوزعالئپ شاناقتئث بةتئنة كولدةنةثئنةن ةمةس، ذزئنا بويئمةن پاراللةل جابئسئپ قالئپتئ. ئشةك تارتئلئپ بارئپ ذزئلگةن كةزدة، ورنئنان قوزعالعان. شاناقتئث ءبئرئنشئ بةتئندة ينةنئث كوزئندةي ءذش تةسئك بار. ذلكةن تةسئك جوق. دومبئرانئث شاناعئنئث بةتكئ بةتئ مويئننان 2 م م-دةي بيئك ورنالاسقان. ذلكةن تةسئگئ شاناقتئث سئرتقئ بةتئنة ايشئق تاثبامةن ويئلئپ سالئنعان. ايشئق - كةرةي تايپاسئنئث تاثباسئ. شاناقتئث سئرتقئ بةتئنة بذعئنئث، بذلاننئث سؤرةتتةرئ ويئپ سالئنعان ةكةن. تاس بةتئندةگئ سؤرةتتةردةن كوپ ايئرماشئلئعئ جوق.

دومبئرا پةرنةسئ. پةرنةلةرئن قايئث توزدان ءتئلئپ جاپسئرعان ةكةن. تةك قانا ورنئ بار. توعئز پةرنة. ءبئز دومبئرانئ جاساتقان كةزدة قايئث توزدئ جاپسئرئپ ةدئك سئنئپ، ذگئتئلئپ توقتامادئ. سوندئقتان پةرنةنئث ورنئنا سذيةكتةن سئزدئقشا ءتئلئپ الئپ مويئننئث بةتئنة ويئپ ورنالاستئردئق. ةگةر قايئث توزدئث قابئعئن قانداي ءبئر ةرئتئندئگة سالئپ قاقئراپ كةتپةيتئندةي ةتئپ جاساساق دذرئس بولار ةدئ. وعان مذمكئندئك بولعان جوق.

دومبئرانئث باسئ. دومبئرانئث باسئ بذعئ مةن بذلاننئث باسئنا ذقساس. قازئرگئ دومبئرالارداعئداي قالاق باس ةمةس. ةجةلگئ داؤئردةن كةلة جاتقان اث ستيلئمةن جاسالعان.

قازاق حالقئ مذسئلمان ءدئنئن قابئلداعاننان كةيئن اث ستيلئن جويدئ. سةبةبئ، تاثئرشئلدئكتئث بارلئق نئشاندارئن جويمايئنشا، مذسئلمان دئنئنة بذكئل حالئق بوي ذسئنؤ مذمكئن ةمةس ةدئ.

اثئز جانة 1500 جئل بذرئنعئ دومبئرا. دومبئرا اسپابئنئث قالاي پايدا بولؤئنا بايلانئستئ قازاق حالقئنئث ورتاسئندا ساقتالعان اثئز اسا مول. سولاردئث ءبئرازئن ب.سارئبايةأ (قازاقتئث مؤزئكالئق اسپاپتارئ. الماتئ، 1978)، ءو.جانئبةكوأ (التئن دومبئرا // قازاق ادةبيةتئ. 1984، 6-قاثتار)، ا.سةيدئمبةك (كذي شةجئرة. الماتئ، 1997) ةثبةكتةرئندة جاقسئ كورسةتكةن. دومبئرا جانة دومبئرا كذيئ تؤرالئ ءسوز قوزعاعاندا وسئ زةرتتةؤشئلةردئث ةثبةكتةرئنة سذيةنةمئز. اقسةلةؤ سةيدئمبةك «كذي شةجئرة» ةثبةگئندة وسئ اثئزداردئث ةكةؤئنة ةرةكشة نازار اؤدارادئ. سونئث ءبئرئ شئعئس قازاقستان وبلئسئنداعئ كذرشئم اؤدانئنئث تؤماسئ ارعئنبةك قيلئبايةأ اقساقالدئث ايتؤئمةن حاتقا تذسكةن «قوس ئشةك» كذيئنئث اثئزئ.

«ةرتةدة ءبئر اثشئ جئگئت بولئپتئ، - دةپ ايتئلادئ «قوس ئشةك» كذيئنئث اثئزئ. - سول اثشئ جئگئت بيئك تاؤدئث قياسئن، قالئث قاراعايدئث اراسئن تذراق ةتكةن بذعئ-مارالدئ اؤلاپ، كاسئپ ةتسة كةرةك. بئردة جولئ بولئپ، بيئك تاؤدئث قيئن قياسئنان تةثبئل مارال اتئپ الادئ دا، مارالدئ ةتةككة ءتذسئرؤ ءذشئن ئشةك-قارئنئن الئپ تاستايدئ. سودان، ارادا ايلار وتكةندة، اثشئ جئگئت اث اتؤعا ذرئمتال جةر ةدئ عوي دةپ، باياعئ تةثبئل مارالدئ اتقان جةرگة سوقسا، قذلاعئنا ءبئر ئزئثداعان داؤئس ةستئلةدئ دةيدئ. بارلاپ قاراسا، وتكةندة اتقان مارالدئث ئشةگئن قارعا-قذزعئن ءئلئپ ذشقان بولؤ كةرةك، قاراعايدئث بذتاعئنا قوس تئن بولئپ كةرئلئپ قالعانئن كورةدئ. ئزئثداعان دئبئستئث سول ئشةكتةن شئعئپ تذرعانئن اثعارادئ. قاراعايدئث بذتاقتارئنا كةرئلة كةپكةن ئشةكتئ ءسال عانا جةل تةربةسة ئزئثداپ، جانعا جايلئ دئبئس شئعارادئ. ونئث ءوزئ بئردة ؤئلدةپ، بئردة سارناپ، ةندئ بئردة سئثسئپ جئلاعانداي بولئپ، اثشئ جئگئتتئ الؤان ءتذرلئ كذيگة بولةيدئ. سول جةردة اثشئ جئگئت «قوي مئنا قوس ئشةككة ءتئل بئتةيئن دةپ تذر ةكةن، ءبئر امال جاسايئن» - دةپ، ئشةكتئ ذيگة الئپ كةلةدئ دة، ءبئر اسپاپ جاساپ، سوعان قوس ئشةكتئ تاعادئ. سودان تارتئپ كورسة، شئنئندا دا قوس ئشةككة تئل بئتكةندةي سذثقئلداپ قويا بةرةدئ. بذل ءذن اثشئ جئگئتتئث عانا جانئن جادئراتئپ قويمايدئ، تئثداعان جاننئث ءبارئن ذيئتادئ. وسئلايشا دومبئرا كوپتئث ءسذيئپ تئثدايتئن اسپابئنا اينالادئ» (ا. سةيدئمبةك كذي شةجئرة. الماتئ، 1997، 192-بةت).

قازاق اثئزئ وسئلاي دةسة، وسئدان XV عاسئر بذرئن جاسالعان التاي جوتاسئنئث ءبئر ذثگئرئندة ساقتالئپ بئزگة جةتكةن كارئ دومبئرا شاناعئنئث سئرتقئ بةتئنة بذعئنئث، بذلاننئث سؤرةتتةرئ ويئپ سالئنعان. ول از دةسةثئز دومبئرانئث باسئ بذعئنئث، بذلاننئث باسئ. سوندا دةيمئن-اؤ، بذل كةزدةيسوقتئق پا، الدة تاريحي شئندئق پا؟ اثئز نة ايتسا، مئنا كارئ دومبئرا ءبئتئم تذرپاتئمةن سونئ دالةلدةيدئ. ءبئرئن-ءبئرئ تولئقتئرئپ، ءبئرئن-ءبئرئ دالةلدةپ اثئزدا ايتئلعان اثگئمةنئث اقيقاتئن ايعاقتاپ تذرعانداي. وسئ اثئزدئث جالعاسئ سياقتئ اثئز-اثگئمةنئ ةتنوگراف ءو.جانئبةكوأ اعامئز ءوز ةثبةگئندة كةلتئرگةن. بذل اثئز بويئنشا، دومبئرانئث شاناعئنا تاريحتئث توعئز تاراؤ شةجئرةسئ قذيئلئپتئ-مئس. تاريحتئث سول شةجئرة-سئرئ شئعئپ كةتپةسئن دةپ، دومبئرانئث ءون بويئنا توعئز توسقاؤئل پةرنة تاعئلئپتئ. دومبئرانئث موينئنئث جئثئشكةرئپ، شاناعئنئث ذلكةيئپ كةتؤئ سودان ةدئ دةيدئ. كذندةردئث كذنئندة كونة وسيةتكة ئنتئق ءبئر دانا قارت تاريح سئرئن تانئپ-ءبئلؤ ءذشئن دومبئرانئث قذلاعئن تةسئپ - تئثدايتئن، ئشةگئن تاعئپ - سويلةيتئن ةتةدئ. سودان بئلاي دومبئرا شاناعئنان توعئز تاراؤ سئر اقتارئلاتئن بولئپتئ دةيدئ (جانئبةكوأ ءو. «التئن دومبئرا». «قازاق ادةبيةتئ» گازةتئ. 1984، 6-قاثتار). ال مئنا كونة دومبئرادا توعئز پةرنة. ءذشةؤ، بةسةؤ، جةتةؤ، جيئرما ءبئر ةمةس، توعئز پةرنة. اثئز بةن كارئ دومبئرا ةكةؤئ تاعئ دا ءبئرئن-ءبئرئ تولئقتاپ، ءبئرئن-ءبئرئ دالةلدةپ تذر.

ءذشئنشئسئ «اقساق قذلان» اثئزئ. قاهارلئ قاعان ذلئنئث ءولئمئن كئمدة-كئم ةستئرتةتئن بولسا كومةكةيئنة قايناپ تذرعان قورعاسئن قذيؤدئ بذيئرادئ. سول كةزدة ةشكئمنئث جذرةگئ داؤالاماي تذرعاندا دومبئراشئ كةلئپ «اقساق قذلان» كذيئمةن ةستئرتةدئ. ةكئ كوزئنةن جاس اعا تئثداعان قاهارلئ قاعان: «قذي مئنانئث كومةيئنة!» دةگةن بذيرئق بةرةدئ. دومبئراشئ ورنئنان ذشئپ تذرئپ: «ءدات تاقسئر! مةن ةمةس، مئنا دومبئرا عوي سئزگة ةستئرت- كةن»، - دةيدئ. «ولاي بولسا، دومبئرانئث شاناعئنا قذي، قورعاسئندئ!»، - دةيدئ قاعان. سودان بةرئ قازاق دومبئراسئنئث شاناعئنا تةسئك پايدا بولئپتئ-مئس. بذل - جوشئ قاعان داؤئرئ. ءبئزدئث جئل ساناؤئمئزدئث ХІІІ عاسئردئث باسئ. دالئرةك ايتساق، 1220-1227 جئلدار شاماسئ. ال مئنا كونة دومبئرا V عاسئردئث مذراسئ. V عاسئر دومبئراسئنئث شاناعئندا تةسئك جوق. اثئز بذي دةيدئ. ولاي بولسا، «اقساق قذلان» كذي اثئزئ تاريحي شئندئقتئث ايشئقتئ دا، انئق اقپاراتئن بئزگة جةتكئزئپ تذر.

ءبئز جوعارئدا ةرتة ورتا عاسئر مةن ورتا عاسئردا «كذي» ءسوزئ تؤرالئ اقپاراتتار مةن تذسئنئكتةمة بةردئك. ال ءبئزدئث قازاق تئلئندة «كذي» لةكسةماسئنا بايلانئستئ تالداؤ بةرسةك (ا.سةيدئمبةكتةن).

كذي - قازاقتئث اسپاپتئ مؤزئكاسئ.

كذي - ادامنئث بةلگئلئ ءبئر سةزئم ءساتئ، ول سةزئمنئث قؤانئشتئ بولؤئ دا نةمةسة مذثدئ، قايعئلئ بولؤئ. ادامنئث كوثئل كذيئ.

كذي - بذيرئق رايلئ ماندةگئ ءسوز. ماسةلةن، «وتقا كذي»، «بئرةؤ ءذشئن بئرةؤ كذيمةك جوق»، «ابدةن شئدامئم تاؤسئلئپ كذيئپ كةتتئم»، «ناقاق كذيدئرؤ» دةپ كةلةتئن بةينةلئ وبرازدئ تئركةستةر.

كذيشئ - مؤزئكالئق اسپاپتا كذي تارتؤشئ.

كذيلة - بذيرئق راي. «دومبئرانئث قذلاق كذيئن كةلتئر»، ت.س.س.

كذيلةؤ - ةتئستئك. 1). جان-جانؤاردئث تابيعي اسةرلةنؤئ، شاعئلئسؤئ، سةزئمگة بةرئلؤئ. 2). مؤزئكالئق اسپاپتئ بابئنا كةلتئرؤ.

كذيلئ - ادامنئث جانة مالدئث جاي-كذيئنئث مئقتئ بولؤئ.

كذيئت - ادامنئث جانة كوثئل قوشئنئث كةلؤئ، سةزئمگة بولةنؤئ.

كذيگةلةك - قئزؤ قاندئ، تاعاتسئز ادام.

كذيزةلؤ - ادامنئث سةزئمگة بةرئلئپ قينالؤئ، قايعئرؤئ، قاجؤئ.

وسئناؤ «كذي» ءتذبئرلئ لةكسةمانئث تذپكئ ءمان-ماعئناسئ سةزئممةن تئكةلةي بايلانئستئ. كوشپةلئ حالئقتاردئث سونئث ئشئندة تذركئ-مونعول تةكتةستةردئث دذنيةتانئمئ بويئنشا ةث كيةلئ، ةث قاسيةتتئ ذعئم. وزگةنئث دة، ءوزئنئث دة ةرئك-جئگةرئنسئز بةلگئسئز ءبئر كذشتئث قذدئرةتئمةن بةرئلةتئن ءئس-قيمئل. سوندئقتان دا، تذركئ-مونعول حالئقتارئندا «كذي» ءسوزئ مةن «كوك» لةكسةماسئ «ءتاثئردئث» سينونيمئ رةتئندة بةرئلةدئ. تذجئرئپ ايتساق، تاثئرلئك نانئم-سةنئممةن ذشتاسادئ. ويتسة، «kögü, kü:ü, kök» تذؤ باستا تاثئرلئك قذبئلئستئ، ءتاثئردئث اسةرئن بئلدئرگةن. ةجةلگئ داؤئردةن بةرمةن قاراي «kögü, kü:ü, kök» تذردة قولدانئستا بولعان وسئ لةكسةمالاردئث تاثئرلئك نانئم-سةنئممةن بايلانئستئ بولعانئن دالةلدةيتئن تاريحي-رؤحاني ايعاقتار مول.

تذركئ حالئقتارئنئث قاعاندئق زامانئندا قاعاننئث التئن ذزئكتئ اق ورداسئندا ءاربئر اتار تاثدئ كذيمةن قارسئ الؤ ءداستذرئ بولعان. دالئرةك ايتقاندا مذنئث ءوزئ داستذردةن گورئ تاثئرلئك نانئم-سةنئمنئث ءبئر ءراسئمئ رةتئندة اتقارئلعان. قاعان ورداسئندا تارتئلاتئن كذيدئث سانئ ءبئر جئل ئشئندةگئ كذندةردئث سانئنا سايكةس 366 بولعان. مذنئ «ءتاثئردئث 366 تارماق كذيئ» دةپ اتاعان. جئل باسئ كوكتةمدةگئ كذن مةن ءتذننئث تةثةسةر كذنئنةن (ناؤرئزدئث 22-23-ئ) باستالئپ، بذل كذندئ «ذلئستئث ذلئ كذنئ» دةپ، ذلان-اسئر تويعا اينالدئرعان. ذلئستئث ذلئ كذنئندة بذكئل قاعاناتتئث ءذمئت-تئلةگئن تاثئرگة جةتكئزةتئن 9 كذي تارتئلعان. بايئرعئ گرةك تاريحشئسئ كأينت كؤرسيي رؤف (ب.ز.د. ءئ ع.) ءوزئنئث «ةسكةندئر جورئعئ» دةپ اتالاتئن ةثبةگئندة ورتا ازيا كوشپةلئلةردئث ذلئس (ناؤرئز) مةيرامئن قالاي تويلايتئنئن جازادئ. ذلئس كذنئ تاث شاپاق شاشار ساتتة قاعان ورداسئنئث ذستئنة كذن بةينةلئ جالاؤ كوتةرئلئپ، قوتانعا وثشةث قئزئل ماؤئتئدان كيئم كيگةن 365 بوزبالانئث شئعاتئنئن، سونسوث ءبئر جئل بويئنداعئ تاؤلئك سانئن بئلدئرةتئن 365 بوزبالانئث مةرةكةنئ باستايتئنئن تامسانا سؤرةتتةيدئ. وسئناؤ تاثئرلئك نانئم-سةنئم تؤرالئ مؤزئكا زةرتتةؤشئ ءابدئقادئر مذراعي دا ءوزئنئث «زذبداتةل ءادؤئر» دةگةن كئتابئندا بئلاي دةپتئ: «تذرك-مونعول ءان-كذيئ مئناداي ءذش بولئمگة بولئنةدئ: مؤزئكا قذرالئندا وينالاتئن ءبئر ءتذرئ بار. ولاردئ «كوكتةر» دةپ اتايدئ (كوكها)، ةندئ داؤئسپةن ايتاتئن تذرلةرئن «ئر» جانة «دولا» دةپ اتايدئ. ال، بايئرعئ تذرئك ةلئندة كذيدئث سانئ 366 بولادئ، ءبئر جئلدئث ئشئندة قانشا كذن بولسا، سونئث سونشا كذيئ بولادئ. ونئث اربئرةؤئ ءبئر كذندة حاننئث الدئندا تارتئلئپ وتئرادئ. بذلاردئث ئشئندة ةث اسئل جانة ةث ءئرئسئ 9 كذي» (سةيدئمبةك ا. كذي شةجئرة. ا.، 1997، 150-151-بةتتةر).

بذل تؤرالئ قازاق كذيئن زةرتتةگةن بةلگئلئ ةتنوگراف-عالئم ا.سةيدئمبةك بئلايشا تذسئنئك بةرةدئ. ةث باستئسئ، تاثئرلئك نانئم-سةنئمنةن شئققان سةمانتيكالئق نةگئزئ ورتاق. كوكتئ (اسپاندئ، اؤةنئ) ءتاثئر تذتقان قازاق ةجةلدةن-اق ؤاقئت پةن كةثئستئك اياسئنداعئ وزگةرئستةردئ تاثئرلئك قذبئلئس رةتئندة قابئلداعان. سوندئقتان دا، كذنئ بذگئنگة دةيئن قازاقتار كوكتةمدةگئ كذن مةن ءتذننئث تةثةسةر كةزئن جئل باسئ ساناپ، «ذلئستئث ذلئ كذنئ» دةيدئ. ياعني، مةملةكةتتئث، ذلتتئث ةث ذلئ كذنئ دةگةن ءسوز. مذنداي كذندة قاعان ورداسئندا كيةلئ 9 كذيدئث تارتئلؤئ تاثئرگة دةگةن مئناجاتتئث بةلگئسئ، جئل باسئن امان-ةسةن كورگةن قؤانئشتئث ايعاعئ. مذنئث ادةمئ مئسالئن قازاق حالقئنئث كذيشئلئك داستذرئنةن ءالئ دة بايقاؤعا بولادئ. «توعئز تاراؤ» دةپ اتالاتئن تارماقتئ كذي قازاق اراسئندا قازئر دة تارتئلادئ. تاتتئمبةت قازانعاپ ذلئنئث ءبئر كذيئ «توعئز تاراؤ» دةپ اتالادئ. بةلگئلئ «كةرتولعاؤ» كذيئ ةرتةرةكتة «توعئز تاراؤ - كةرتولعاؤ» دةپ اتالعان تارماقتئ كذي ةكةنئن كونةكوز قارتتار ايتادئ»

بذل تاريحي دةرةكتةر كونة ءداؤئردئث وزئندة دومبئرا اسپابئ، كذي ونةرئ، ونئ تانئپ ءبئلؤ، سةزئنؤ، قذرمةت تذتئپ بويعا ءسئثئرؤ ءدئلئ بذگئنگئ دةثگةيدةن كةم بولماعانئن كورسةتةدئ. بذل از دةسةثئز ج.س. VІІ-VІІІ عاسئرئندا جازئلئپ بذگئنگة جةتكةن مئنا دةرةكپةن تانئسئثئز. ورتالئق موثعوليانئث بايانحونگور (بايقوثئر) ايماعئ (وبلئس) عالؤؤت (قازدار) سذمئنئنئث ولون-نؤؤر (كوپ كولدةر) ويپاتئندا ورنالاسقان بايئرعئ تذرئك عيباداتحاناسئ 2008 -جئلئ تابئلعان. عيباداتحانا ورنئنداعئ شارباقتاسقا مئنانداي سويلةم قاشالئپ جازئلعان: ««زگئلئك-چور سةگئز ءتذرلئ ساز اسپابئن مةثگةرگةندئگئ ءذشئن قاتتئ تاستان عيباداتحانا ورناتتئق» (ق.جانتةگئن، 2008).

ج.س. VІІ-VІІІ عاسئردئث وزئندة ءبئزدئث بابالارئمئز كوك تذرئكتةردة 8 ءتذرلئ ساز اسپابئ بولعانئن، سول اسپاپتئ مةثگةرئپ كذي تارتئپ، ءان ايتقان سازگةرگة ارناپ ماثگئلئك عيباداتحانا ورناتقانئ تؤرالئ تاريحي-رؤحاني مادةنيةتئمئزدةن باعا جةتپةس اقپارات بةرئپ تذر. ساز ونةرئن، سازگةرلئك قذدئرةتئن كةزئندة بابالارئمئز قانشالئق دارةجةدة ذلئقتاپ، ذلاعات تذتقانئن وسئدان-اق بئلؤگة بولادئ.

سول ساز اسپابئنئث ءبئرئ - قذدئرةتتئ قارا دومبئرا ج.س. V عاسئرئندا جاسالعان ءتئرئ بةينةسئمةن مئنة ءبئزدئث قولئمئزعا ءتذسئپ وتئر. بذگئنگئ جاعدايدا الةمدةگئ شةرتپة ساز اسپابئنئث ةث كونةسئ. الةمنئث كوپتةگةن ةلئنة تاراعان ئسئپ وينالاتئن ساز اسپابئ قوبئزدئث ءوزئن ج.س. ح عاسئردان بةرئ قولدانئستا بولعان دةگةن تذجئرئم ايتئلادئ. سوندئقتان دا قوبئزدئ ئسپا اسپاپتاردئث اتاسئ دةپ اتايدئ. ويتسة، شةرتپة اسپاپتاردئث ةث كونةسئ جانة اتاسئ - دومبئرا ةكةنئن عئلئمي تذرعئدا دالةلدةنئپ وتئر دةؤگة نةگئز بار.

تيةك

جوعارئدا ءسوز ةتكةن تاريحي دةرةكتةر مةن حالئقتار اراسئنداعئ تارالئمئ شةرتپة اسپاپتاردئث اتاسئ دومبئرا ةكةنئن كورسةتةدئ. ونئمةن قاتار، تذركئ حالئقتارئنئث سونئث ئشئندةگئ قازاق حالقئنئث ذلتتئق ءدئلئنئث مؤزئكالئق مادةنيةتئنئث بيئك ورةسئن كورسةتةدئ. دومبئرا ذنئندةگئ ءداستذرلئ ساز ءتئلئنئث بايلئعئ، ونئث بولمئسئ ذلتئمئزدئث جان دذنيةسئمةن بئتة قايناسئپ كةتكةندئگئن بئلدئرةدئ. دومبئرانئث مايدا قوثئر ءذنئ تةك ءتئلسئم سئرلئ كذيئ قازاق بولمئسئنئث، قازاق رؤحئنئث ذلتتئق ءتئلئ دةپ تذجئرئم جاساؤعا مذمكئندئك بةرةدئ.

(«دالا مةن قالا» گازةتئ. 2010- جئلدئث 27 - قاراشاسئ)

ابئز دومبئرا - ناعئز دومبئرا

«دالا مةن قالا» گازةتئنئث ذستئمئزدةگئ جئلعئ 27- قاراشاسئنداعئ 47-سانئندا ل.ن. گؤميلةأ اتئنداعئ ةؤرازيا ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئ جانئنداعئ تذركئ تانؤ جانة التايتانؤ عئلئمي-زةرتتةؤ ورتالئعئنئث ديرةكتورئ، پروفةسسور قارجاؤباي سارتقوجا ذلئنئث «اتادومبئرا» دةگةن ءسذيئنشئ ماقالاسئ جاريالانعان ةدئ. عالئمنئث بذل زةرتتةؤئندة ةرتة ورتا عاسئردان جةتكةن (V عاسئر) التاي تاؤئندا ساقتالعان ةث كونة دومبئرا تؤرالئ سةنساسيالئق جاثالئقتار وقئرمانداردئ ةلةث ةتكئزدئ. بذل ماسةلة تؤرالئ رةداكسياعا ارنايئ قوثئراؤ شالؤشئلار، عالئم ازاماتقا العئس ايتؤشئلار قاتارئ مول بولدئ. رةداكسياعا كةلئپ تذسكةن پئكئرلةردئث ءبئر توبئن جاريالاعاندئ ءجون كوردئك.

سارا كذزةمبايةأا، م.و. اؤةزوأ اتئنداعئ ادةبيةت جانة ونةر ينستيتؤتئ مؤزئكا تانؤ ءبولئمئنئث مةثگةرؤشئسئ، ونةرتانؤ عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور:

- تذركئتانؤشئ عالئم قارجاؤباي سارتقوجا ذلئنئث «اتادومبئرا» دةگةن ذلكةن ماقالاسئن باسئنان-اياعئنا دةيئن ءبئر تئنئسپةن وقئپ شئعئپ، كةرةمةت سةزئمگة بولةندئم، وتة رؤحتاندئم. ءبئزدئث قازاق حالقئنئث مؤزئكالئق مادةنيةتئنئث تامئرئ تةرةثدة ةكةندئگئنئث تاعئ ءبئر دالةلئ بولاتئن وسئ ماقالانئث شئققانئنا رةداكسيا ذجئمئنا مةن راحمةت ايتام. ماقالا عئلئمي تذردة جذيةلئ، وتة ءبئلئمدئ جازئلعان. اأتور كونةمةن ساباقتاسئپ جاتقان ذلكةن قذندئلئقتئ حالئقتئث ورتاسئنا ذسئنئپ، پاش ةتئپ وتئر. ال، ةندئ دومبئرانئث وزئنة كةلةتئن بولساق، ونئث ئشةگئ، شاناعئ، تيةگئ، پةرنةسئ دةگةندةي قاي داؤئردة شئققانئ، قانشا عاسئر بذرئن، قانداي ماقساتتا پايدا بولعانئ ماقالادا ذلكةن كةثئستئكتة، شئن مانئندة تئث تولعامدارمةن ايتئلئپ، كذردةلئ عئلئمي ويعا قوزعاؤ سالئنعان. دومبئرانئث قازاقتئث جذرةگئنة، جانئنا-تانئنة ابدةن ءسئثئپ، ونداعئ كذيلةردئث اؤةنئ مةن اثئزئ ةگئز ورئلگةندئگئ، تذركئلةر اراسئندا ءار جئلدئث ءار كذنئنة وراي ءتاثئردئث 360 كذيئ تارتئلاتئندئعئ، ارينة، بايئپتئ تذجئرئمدالعان. ايتالئق، وسئ دةرةكتةر مةن اثئزدار مامان رةتئندة ماعان بذرئننان بةلگئلئ ةدئ، ءبئراق وسئ زةرتتةؤدةگئ ذثگئردةن تابئلعان اسا باعالئ قازئنا اتا دومبئرانئث مانماتئنئمةن اسةرلةنئپ وقئعاندا تذسئنئگئم دة تذيسئگئم دة جاثالانئپ سالا بةردئ، تذركئ بابالاردئث ذزئلمةگةن ةجةلگئ ءذنئن، دةمئن ةستئگةندةي بولدئم.

دومبئرانئث موينئندا تذرك بئتئگئندةگئ سوزدةر جازئلؤئ، ونئث اراسئندا كذي دةگةن مؤزئكالئق جانردئث اتاؤئ كةزدةسؤئ - قازاق ءذشئن ةرةكشة باقئت. ويتكةنئ، كذي دةگةن ءسوزدئث ءمانئ تةرةث. قازاق سالةمدةسكةندة «كذيلئسئث بة، كوثئل-كذيئث قالاي؟» دةسةدئ. سةبةبئ، كذي ادام جانئنئث نازئك تةبئرةنئسئن، جذرةك قئلئنئث، سةزئم ءدئلئنئث شئنايئ بولمئسئن، ئشكئ دذنيةسئنئث تذنئق تابيعاتئن اسا باي تئلئمةن بةرة الاتئن فولكلوردئث ءتذرئ، ذلگئسئ. ءدال بئزدةگئدةي جانرلئق، تاقئرئپتئق، قذرئلئمدئق جاعئنان تةرةث دامئعان، قالئپتاسقان قذنارلئ دا ماعئنالئ كذي جانرئ باسقا تؤئسقان حالئقتاردا جوق ةكةندئگئ تاعئ دا بةلگئلئ. ةرةكشة ايتاتئن جايت، اتادومبئرانئ ذثگئردةن العاش تاؤئپ العان، ول تؤرالئ موثعوليانئث عئلئم اكادةمياسئنا حابارلاعان، ادامي پاراسات پةن ئزگئلئك تانئتئپ امان-ةسةن ساقتاپ قالعان شوپاندارعا دا باسئمدئ يةم، العئسئمدئ ايتام.

بذل ماقالا - ادةپتئ دة ادةمئ، وتة جذيةلئ دذنية، 5- عاسئردان باستاؤ الئپ بذگئنگة جةتكةن كذيشئلئك، دومبئراشئلئق ءداستذردئ سئعئمداپ ءنارئن قامتي بئلگةن. دومبئرانئث موينئنداعئ سئنا جازؤئ، سئرتئنداعئ بذعئ-بذلاننئث كةسكئندةرئ، ورنةكتةر، اشاماي تاثبا بذنئث ءبارئ سينتةزدةلئپ كورئنئس تاپقان، اؤئز ادةبيةتئ، قولونةرئ، كذي مةن كذيشئلئك تاريح، ورئنداؤشئلئق ءداستذر، رؤحاني ويلاؤ قئرئمئز، دذنيةتانئم بار - بذنئث ءبارئ ءبئر عانا ابئز دومبئرانئث بويئنا سئيئپ، توعئسئپ كةتكةنئ عاجاپ ةمةس پة؟! ماقالانئ ءا دةگةننةن باسئنان-اياعئنا دةيئن نذكتة-ءذتئرئن قالدئرماي تذتاس وقئپ شئققان ةدئم، ةندئ قولئما قالامئمدئ-قاعازئمدئ الئپ، اسئقپاي كةرةك جةرلةرئن كوشئرئپ الئپ وتئرمئن، سةبةبئ بذل - ستؤدةنتتةرگة، جاستارعا ءدارئس وقئعاندا، قازاق مؤزئكاسئ تؤرالئ بولاشاق زةرتتةؤلةر جازعانئمدا قاجةتتئ، اسا ماثئزدئ دةرةك بولادئ، قؤانئشتئمئن.

امانكةلدئ مذقان، ونةرتانؤ عئلئمدارئنئث كانديداتئ:

- قارجاؤباي سارتقوجا ذلئنئث بذل ءسذيئنشئ ماقالاسئ قذلاعئ تذرئك وقئرمان قاؤئمدئ ءدذر سئلكئندئرگةن سةكئلدئ. قازاق حالقئنئث قاسيةتتئ قارا دومبئراسئنا بايلانئستئ تاريح قويناؤئنان موثعول عالئمدارئ تاپقان مذرالارعا بايلانئستئ زةرتتةؤ ماقالاسئ وسئ سالانئث ماماندارئنا وي سالارلئق كونة دةرةكتةردةن سئر تارقاتادئ. ءبئز دة وسئ تاقئرئپقا جاقئن جذرگةندئكتةن بذل جاثالئققا ةلةثدةپ وسئ گازةت بةتئنةن ءوز پئكئرئمدئ ءبئلدئرؤدئ ءجون كوردئك.

كوشپةلئ ءومئر سالتئمةن بئتة قايناسئپ، سان عاسئرلار قويناؤئنان كةلة جاتقان قايتالانباس مول مادةني مذرالارئمئزدئث ءبئرئ - قازاق حالقئنئث مؤزئكالئق ونةرئ. جازؤ-سئزؤسئز، اؤئزشا ذرپاقتان-ذرپاققا جالعاسئپ كةلة جاتقان ءان-كذيئمئز ХХ عاسئر باسئندا قوعام ومئرئندةگئ كذردةلئ وزگةرئستةر ناتيجةسئندة جاثا دامؤ جولئنا اياق باستئ. مؤزئكانئ حالئق قذلاعئنا، جذرةگئنة، ساناسئنا جةتكئزؤدة نةگئزگئ حالئق اسپاپتارئ دومبئرا مةن قوبئزدئث ورنئ ةرةكشة. سونئث ئشئندة حالئق اراسئندا وتة كةث تاراعان دومبئرا اسپابئ - قازاق حالقئ ءذشئن وتة قاستةرلئ دذنيةلةرئنئث ءبئرئ. ونئ بةلگئلئ اقئن قادئر مئرزاليشة تذيئندةسةك «ناعئز قازاق قازاق ةمةس، ناعئز قازاق - دومبئرا...» دةگةن ويئندا تذتاستاي ءبئر ذلتتئث وزئندئك كةلبةتئن ساز اسپابئ - دومبئرامةن تةثةستئرگةن تةرةث فيلوسوفيالئق كوزقاراسئ جاتئر. قازاق دومبئراسئز، دومبئرا قازاقسئز جارتئلاي ذعئم بولماق. بذل - الدةقاشان دالةلدةنگةن فاكتئ. مئنة، وسئنداي كوركةمدئك بيئك ذعئم بولئپ قالئپتاسقان دومبئرا، ونئث پايدا بولؤئ تؤرالئ تذسئنئگئمئزدئ بذگئنگئ كذنگة دةيئن ورتا عاسئردان باستاؤ الاتئن، قازاق اراسئندا كةث تاراعان كةتبذقا كذيشئنئث جوشئ حان الدئنا كةلئپ «اقساق قذلان» كذيئن تارتاتئن تاريحي كةزةث ХІІІ عاسئر دةسةك، ونئث ارعئ جاعئنداعئ 10-15- عاسئرلئق كوشپةلئلةر تاريحئندا مذنداي اسپاپ بولمادئ ما، بولسا قايدا، قانداي ذلگئدة بولعان دةگةندةي سذراقتار مازالايتئن ةدئ. ناقتئلئ دةرةك كوزدةرئنئث، عئلئمعا نةگئزدةلگةن دالةلدةردئث بولماؤئ - قازاقتئث دومبئراعا، ت.ب. ذلتتئق مؤزئكا اسپاپتارئنا دةگةن كوزقاراسئن كذنئ بذگئنگة دةيئن ورنئقتئ تذجئرئمداردئث جاسالؤئنا كةدةرگئ كةلتئرئپ كةلگةن.

كةثةستئك كةزدة قازاق حالقئنئث ساز اسپابئ جايلئ ايتقاندا دومبئرا مةن قوبئزدان باسقا اسپابئ جوقتاي باسقا اسپاپتارئ مذلدةم اؤئزعا الئنا بةرمةيتئن. ورتا مةكتةپ باعدارلاماسئندا يدةولوگيا سذزگئسئنةن سان مارتة وتكئزئلگةن، قالئثدئعئ پئشاقتئث قئرئنداي «قازاقستان تاريحئ» وقؤلئعئنئث مازمذنئنا سايكةس كوپ عاسئرلئق ناعئز تاريحئمئزدان بةزدئرئپ، جاساندئ تاريح قازان توثكةرئسئنةن باستالاتئن. كوزئمئزدئث قاراثعئلئقتان اشئلعانئ، باسئمئزعا باقئت قذسئنئث قونعانئ، ونةرئمئز بةن مادةنيةتئمئزدئث قارقئندئ دامؤئ دا وسئ ХХ عاسئر باسئنداعئ كةثةستئك ذكئمةت جذرگئزگةن ساياساتتان باستاؤ الاتئن. وعان دةيئنگئ بارلئق كوشپةندئ وركةنيةتتئث جيناقتالعان باي مادةني قذندئلئقتارئ «قاجةتسئز ةسكئلئك» رةتئندة تاريح قوقئسئنا لاقتئرئپ تاستالدئ. وسئ باعئتتا جازئلعان تاريحئمئز، ءداستذر-سالتئمئز، رؤحاني-مادةني قذندئلئقتارئمئز قارابايئر، تذرپايئ قورشاعان ورتانئ تانؤشئ تذسئنئكپةن باعالانئپ، قذرباندئققا شالئندئ.

بذل ءبئر تةكتةس ةتئپ قئرقئلعان تذسئنئك اياسئنداعئ حالئق مؤزئكاسئ، ونئث اسپاپتارئ، ورئنداؤشئلئق مةكتةپتةرئنئث وكئلدةرئنة بايلانئستئ تةرئس تذرپايئ ذعئمدار ذزاق جئلدار بويئ ذستةمدئك قذرئپ كةلدئ. بذعان ادةبيةت پةن ونةر قايراتكةرلةرئنة جانة اؤئز ادةبيةتئنئث ذزدئك ذلگئلةرئن قارالاؤعا، جازالاؤعا ارنالعان بئرنةشة مارتة قايتا اينالئپ سوققان جازالاؤ ماشيناسئنئث ئقپالئ دا زور بولدئ. بارئمئزدئ بار دةپ كورسةتؤدةن قالئپ جالتاق مئنةزئمئزدئث ابدةن مةثدةگةن كةزئ بولسا كةرةك، كةزئندة كةثةستئك كةزةثدة ورتالئقتان «كةثةس حالئقتارئ مؤزئكا اسپاپتارئنئث اتلاسئ» دةگةن تاماشا كوركةمدةلگةن كئتاپ شئعارئلدئ. وزگة حالئقتار بارئ مةن جوعئن تئزبةلةپ قوماقتئ ةتئپ جاريالاپ، قازاق حالقئنئث مؤزئكالئق اسپاپتارئ دةگةن تذسئنداعئ ساناؤلئ عانا اسپاپتارئمئزدئ كئرگئزگةنئن كورئپ، قارنئمئزدئث اشقانئن ءالئ كذنگة دةيئن ةستةن كةتپةك ةمةس. ءبئر جاقتئ تذسئنئكتئ قالپئنا كةلتئرؤگة، كةثةستئك يدةولوگيا قانجئعاسئندا كةتكةن ةسةمئزدئ الؤعا حالقئمئزدئث الدئثعئ قاتارلئ ذل-قئزدارئ ايانباي ةثبةك ةتتئ. م.اؤةزوأ، ءا.مارعذلان، ا.جذبانوأ، ءو.جانئبةكوأ، ب.سارئبايةأ سئندئ ت.ب. تذلعالار ذلتئمئزدئث قئمبات مذلكئن وزدةرئنئث تةرةث ءبئلئمئ مةن دايةكتةرگة نةگئزدةلگةن كوزقاراستارئنا سذيةنگةن ناقتئلئ مئسالدارئمةن دالةلدةپ عئلئمي اينالئمعا ةنگئزدئ. سول كةزدئث وزئندة ذلتتئق ونةرئمئزدئث ةرةكشةلئگئن اشاتئن كوپتةگةن كونة ساز اسپاپتارئ ةكئنشئ رةت حالقئمةن قايتا قاؤئشتئ. بئزدةگئ اسپاپتانؤ ءئلئمئ وتكةن عاسئردئث ةكئنشئ جارتئسئندا بةلگئلئ مؤزئكاتانؤشئ بولات سارئبايةأتئث قاجئرلئ ةثبةگئنئث ارقاسئندا ةلةؤلئ جةتئستئكتةرگة جةتكةندئگئن بئلةمئز. اتئ بار دا زاتئ جوق بولئپ كةلگةن سئبئزعئ، سازسئرناي، ذسكئرئك، جةتئگةن، شةرتةر، داثعئرا، داؤئلپاز سةكئلدئ ت.ب. كوپتةگةن تاماشا مؤزئكالئق اسپاپتار قازاق مؤزئكاسئنئث التئن قورئنان قوثئر ءذنئن تابؤئنا زور ذلةس قوستئ. وسئنداي تاماشا ءذنئ بار مؤزئكالئق اسپاپتارئنان قذرالعان «وتئرار سازئ» فولكلورلئق ةتنوگرافيالئق وركةسترئ مةن قازاق مؤزئكاسئن ورئنداؤشئ كوپتةگةن ذجئمداردئث پايدا بولؤئنا سةبةپ بولدئ. وسئ تابئلعان كونة اسپاپتار نةگئزئندة قازاقستاننئث جةر-جةرئندة قذرئلعان: «شةرتةر»، «مذراگةر»، «ادئرنا»، «سازگةن» سةكئلدئ ت.ب. كوپتةگةن انسامبلدةر ذلتتئق مؤزئكانئث حالئق اراسئنا ناسيحاتتاؤعا ذلكةن ئقپالئ بولدئ.

قازاق ءتئلئ ءبئلئمئنئث نةگئزئن قالاؤشئلاردئث بئرةگةيئ، پروفةسسور قذدايبةرگةن جذبانوأ 1934-جئلئ جازعان «قازاق مؤزئكاسئندا كذي جانرئنئث پايدا بولؤئ» اتتئ ماقالاسئندا قازاق ءان-كذي ونةرئنئث ةكئ بولةك دامئپ، ةكئ سالا بولئپ كةتؤئنئث ءوزئ... بيئك مادةني تابئس ةكةندئگئن، باسقا حالئق ونةرلةرئنة قاراعاندا «جةتئلگةن ساتئدا تذرعاندئعئن» باسا كورسةتكةن بولاتئن. بذل وزگة حالئقتاردئث ءتئلئ مةن مادةنيةتئنةن حابارئ مول لينگأيست عالئمنئث قذندئ پئكئرئ بولاتئن. وسئنداي حالئقتئث ءتول اسپابئ بولعان دومبئرانئث تةگئ جايلئ عاسئرلار قويناؤئنان تابئلعان قذندئ مذرا ءسوزسئز زةرتتةؤشئ عالئمدار مةن مؤزئكانتتاردئث نازارئن اؤدارادئ، قازاقتئث نةگئزگئ اسپابئنئث قولدانئستا بولؤ كةزةثئ تؤرالئ ؤاقئت ارالئعئن ارئدةن باستاتادئ. قارجاؤباي سارتقوجا ذلئنئث ءسذيئنشئ ماقالاسئ بذگئنگئ تاثداعئ قازاق مؤزئكا اسپاپتارئنئث تاريحئ، ونئث شئعؤ، قولدانئستا بولؤئ، ولاردئ زةرتتةؤدئث كوكجيةگئن تذتاستاي مئث جئلعا ارئگة الئپ بارؤئ - شئن مانئندة بارشا الاشتئث الاقايلاپ شاتتاناتئن قؤانئشئ. مذنداي مادةني مذرامئزدئث وسئنداي كذيئندة ساقتالئنئپ، بذگئنگئ كذنگة جةتؤئ - مةملةكةتئمئز بةن حالقئمئزدئث وتكةن تاريحئنا، ونةرئ مةن مادةني قذندئلئقتارئن انئقتاؤعا جاثا سةرپئن بةرةدئ. بذل تابئلعان مذرانئ ءوزئمئزدئث الماتئدا ورئن تةپكةن مؤزئكالئق اسپاپتار مذراجايئنا الدئرؤدئ، مذمكئندئك بولماسا كوشئرمةسئن جاساپ الؤ ءئسئن بةلسةندئ قولعا الؤ قاجةت. بذل جالعئز-جارئم عالئمداردئث، ونةرپاز-زةرتتةؤشئلةردئث عانا داؤئسئ بولئپ قالماي مادةنيةت مينيسترلئگئ مةملةكةتتئك دةثگةيدة بذل قذندئلئقتاردئ ءوزئمئزدئث ةل يگئلئگئنة قئزمةت ةتةتئندةي ةتئپ ارنايئ ءئس-شارالار جاساؤئ كةرةك جانة جاسالئنئپ جاتقان شارالارئنئث باسئندا تذرؤئ كةرةك دةپ بئلةمئز.

قؤانئشبةك كةنجالين، فولكلورتانؤشئ:

- اتادومبئرانئث التاي تاؤئنان تابئلؤئ - تذركئ حالقئنئث ءبئر التئن بةسئگئ وسئ ولكة ةكةندئگئنئث تاعئ ءبئر دالةلئندةي. دومبئرانئث باسئنئث بذعئ ءتارئزدئ مذسئندةلؤئ، قاؤاعئندا بذلان-مارالداردئث بةينةلةرئ بولؤئ - بذل اسپاپ كونة داؤئردة كيةلئ ابئز-شامانداردئث عذرئپتئق اسپابئ بولعاندئعئنئث بةلگئسئ سةكئلدئ. ويتكةنئ، مويئنئندا جازؤئ بار، ةرةكشة ءبئتئمدئ بذل اسپاپتئ سول داؤئردةگئ ةث ءبئر وزئق ويلئ ابئز تذلعا ذستاعان دةؤگة بولادئ. ةجةلگئ باقسئلار، مئسالئ تؤأا، حاكاس، التاي قامدارئ (شاماندارئ) ةمشئلئك باعئتتا تذتئنعان داثعئراسئن رؤحتار الةمئنة ساپار شةككةندة مئنةتئن «ءتئرئ» كولئك، سونئث ئشئندة بذعئ، مارال، بؤرا دةپ ةلةستةتكةن. قازاق باقسئسئنئث قذرالئ قوبئز توتةمدئك اققؤدئث نئشانئ ةكةندئگئن ءا.مارعذلان دا جازعان. ال، قازاق باقسئلارئ قوبئزئ بولماسا دومبئرانئ، ءتئپتئ قولئنداعئ اق تاياقتئ دا باقسئ ويئنئنا ةرتةدة قولدانعان. باقسئ سارئنئندا مئناداي جولدار بار:

كونبةس ئسكة كوندئرگةن،

قؤ اعاشقا توندئرگةن.

بذل جولداردا باقسئنئث اعاشتئ، ناقتئراق ايتقاندا قولئنا ذستاعان مؤزئكالئق اسپاپتئ كوسموستئ بئرئكتئرئپ تذراتئن الةم بايتةرةگئ رامئزئندة تذسئنگةنئ بايقالادئ. ءبئزدئث ويئمئزشا دومبئرا، داثعئرا، تانبؤرا دةگةن سوزدةردئث ارعئ تةگئندة ورتاقتئق بار سةكئلدئ. بذل سوزدةر «دوم» دةگةن تذبئردةن تاراعان، ال دوم (دومداؤ) دةگةن ءسوز تذرئك-موثعول حالئقتارئندا دومداؤ-ةمدةؤ دةگةن ماعئنا بةرةتئن كيةلئ ارباؤ ءسوز. ماسةلةن، ةرتةدة ةرتةكتئ، جذمباقتئ اث-يةلةرئن راقئمداندئرؤعا، اثشئلئقتئ ولجالئ ةتؤگة پارمةنئ جةتةتئن ةرةكشة ماگيالئق ءمانئ بار سوزدةر دةپ ءداستذرلئ ورتا تذسئنگةن، سول سةبةپتةن دة اثشئلار-باقسئلار سالبؤرئن، قانسوناردا جئر ايتاتئن، ةرتةك ورئندايتئن، جذمباق جاسئراتئن سالت بولعان. بذنئ ايتئپ وتئرؤئم - ةپوس پةن ةرتةكتئ قئرعئزدار «جوموگ»، موثعولدار اثئزدئ «دوموگ»، حاكاستار ةرتةكتئ «نئماح»، چؤأاشتار ةرتةكتئ «يوموك»، ال قازاقتار جذمباق دةپ جذمباقتئ ايتاتئنئ بةلگئلئ. قئسقاسئ، مذنداعئ دوم←يوم ← ةم دةگةن سوزدةر ئلئكتةس، توركئندةس. ال، اتادومبئراداعئ توتةمدئك اثدار مارال-بذلانداردئث سؤرةتتةرئ، اسئرةسة دومبئرانئث باسئنداعئ بذعئ ءمذسئنئ وسئ قذرالدئث تذركئ داؤئرئندة باقسئلئقپةن استارلاس، عذرئپتئق ماندة دامئعانئن كورسةتةدئ.

اتادومبئرانئث مويئنئندا «župar küü čöre sebit idmis» (جذپار كذي اؤةنئ ءبئزدئ سذيئسپةنشئلئككة بولةيدئ) دةگةن سوزدة كوپ ءمان بار. كذي اتاؤئن پروفةسسور قارجاؤباي سارتقوجا ذلئ جاقسئ تالداعان. بذنداعئ čöre/شور دةگةن ءسوز سارئن دةگةن ذعئمدئ ءبئلدئرؤئ دة ئقتيمال ةكةنئن ةسكةرگةن ابزال، تئبا، التاي، موثعولدار سئبئزعئنئ «شوور-سؤؤر» دةپ تة اتايدئ عوي. الداعئ ؤاقئتتا تذركئتانؤشئ عالئم اعامئزدان وسئنداي قئزئقتئ دا قذندئ زةرتتةؤلةر لةگئن كذتةمئز.

(«دالا مةن قالا» گازةتئ. 2010- جئلدئث 11- جةلتوقسانئ)

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى