بوناپارتتىڭ، ۇيلەنۋى
ول ەسىم جاقسى ما، جامان با، قازاق توپىراعىنا ۇيلەسە مە، ۇيلەسپەي مە، ۇيلەسە قالعان كۇندە ءدال سونىڭ بالاسىنا كەلىسە مە، كەلىسپەي مە - ونىمەن ءىسى دە بولماي-دى. ءتىپتى، سول ءوزى قۇرمەتتەپ وتىرعان ادام كىم بولعان، نە ءىستەگەن، ۇلتى قايسى، قازاققا ونىڭ قاتىسى بولىپ پا ەدى، بولماپ پا ەدى، ونى دا ويلاپ باس قاتىرىپ جاتپايدى. ات پا - ات، سونداي بىرەۋ بولدى ما - بولدى، بولا ما - بولادى، باسقاسىنىڭ وعان كەرەگى شامالى. ءتىپتى، الگى ادام بۇكىل ءومىرىن قازاققا قارسى جۇمساپ ءجۇرىپ سارىپ ەتسە دە ول ونىڭ اتىن بالاسىنا قويۋدان تايىنبايدى. ەگەر، جەتى ميلليون قازاقتى ارالاپ شىعا الساڭىز دۇنيەجۇزىندەگى بارلىق ۇلتتارى مەن تايپالاردىڭ اتتارىن تۇپ-تۇگەل كەزدەستىرە الاتىنىڭىزعا كامىل سەنەمىن. قازاقتار ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك ەسىمدەردى ەمىن-ەركىن يەمدەنۋ XX عاسىردىڭ 30-60 -جىلدارى ارالىعىندا ەرەكشە دامىدى. امەريكانىڭ العاشقى پرەزيدەنتى اۆراام لينكولننەن باستاپ قاراسپانداعى بازاركوم وقاپقا دەيىنگى ارالىقتاعى اتتار قازاقستاندا تىڭ جەرلەردى يگەرۋ ناۋقانىنداي كەڭ اۋقىمدا ەمىن-ەركىن يگەرىلدى. دۇنيەجۇزىلىك ەسىمدەردى يەمدەنۋ ناۋقانى بارلىق ۇلكەن جاڭالىقتار سەكىلدى ءار جەردە ءار ءتۇرلى ءجۇردى دە، كەيبىر الىس تۇپكىرلەرگە تىم كەش جەتىپ، كەش اياقتالدى. سول كەزدەگى ساياسي وقيعالاردىڭ ءتىرى كورسەتكىشىندەي وكتيابر، سوسيال، اۆرورا، پوتەمكين، رەۆا، ليۋسيا، كوممۋنا، ستاحان، چاپاي، شورە، رومان، روللان، ماكسيم، ماركس، ەنگەلس ەسىمدى بالالار كوشە-كوشەلەردە قۇلىنداي شاۋىپ ءجۇردى. ءتىپتى، ءبۇتىن ءبىر مەملەكەتتەر مەن استانالاردىن اتىنا يە بوپ قالعان قارا دومالاق بالالار دا از كەزدەسپەيدى. بۇكىل رەسپۋبليكا شەتەلدىك اتتارعا ءبىرشاما توياتتاپ، باسىن استاۋدان كوتەرىپ، كۇيىس قايىرىپ تۇرعان شاقتا «جيدەلى» كولحوزىنا بۇل ناۋقان ەندى عانا جەتىپ ەدى. جالپى، بۇل اۋىلعا جاڭالىق بىتكەن جۇرتتىڭ ەڭ سوڭىنان جەتەتىن ادەتى، ءتىپتى، سوۆەت ۇكىمەتى دە سىردان كەشىپ ءوتىپ اللانىڭ ۋىسىنداعى الىس اۋىلدى تابامىن دەگەنشە دە ەكى جىل جۇرگەن. سوۆەت ۇكىمەتى دەگەندى بۇل اۋىل كەنەتتەن ەستىدى.
بەس قانات قارا ءۇيدىڭ الدىندا قاتپا قارا كەمپىر جايباراقات جاباعى جازىپ وتىرعان، ەكى اتتام جەردەن شىققانداي تابان استى ساۋ ەتە قالدى. ساۋ ەتە قالدى دا ال كەپ بۇننىڭ اتى-ءجونىن، اكەسىنىڭ اتىن، قايدان شىققانىن، كىمنەن تۋعانىن، كىممەن تۇراتىنىڭ، ساياسي كوزقاراسىن، بالا-شاعاسىن ءتۇپ-تۇگەل سۇراپ شىقتى. سۇراپ بولعان سوڭ: «ەندى ءسىز سوۆەت ادامى بولاسىز» دەدى دە، اتتارىنا وتىرىپ باسقا ۇيلەرگە كەتتى. قارا كەمپىر تۇككە تۇسىنبەي قالدى. فەوداليزم كەزىندە تۇتكەن ءجۇنىن سوسياليز كەزىندە دە جالعاستىرىپ، قاننەن-قاپەرسىز وتىرا بەردى. ءبۇتىن ءبىر داۋىردەن ءبۇتىن ءبىر داۋىرگە ءجۇن ءتۇتىپ وتىرىپ-اق اتتاپ كەتكەنىن ول ويلاعان دا جوق. ەرتەسىنە دە ويلامادى، ويتكەنى ويلاناتىنداي ەشتەڭە دە وزگەرمەدى: سول اۋىل، سول ادامدار، سول ءۇي، سول ءجۇن، سول تىرشىلىك، سول كۇلكى، سول مۇڭ. تەك ءبىر جارىم ايدان سوڭ عانا ءبىر قاراشا ءۇي قىزىل وتاۋ دەپ اتالىپ، ماڭدايشاسىندا:
«جولسى بيلار جاسىن كەدلەر» دەگەن ەشكىمگە تۇسىنىكسىز ءبىر جازۋ مەن ورىسشا بوقتاي الاتىن «كوزى اشىق» مۇرتتى قازاق پايدا بولدى. الگى قىزىل پولاتنايدا قانداي ءسوز جازۋلى تۇرعانىن ول ءۇش كۇننەن سوڭ كەشكە قاراي ون شاقتى قيقى-جيقى ادامدى جيناپ الىپ ءتۇسىندىرىپ بەردى. سويتسە، ول ۇران ەكەن. ۇران بولعاندا دا كىسىنىڭ زارە يمانىن ۇشىراتىن ۇران بوپ شىقتى. «جويىلسىن بايلار، جاساسىن كەدەيلەر!» مىنە، گاپ قايدا! ال بۇلار وسىنداي ءۇزىلدى-كەسىلدى ساياسي ۇراننىڭ استىندا ءۇش كۇن بويى /!/ مامىرەجاي ءامىر ءسۇرىپ كەلگەن!
جۇرت جۇمىلىپ ىسكە كىرىستى دە كەتتى.
التى كۇننىڭ ىشىندە باي جويىلىپ، كەدەيلەر عانا قالدى.
كەلەسى ايدا ۇراننىڭ «جولسى بيلار» دەگەن جارتىسى ءوشىرىلىپ، «جاسىن كەدلەر» دەگەن ەكىنشى جارتىسى عانا قالدى.
ءسويتىپ، بۇل وڭىردە جاڭا ءومىر - كەدەيلەر ءومىرى باستالدى.
سول قاتپا .قارا كەمپىردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى ابدەشىم قازىر وسى اۋىلدا پاداشى. ونىڭ ون ءبىر بالاسى بار، بەسەۋى قىز، التاۋى ۇل. سونىڭ التىنشى ۇلى، ياعني، ۇلدان كەنجەسى تۋىلعاندا بۇكىل اۋىل بوپ ونىڭ اتىن ءبىر اۋىزدان بوناپارت قويدى. باياعى وسى اۋىلدا العاش پايدا بولعان ورىسشا بوقتاي الاتىن مۇرتتى قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى بۇل بالانى وسىلاي اتاسا وتە دۇرىس بولادى دەپ شەشتى. بوناپارتتىڭ كىم ەكەنىن بىلىڭكىرەمەي ءبىر توپ قيقى-جيقى قازاق داعدارىپ قالدى. «بوناپارت - فرانسۋز دەگەن ەلدىڭ پاتشاسى. ولاردىڭ كۇشتى اسكەرى بولعان، بۇل سونىڭ كومانديرى،- دەپ دالەلدەدى ول ويىن.- نەمەنە، بالاڭ بوناپارتتاي بولسا تاقياڭا تارلىق قىلا ما؟». بالانىڭ اكەسى ابدەشىم:
تارلىق قىلمايدى عوي،- دەپ كۇمىلجىدى.- ءبىراق، تىم شەتەل ەكەن. وسى ءوزىمىزدىڭ سوۆەت ماملاكاتىنەن سول سياقتى ەشكىم جوق پا؟
بار،- دەدى وسى اۋىلعا العاش ورىسشا بوقتاۋدى ۇيرەتكەن قازاقتىڭ تۇقىمى.- كوتوۆسكي بار، شورە بار، چاپاي بار. ءبىراق ولاردىڭ ءبارى قويىلىپ ءجۇر. ءبىز ەشكىمدە جوق جاڭاسىن الايىق.
وسكەسىن بالاڭ دا بارىمىزگە ريزا بوپ ءجۇرسىن.
-تىم شەتەل ەكەن-اۋ...
-نەسى بار شەتەل بولسا! ۇلتتىق تار شەڭبەردە قالماي كەڭىرەك، بيىگىرەك ويلاۋ كەرەك. ولار دا ءبىزدىڭ اتتارىمىزدى الىپ جاتىر عوي.
-قانداي اتتاردى؟
-بۇكىل امىريكا مەن اعىلشىن ەلىن الىپ قاراڭدارشى، كونراد دەگەن فاميليادان اياق الىپ جۇرە المايسىڭ.
-كونراد؟
-ءيا، كونراد! ول كادىمگى ءسىز بەن ءبىزدىڭ رۋىمىز!
-قوڭىرات پا؟
-ەندى قالاي؟ قوڭىرات! قيانداعى ءبىر ەلدەر ءبىزدى سىيلاپ، رۋىمىزدى فاميليا قىلىپ الىپ جاتقاندا ءبىزدىڭ توماعا تۇيىق جاتقانىمىز ۇيات ەمەس پە؟ ولار دا ەل، ولار دا ماملاكات. بوناپارت تا ءبىر ەلدىڭ ازاماتى. ەسىتە قالسا ۇرپاعى قۋانار، ەستىمەسە ءارۋاعى رازى بولار.
مۇرتتى قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاگى لوگيكالىق جاعىنان جۇرتتى جەڭىپ كەتتى دە، ابدەشىمنىڭ بالاسى بوناپارت دەپ اتالدى.
توي تويلاندى، ازان شاقىرىلدى، ات قويىلىپ، رەسمي بەكىپ كەتتى.
ابدەشىمنىڭ ايەلى بوناپارتتان سوڭ تاعى بەس قۇرساق كوتەردى. ولاردىڭ دا اتتارى ۇلتتىق تار شەڭبەردە قالماي، وداقتىق، حالىقارالىق تالاپقا ساي، ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ ەسىمدەرىمەن اتالدى.
ابدەشىمنىڭ سول التىنشى ۇلى ۇيلەنەتىن بوپتى دەگەن حابار شىققان كەزدە شاعىن اۋىلدىڭ جىگىتتەرى ءبىر دۇرلىگىپ قالدى. دۇرلىككەندە، ۇيلەنگەن ادامدى كورمەي جۇرگەندىكتەن، نەمەسە، بوناپارتتىڭ جىگىت بولعانىنا كەرەمەت قۋانعاندىقتان ەمەس، جاي تويدىڭ اراقسىز وتپەيتىنىن ويلاپ قۋانىستى.
جاۋشى جىبەرۋ، قۇدا بولۋ، بەتكە ۇن جاعىۋ، قىزعا بەلگى سالۋ ت. س. س. تولىپ جاتقان جورالعىلار ارتتا قالىپ، توي كۇنى بەلگىلەندى. ەرىگىپ جۇرگەن ەشكىم جوق، جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ شارۋاسى بار، سوندىقتان توي بولاتىن كۇندى جۇرتقا كۇنى بۇرىن حابارلاۋ قاجەت بولدى.
ءسويتىپ، اتتاي ءبىر ايدان سوڭ بوناپارت كەلىنشەگىن الىپ كەلۋ كەرەك بوپ شەشىلدى.
تويعا اتتاي ءبىر اي قالعاندا، كەشكە قاراي ابدەشىمنىڭ ءۇيى كەنەت ابىر-سابىر بولدى دا قالدى. ايەلدەر سىبىرلاي سويلەسىپ، اۋلادان بالالار الاستالىپ، يتتەر ۇياسىنا قۋىپ تىعىلدى.
ايىرىقشا كۇتپەگەن وقيعا كەزىندە جينالاتىن اۋىلدىن بەس-التى شال-شاۋقانى مەن كوزقاراقتى ءتورت-بەس ەركەگى ابدەشىمنىڭ تۇپكى ۇيىنە كىرىپ الىپ، ۇزاق كەڭەستى.
-قىرسىق!- دەدى الدەن سوڭ ورتا جاستاعى ءدارجان اشىق تۇرعان تەرەزەدەن جارتىلاي شەگىلگەن پاپيروسىن شيىرا لاقتىرىپ.
تۋعاننان قىرسىق ەدى، ءالى قىرسىعىپ كەلەدى.
ماسقاراى- دەدى كالپە شال كوزىن جۇمىپ.
ەندى ەل-جۇرتقا نە دەيمىز!- دەدى دارجان تەرىسىنە سيماي، ءدارجان - بۇلارعا ەكى اتادان بارىپ قوسىلاتىن اعايىن، ياعني، بوناپارتتىڭ نەمەرە اعاسى بوپ كەلەدى. جاس جاعىنان العاندا ول ابدەشىمنەن بەس جاس كىشى، ءبىراق، اكەسى ابدەشىمنىڭ اكەسىنەن ۇلكەن، سوندىقتان ول بۇلاردان ءوزىن بيىك ۇستاۋعا، اقىل-كەڭەس بەرۋگە، كەرەك جەرىندە داۋىس كوتەرۋگە، ءتىپتى، ازاماتتىق پراۆو جاعىنان تومەن تۇرعان بۇلاردىڭ كەيبىر شەكتەن شىعىڭقىراپ بارا جاتقان تەنتەكتەرىنە اۋىق-اۋىق قول جۇمساپ قويۋىنا دا قاقىسى بار دەپ ەسەپتەلەدى.
قۇدد-انىڭ قۇدىرەتى!...- دەدى ءرات اقساقال وزىمەن-ءوزى اقىلداسقانداي اسپانعا قاراپ.
جەرگە جايىلعان كەڭ داستارحان توڭىرەگىندەگى ادامدار تاعى ءۇنسىز قالدى. اۋىر ويدان ءبارىنىڭ ەڭسەلەرى ءتۇسىپ، الدارىنا قويعان كەسەدەگى شايلارىنىڭ الدەقاشان سۋىپ قالعانىنا ەشقايسىسى دا ءمان بەرگەن جوق.
«توتەنشە كوميسسيا» ابدەشىمنىڭ ۇيىندە ەرەكشە وقيعانى تالقىلاپ جاتقان شاقتا بۇكىل اۋىل: كولحوزدىڭ باسقارما مۇشەلەرىنەن باستاپ مەكتەپتىڭ پەدسوۆەتىنە دەيىن دۇرلىگىپ، سول جاقتان كەلەتىن حابارعا قۇلاق تۇرۋمەن بولدى. اۋىلدى اياعىنان تىك قويىپ، قۇلاق بىتكەندى قالقايتىپ كەتكەن نە ەدى سونشالىقتى؟
ماسەلە...
قىسقاسىن ايتقاندا، ءبىر ايدان كەيىن كەلىنشەك اكەلەتىن بوپ وتىرعان بوناپارت سۇندەتكە وتىرعىزىلماعان بوپ شىقتى.
بۇل كۇتپەگەن وقيعا ەدى. ونىڭ اسەرى توبەدەن جاي تۇسكەننەن ءبىر دە ءبىر كەم بولعان جوق.
قاپ!- دەپ تاعى ءبىر كۇرسىندى ءدارجان ءىشىن ورتەپ بارا جاتقان كۇيىككە شىداي الماي.- قاپ! اينالدىرعان التى بالاعا جوندەپ قاراي الماي!.. ەي، ادام التى بالا ەمەس، الدىنداعى التى ءجۇز قويدىڭ دا قايسىسى قالاي ەكەنىن ءبىلىپ جۇرەدى عوي. نەمەنە، التىنشى بالاڭا كەلگەندە الباستى باسىپ قالدى ما ءبارىڭدى!..
- ەندى... تىرلىك، تىرلىك دەپ ءجۇرىپ... قالاي ۇمىتىپ كەتكەنبىز... باسىم جەتپەيدى،- دەپ كۇمىلجىدى ابدەشىم.
- تىرشىلىك بارىمىزدە دە بار. وسى وتىرعانداردىڭ بىرەۋى بوس ەمەس،- دەپ ءدارجان وتىرعانداردى قولىمەن سىپىرا كورسەتىپ شىقتى.
- ال، مىنا اقساقالدىڭ توعىز ۇل، ون التى نەمەرەسى بار. شارۋاسى سەنەن دە كوپ. ءبىراق ول ءبىر دە ءبىر بالاسىن ۇمىتىپ سەن سەكىلدى ماسقارا بولعان جوق. سولاي ما، اقساقال؟
- قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن،- دەپ شال ساقالىن اشۋلانا سيپادى.
- ال، سەن ۇمىتتىڭ... بالالار ۇمىتتى، انا قاتىنىڭ قايدا قاراپ ءجۇر؟
- ول دا... جۇمىس... بالا كوپ... ماسقارا بوپ...
- ماسقارا! ماسقارانىڭ كوكەسى ءالى الدا!- دەدى بۇلارعا ۇرىسۋعا دا، كەي ساتتە قول جۇمساۋعا دا مورالدىق پراۆوسى بار دارجان. - بۇل حابار ەرتەڭ قۇدالاردىڭ قۇلاعىنا شالىنسىن، ماسقارانىڭ كوكەسىن سوندا كورەمىز.
بۇلاردىڭ اشۋ-ىزاسى قانشا قاتتى بولعانىمەن وسى كەزگە شەيىن ءوز ىشتەرىندە ەدى، ءدارجان كەپ قازاننىڭ قاقپاعىن اشىپ قالعاندا ونىڭ تۇنشىققان بۋى اسپانعا اتىلىپ، شۋداسى ءاپ-ءساتتىڭ اراسىندا بۇلارعا ءالازىر سىن كوزبەن قاراپ وتىرعان قيانداعى شالا تانىس قۇدالار اۋىلىنا قاراي شۇباتىلىپ جۇرە بەردى. ونسىز دا تىعىرىقتان جول تاپپاي امالى قۇرىپ وتىرعان داستارحان باسىنداعىلار مىناداي كەلەڭسىز اڭگىمەنىڭ قۇدالار اۋىلىنا جەتپەي تىنبايتىنىن ويلاعاندا ءار قايسىسى وتىرعان-وتىرعان ورنىندا قارا جەرگە كىرىپ كەتە جازدادى.
- ال، ەندى نە امال بار؟- دەدى دارجان وتىرعاندارعا تۇگەل قاراپ شىققان سوڭ «بالەنىڭ ءبارى سەندە» دەگەندى تانىتىپ ابدەشىمگە قادالا قاراپ - نە ايتاسىڭ؟
- نە ايتۋشى ەم... ماسقارا بولدىق. ءبىر الباستى باسىپتى...
ءولى تىنىشتىق قايتا ورنادى. ول تىم ۇزاققا سوزىلىپ، ەڭسەنى ەزىپ بارا جاتىر ەدى، كەنەت ماساقبايدىڭ ءۇنى ەستىلدى.
وسى ۋاققا شەيىن تۇك سەزبەي كەلىپ-كەلىپ، ءدال بۇگىن قالاي بىلە قويدىڭدار؟- دەدى ول جۇرتتىڭ ءبارىن كىنالاعان داۋىسپەن.
نەنى؟- دەدى ءوز قيالىمەن ءوزى بوپ وتىرعان ابدەشىم، اۋەلگىدە تۇككە تۇسىنبەي.
-نەنى بولۋشى ەدى، الگىنى دە! بالاڭنىڭ بالەسىن ايتام! ءجۇرىپ-ءجۇرىپ كەپ ءدال ايەل الاتىن كەزدە!...- ول مىرس ەتىپ تەرىس اينالدى.
- اقىرى ۇمىتقان ەكەنسىڭدەر، سول بويى ۇمىتىپ جۇرە بەرمەدىڭدەر مە؟ ەندى كەپ تابان استى ەلدى دۇرلىكتىرىپ. سولاي-اق جۇرە بەرسە... بالالارىنىڭ اۋزى قيسىق بولادى دەپ پە ەدىڭدەر. وتىر عوي اناۋ تەمىر جولدىڭ ار جاعاندا ءبىر قورا ورىس. داۋ دا جوق، داماي دا جوق، بالالارىنىڭ ءبارى بالاپانداي ءسۇپ-سۇيكىمدى. ال، قىزدارى قانداي سۇلۋ، ءۇرىپ اۋىزعا...
-ءاي، ماساقباي، نە وتتاپ وتىرسىڭ!- دەپ ءدارجان ونىڭ ءسوزىن ءبولىپ جىبەردى.- كىمنىڭ سۇلۋ، كىمنىڭ الباستى ەكەنىن سەنەن بىرەۋ سۇرادى ما؟
- ەندى... سۇراماسا ايتپاۋ كەرەك پە؟
- ال، قۇدالارعا نە دەيمىز؟ سونى ويلاسايىق تا.
- ە، ولارعا نە دەۋ كەرەك؟ ەشتەڭە دەمەيمىز! ولار-دىڭ... ءبىزدىڭ ىشكى شارۋامىزدا نەسى بار؟ تەكسەرەدى دەيسىڭ بە؟ ول سۋىپ قالعان شايىن ۇرتتاعانى سول ەدى، ويىنا قايداعى ءبىر بالەلەر ءتۇسىپ پىسقىرىپ كەپ جىبەردى. بۇركىلگەن شاي جامباستاپ جاتقان ءدارجان مەن ەڭ ۇلكەن اقساقال ءراتتىڭ بەتىن جۋدى دا كەتتى. الدەنە دەگەلى اۋزىن اشا بەرگەن دارجان مەن اۋىل باسىنا تۋعان مىناداي اۋىر جاعدايدان جول تابۋ ءۇشىن دامىلسىز ساقالىن سالالاپ وتىرعان ءرات سۋعا تۇسكەن مىسىقتاي پىسقىرىنىپ، تابان استى وزدەرىمەن وزدەرى الەك بولدى دا كەتتى. ءرات اقساقال جۇقا شاپاننىڭ ىشكى قالتاسىنان شارشىسىن الىپ، كوزىن تارس جۇمعان بويى بەت-اۋزىن سۇرتە باستاپ ەدى، ءۇي يەسى ابدەشىم ەسىك جاققا قاراپ ءورت شىققانداي ايعاي سالدى.
-سۋ، سۋ اكەلىڭدەر! تەز!
كۇنى بويى تەك وسى جارلىقتى عانا اڭدىپ ەسىك الدىندا تاپجىلماي وتىرعانداي قاعىلەز قارا بالا جەز شىلاپشىن مەن جەز قۇماندى الىپ ۇيگە جالاڭداپ كىرىپ كەلدى. ونىڭ شاپشاڭ قيمىل-ارەكەتى مەن جارق-جۇرق ەتكەن كوز جانارىنا قاراپ قالعان سۋ قۇيۋ ءۇشىن ەمەس، بىرەۋ-مىرەۋدىڭ كەسىلگەن باسىن الىپ كەتۋ ءۇشىن كەلگەن ەكەن دەپ ويلاپ قالۋعا بولار ەدى. تىم بولماسا ايىبىمدى وسىمەن جۋايىن دەگەندەي ماساقباي دا جالاڭداپ تۇرعان بالانى ءرات پەن ابدەشىمگە قاراي جالما-جان يتەرە قويدى.
بەتىنە شاي بۇركىلگەن ەكەۋى كەزەك-كەزەك شايىنىپ الدى.
-حارامى تىرلىك!- دەدى ءرات اقساقال بەتىن ورامالمەن ءسۇرتىپ جاتىپ.- بۇل كاپىردىڭ اۋزىنان شاشىراعان شايدان حارام سۋدىڭ ءيىسى شىعادى ءدۇر!..
-ءبا-سس-سە!- دەپ ءدارجان ماساقبايعا ىزبارلانا قارادى.- نەعىپ بۇل تابان استى لەپىرە قالدى دەسەم، ءبىر بالەنىڭ دوعى بار ەكەن عوي. تاڭ اتپاي قايدان ءىشىپ ءجۇرسىڭ ەي، ا؟
ماساقباي تاس كەرەڭ ادامشا مەلشيىپ وتىرا بەردى.
-ءاي، ايتساڭشى، تاڭ اتپاي قايدان ءىشىپ ءجۇرسىڭ؟ بۇكىل اۋىلدا ءبىر تامشى اراق جوق ەدى عوي.
ول جۇمعان اۋزىن اشپادى.
ۆوت پارتيزان!- دەدى ءدارجان ىزالانىپ.- قايدان تاپتىڭدار دەيمىن!
-ءيا، قايدان ءىشتىڭ؟- دەپ ابدەشىم دە سۇراققا ارالاستى.- ءتۇسىپ پە؟- ول يەگىمەن دۇكەن جاقتى مەڭزەدى.
ماساقباي باسىن بولار-بولماس يزەدى دە:
-جاڭا عانا،- دەدى كۇبىرلەپ.
ءرات اقساقالدان باسقا ەركەكتەردىڭ بارىندە بەلگىسىز ءبىر شىدامسىزدىق پايدا بوپ قوزعالاقتاي باستادى.
-ءسوزبۇيداعا سالا بەرمەي تەز شەشەيىك - دەدى ءدارجان الگى حاباردان سوڭ كەنەت جۇرتتى اسىقتىرىپ.- كوپ ەزىپ وتىراتىن نە بار، كەسسەك كەسەيىك، كەسپەسەك وسى بويى جۇرە بەرسىن.
ءسويتىپ، اۋىلداعى «توتەنشە كوميسسيانىڭ» شەشىمى بويىنشا بوناپارت سۇندەتكە وتىرعىزىلاتىن بولدى. ول كوپ ۇزاماۋى ءتيىس، بۇگىن، لاجى بولسا جۇمىستان شاقىرىپ كەلىپ تۇسكە شەيىن-اق تىندىرىپ تاستاۋ كەرەك دەپ شەشىلدى. مۇنداي اسىعىستىق بيىلعى جىلعى اۋا رايىنىڭ اسا قولايسىز بوپ، كۇننىڭ تىم ىسىپ تۇرعانىنا بايلانىستى ەدى... «توتەنشە كوميسسيا» مۇشەلەرى وسىنداي اپتاپ كەزىنىڭ وزىندە دە كەسىلگەن دەنەنىڭ ارى كەتسە ون ءبىر، ون ەكى كۇندە جازىلاتىنىن، تىم بولمادى دەگەندە بوناپارتتىڭ باسقاسىن بىلاي قويعاندا جولعا جۇرۋگە جاراپ قالاتىنىن انىق ەسەپتەپ الىپ، اسىعىس باتا جاسادى.
ءرات اقساقال ءوز شەشىمىنىڭ ءلاززاتىنا شومىپ وڭاشا ۇيدە شاي ىشۋگە قالدى دا، ورتا جاستاعىلار ماساقبايدى العا ساپ كولحوز دۇكەنىنە قاراي شۇعىل اتتاندى.
ەسىك الدىندا تۇرعان ءۇش اياقتى ەكى موتوسيكلدىڭ بىرەۋى ورىستەن مال الىپ كەلۋگە، ەكىنشىسى بوناپارتتى اكەلۋگە كەتتى.
اۋلا ىشىندەگى بالالار جاتاتىن جازدىق كيىز ءۇي تۇگەل بوساتىلىپ بوناپارتقا بەرىلدى.
ارادا ەكى ساعاتتاي ۋاقىت ەتكەندە وپەراسيا باستالىپ كەتتى: كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە ءرات اقساقال بوناپارتتى سۇندەتكە وتىرعىزىپ، باستىرما استىندا ماساقباي مەن دارجان قارا قوشقاردىڭ تەرىسىن سىپىرىپ جاتتى.
بوناپارت، ارينە، بوس جۇرگەن ادام ەمەس، ول دا وزگەلەر سەكىلدى كوممۋنيزمنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاساۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ، بولىمشەنىڭ شەبەرحاناسىندا موتوريەتتىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن. ءبىر ەمەس ەكى كۇن قاتارىنان جۇمىسقا كەلمەگەن سوڭ شەبەرحانا مەڭگەرۋشىسى ءيسپانالى مەن موتورشى ۆەتنامبەك ءۇشىنشى كۇنى كەشكە قاراي ابدەشىمنىڭ ۇيىنە كەلدى. ەكەۋى اۋلاعا كىرگەنى سول ەكەن ابدەشىم ولاردى كۇنى بويى اڭدىپ تۇرعانداي قاقپا الدىنان قاعىپ الىپ، ءاي-شايعا قاراماي تۇپكى ۇيگە كىرگىزىپ جىبەردى.
توردە داستارحان جايۋلى تۇر ەكەن. داستارقان ۇستىندە اشىلماعان ەكى بوتەلكە «پشەنيچنايا» مەن گرۋزين كونياگىن كورىپ، جۇمىس بابىمەن كەلگەن ەكەۋىنىڭ رەسمي جۇزدەرىندەگى سۇستىلىق تابان استى سۇيىلىپ سالا بەردى.
جاتا بەرسىن،- دەدى ءتۇن جارىم اۋا اياعىن شالىس باسقان ءيسپانالى اۋلادان شىعىپ بارا جاتىپ.
ابدەن جازىلعانشا جاتسىن،- دەدى ۆەتنامبەك بوناپارتتىڭ حالىن ءوز كوزىمەن كورىپ تۇرىپ.- ەسەيگەن كەزدە... بۇل دەگەن... قيىن بولادى. نيشەۆو!- ول كوزى بالتيىپ جاتقان بوناپارتتىڭ شاشىن ۇيپالاپ قويدى.- مەنىڭ... ايەلىمنىڭ اعاسى... ءۇي... ۇيلەنگەن سوڭ بارىپ نەتىلگەن... وعان قاراعاندا سەن... سەن قايدا-ا... ەندى ۇيلەنگەلى عانا جاتسىڭ...
ەرتەسىنە دارىگەر وسكار (اسقار) كەلدى. ول دا ايەلىمەن تاڭ اتا كەتتى.
جاتا بەرسىن،- دەدى ول دا.- قانشا ۋاقىتقا بولسا دا، بيۋللەتەن دايىن، ماعان دەسە ەكى اي جاتسىن!
بىرەۋ-مىرەۋ تەكسەرىپ كەلە قالسا اۋرۋحانادان بۇگىن اكەلدىك دەڭىزدەر،- دەپ ايەلى دە ولارعا اقىل-كەڭەس بەردى.
سونان سوڭ پارتورگ، اگرونوم، باس يجەنەر كەلدى. سونان سوڭ كولحوز باستىعى كەلدى.
ابدەشىم مەن ايەلى قوناق كۇتۋدەن ابدەن قاجىپ، جيعان-تەرگەن قاراجاتىن تويعا دەيىن-اق بىتىرۋگە اينالدى.
كەلگەن قوناقتاردىڭ بارىنە ورتاق ءبىر-اق نارسە ايتىلدى، ول - بۇل وقيعانى جان ادامعا ايتپاۋ.
ءبارى دە ۋادە بەردى.
بوناپارت ءبىر جەتى جاتتى - جازىلمادى، ەكى جەتى جاتتى - جازىلمادى. ابدەشىمنىڭ ءۇي ءىشى ءابىرجي باستادى. ءدارجان بولسا قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى جۇمىستان كەلە سالىپ بوناپارت جاتقان قاراشا ۇيگە كىرەدى دە:
-قالايسىڭ؟- دەيدى. ول ۇندەمەيدى، نەمەرە اعاسىنا قاراپ ەسى اۋىسقان ادامداي بالتيىپ جاتادى دا الادى. ەرتەسىنە تاعى كەلىپ.
قالاي؟- دەدى. ول يىعىن قوزعادى.
قالايسىڭ ەي،- دەدى ەكى كۇننەن سوڭ. ءۇشىنشى كۇنى:
-قالايسىڭ ەي، ءيتتىڭ بالاسى.- دەدى اشۋلانىپ.- نەگە جازىلمايدى و بالەڭ!
-قايدان بىلەيىن...
-سەن بىلمەگەندە كىم بىلەدى، ايدالادا جۇرگەن مەن بىلەم بە؟
-ەندى قايت دەيسىڭ. ويناپ جاتقان جوقپىن عوي.
-سەن بالە جۇمىستان قاشىپ ادەيى جاتقان شىعارسىڭ. ارى كەتكەندە ون كۇندە جازىلىپ كەتەتىن نارسە ەدى عوي.
-سەنبەي تۇرسىڭ با؟
-ارينە. دايىن تاماق، سالۋلى توسەك. ەي، مىناۋىڭ نە؟- دارجان ونىڭ جاستىعىنىڭ استىنان اۋزى قىلتيىپ تۇرعان بوتەلكەنى سۋىرىپ الدى.
-قايناعان سۋ عوي...- دەدى بوناپارت كۇمىلجىپ.
-قايداعى قايناعان سۋ؟ ونىڭ ساعان نە كەرەگى بار؟ بوناپارت نە دەرىن بىلمەي كۇمىلجىپ قالدى. دارجان دا
قازىمىر بالە ەكەن، بوتەلكەنىڭ تىعىنان اشىپ يىسكەپ كوردى. مۇرنىنا سەنبەگەندەي تىلىنە ءبىر-ەكى تامىزدى. ەندى ونىڭ شىن اراق ەكەنىنە ابدەن كوزىن جەتكىزىپ الماق بولعانداي جۇتىپ الدى دا:
اراق قوي مىناۋىڭ،- دەدى وعان زەكىپ.- مۇنىڭ نە؟
جىگىتتەر تەز جازىلاسىڭ دەگەن سوڭ:
ءدارجان ويلانىپ وتىردى دا بوتەلكەدەن تاعى دا ەكى رەت جۇتتى. زووتەحنيكپەن تاڭعا شەيىن ىشكەن ءدارجاننىڭ اراق-ءسىڭدى دەنەسى الگى ءۇش-ءتورت جۇتىمنان سوڭ-اق بويى قىزىپ شىعا كەلدى.
-ەي، سەنىڭ مىنا جاتىسىڭ جاتىس ەمەس،- دەدى وعان تونە سويلەپ. ايتشى، نە ويلاپ جاتسىڭ؟ ءبىر ايدان سوڭ... تويىس، ون ءتورت كۇننەن سوڭ قالىڭدىعىڭدى الىپ كەلۋگە باراسىڭ... ال سەنىڭ مىنا گاۋپەك باسىڭا تۇك تە كىرىپ-شىعاتىن ەمەس.
- ەندى نە دەيسىڭ ماعان! وزدەرىڭ عوي...
- وڭباعان، جاتىپ ىشەر! ەي، باياعىدا ءوزىمىز،- ول تاعى ۇرتتاپ الدى،- ءۇش-اق كۇندە تۇرىپ كەتكەنبىز، ءبىلدىڭ بە؟
- ول باياعىدا. قازىر باسقا زامان.
- مىنا ميسىزدىڭ ايتىپ جاتقانىن قاراشى ەي، نەمەنە، زامان وزگەردى دەپ ادامنىڭ جاراتىلىسى دا وزگەرەدى دەپ پە ەڭ؟ تەرىڭ جامان! تەرىسىنىڭ جاماندىعى ناعاشىلارىنا تارتىپ تۋار ما بۇ بالەنىڭ.
- «جىگىتتىڭ جاقسىلىعى ناعاشىدان» دەگەن.
- جات تىنىش، ءۋاج ايتادى تاعى دا. نە بەتىڭمەن ماقالداتىپ جاتىرسىڭ.
- ەندى مەنىڭ سويلەمەۋىم دە كەرەك پە؟
- سويلەمە. ودان دا تەزىرەك جازىل. ماسقارا-اي، قۇدالار ەسىتىپ قويسا نە دەيمىز؟ بۇكىل ءۇرىم-بۇتاعىمىزدى ەل-جۇرتقا ماسقارا قىلاتىن بولدىڭ عوي.
- ەندى مەنىڭ نە كىنام بار؟
- اكەڭ دە وڭباعان، سەن دە وڭباعانسىڭ!- ءدارجان كۇيىككە شىداي الماي اراقتان مولداۋ-مولداۋ ەكى جۇتتى دا، ونى قايتادان جەرگە قويۋدىڭ كەرەگى بولماس دەگەندەي بوتەلكەنى قولىنان شىعارماعان بويى اڭكىلدەي سويلەپ كەتتى.- ءبارىڭ وڭباعانسىڭدار! ءجۇرىپ-ءجۇرىپ كەپ ۇيلەنۋگە ءبىر اي قالعاندا ويلاۋىن! بولدى، ۇندەمە!- ول الدەنە دەگەلى كەلە جاتقان بوناپارتتىڭ اۋزىن اشتىرمادى.- ەرتەڭ تاعى كەلەم. تىرىسسايشى. جازىلام دەگەن نيەت جوق قوي وزىڭدە.- ول اراقتىڭ قالعانىن قاعىپ سالدى دا بوتەلكەنى ەشكىم كورمەسىن دەپ ومىراۋ قالتاسىنا سالىپ قويدى.
ىشىڭنەن قۇدايعا سيىن! بوناپارت!! ساداعا كەت سەن بوناپارتتان.
ول كەنەت قارقىلداي كۇلدى.- بوناپارتتارىنىڭ «جيدەلى» كولحوزىندا قانداي حالدە جاتقانىن فرانسۋز بەيشارالار ەستىسە قالاي بولار ەكەن-ا! ەستىگەنىمەن قويماي كەلىپ كورسە!.. اح-حا-حا! بوناپارتقا دا سول كەرەك! ول ەسىككە جەتە بەرىپ كەرى بۇرىلدى دا:
- ىشپە اراقتى! سەنى قۇرتىپ جاتقان سول!- دەدى دە تالتىرەكتەي باسىپ شىعىپ كەتتى.
بوناپارتتىڭ جايى اعايىن-تۋىستى شىنىمەن ابىگەرگە ءتۇسىردى. قالىڭدىققا بارۋعا ون كۇن قالعاندا اۋىلداعى باياعى «توتەنشە كوميسسيا» ابدەشىمنىڭ ۇيىنە ساسكەگە جۋىق تاعى جينالدى.
«كوميسسيانىڭ» شەشىمى بويىنشا بوناپارت مولداعا قارالدى، كەشكىلىك اق تاۋىقپەن الاستالدى، قارا قوي سوي-ىلىپ ەتى جۇرتقا تاراتىلدى، اۋليەنىڭ باسىنا تۇنەتىلدى، ءۇي سىرتىنان مىلتىق اتىلدى. ءبارى زايا كەتتى. اعايىن-تۋىستىڭ امالى تاۋسىلىپ، ەندى نە ىستەرلەرىن بىلمەي سالدارى سۋعا كەتىپ وتىرعاندا ۇيگە ماساقباي كىرىپ كەلدى.
-ءبىر ساعاتتان سوڭ ورتالىق تەلەۆيزيادان كاشپيروۆ-سكيدىڭ سەانسى بەرىلەدى. ول دەگەن ناعىز اۋليە. قىرىق جىل جاتقان سالدى ورنىنان تۇرعىزىپ، تازدارعا شاش شىعارىپ جاتىر. تەلەۆيزوردى بوناپارت جاتقان ۇيگە شىعارايىق.
وندا روزەتكا جوق - دەدى ابدەشىمنىڭ بارلىق جاعدايدان جاقسى حاباردار كەنجە قىزى تاق ەتىپ.
- جوق بولسا و بالەنى سۇيەمەلدەپ تەلەۆيزور تۇرعان بولمەگە اكەلۋ كەرەك.
ءدال سولاي ەتىلدى... سەانس باستالۋگا ون مينۋت قالعاندا ءدارجان مەن ماساقباي بوناپارتتى تەلەۆيزور الدىنا اكەپ جاتقىزدى دا، وسى سەانستى باياعىدان كورمەك بوپ جۇرگەن بالا-شاعا مەن قىز-قىرقىن، كەمپىر-كەشەك تۇگەل كورشى ۇيگە كوشىرىلدى.
سەانس باستالدى. كاشپيروۆسكيي اسەر ەتتى مە، الدە وزدەرىنە عانا بەلگىلى ءبىر كۇيدىڭ الديىنەن بە، الدەن سوڭ ماساقباي مەن ءدارجان قالعىپ-مۇلگۋگە كىرىستى. سەانس سيقىرىنا ەنگەن ادام ادەتتە ارنايى بۇيرىق العانشا ويانباۋ كەرەك ەدى، ءبىراق، بۇل ەكەۋى اۋىق-اۋىق سەلت ەتىپ، كاشپيروۆسكيگە ءبىر، كوزى بالتيىپ جاتقان بوناپارتقا ەكى قاراپ قويىپ، ارا-اراسىندا سويلەپ وتىردى.
-قالاي؟- دەدى ءدارجان ءبىر ويانىپ كەتكەن كەزىندە نەمەرە ىنىسىنە قاراپ.
بوناپارت ۇندەمەدى.
-اسەرى بار ما،- دەدى ماساقباي جاقسى جاۋاپ الۋعا زارىققان ۇنمەن.
ول تاعى ۇندەمەدى.
كاشپيروۆسكيي ءسوزىن جالعاستىردى. «مەن اۋرۋلاردىڭ اتىن اتامايمىن. مەنىڭ سوزدەرىمدەگى بەلگىسىز قۇدىرەت اۋرۋ اتاۋلىنىڭ ءبارىن ءوزى تاۋىپ جاتادى. ادام ورگانيزمىندە ءبىز بىلمەيتىن ءتىلسىم قۋات بار. مەن سوعان سەنەمىن. ول كۇشتى ءبىز ەشقاشان انىق ايتا المايمىز. مەنىڭ سوزدەرىمنەن كەيىن سىزدەردىڭ بويلارىڭىزداعى سول عاجايىپ قۋات ويانادى. ويانادى دا تاندەگى كەسەل اتاۋلىمەن ءوزى كۇرەسەدى. سەانس كەزىندە سىزدەر ەشتەڭە ويلاماڭىزدار، بويداعى كەسەل جايلى ۇمىتىپ كەتۋىڭىزگە دە بولادى. سوندا دا سەانس قۇدىرەتى اۋرۋدى ءوزى ىزدەپ تابادى. مەن جايلى نە ويلاساڭىزدار دا ەرىكتەرىڭىزدە. مەن ونى كوڭىلىمە المايمىن. ويتكەنى مەن سىزدەرگە جاقسىلىق قانا تىلەيمىن»....
سەن نەگە ۇيىقتامايسىڭ ەي،- دەدى ءدارجان تاعى ءبىر سەلت ەتە تۇسكەندە نىسىنە كەيىپ.
تۇمشالاپ جاۋىپ اپسىڭ، اشىپ وتىر، اشىپ وتىر-شى،- دەدى ماساقباي بوناپارتتىڭ ۇستىندەگى جۇقا كورپەنى تومەن سىرش.- ۇيالما. ەركەكتەر عانا وتىرمىز گوي. ۆو، وسىلاي...
ول بوناپارتتى جالاڭاشتاپ قويدى.
«سەانس كەزىندە سىزدەر ءوز تىرلىكتەرىنىزبەن اينالىسا بەرىڭىزدەر. ۇيگە كورشىلەرىڭىز كەلسە، نەمەسە، وتتا تۇرعان شاينەك قايناپ كەتسە، بالا جىلاسا - تەلەۆيزور الدىنان تۇرىپ كەتە بەرۋگە بولادى. سەانس قۇدىرەتى بارى-ءبىر ءسىزدى ىزدەپ تابادى. ەندى ويانا باستاڭىزدار. كوماندا بەرەمىن. ونعا شەيىن سانايمىن. ءبىر. ەكى. ءۇش. سىزدەردىڭ ۇيقى قۇشاعىنا ەنىپ، بەلگىسىز ءبىر قۇدىرەتتىڭ اسەرىندە وتىرعاندارىڭىز - جاقسىلىقتىڭ نىشانى. ءتورت. بەس... ەندى ويانا باستاڭىزدار. التى. جەتى»...
سەانس بىتكەن سوڭ ءدارجان مەن ماساقباي بوناپارتتى قاراشا ۇيگە قايتا اپارىپ تاستادى.
-ەندى جازىلاسىڭ،- دەدى ەكەۋى قوسارلانا سويلەپ. ءدارجان جاستىقتىڭ استىنا قولىن جۇگىرتىپ كورىپ ەدى،
ىزدەگەن نارسەسى جوق بوپ شىققانىنا ىشتەي نالىپ قالدى.
-جوق پا، الدە تىعىپ قويدىڭ با؟- دەدى ءدارجان، ءىنىسى توسەككە جايعاسىپ بولعان سوڭ.
-اناۋ، كەرەگەدە ءىلۋلى تۇرعان گرەلكانى ال...
-جارايسىڭ!- دەدى ماساقباي ايەلى ۇل تاپقانداي قۋانىپ.
-القاش،- دەدى ءدارجان گرەلكانى اۋزىن اشىپ جاتىپ.- بۇيتە بەرسەڭ ءومىرى جازىلمايسىڭ، اراق سىڭگەن تەرىگە ءبىر ەمەس ون كاشپيروۆسكيي دە تۇك ىستەي المايدى، ءبىلدىڭ بە؟
كورشىگە كەتكەن بالا-شاعا مەن كەلىن-كەپشىكتەر شۋىلداپ اۋلاعا كىرگەندە ءدارجان مەن ماساقباي گرەلكانى قويىندارىنا تىعىپ قاراشا ۇيدەن اتىپ-اتىپ شىقتى.
ابدەشىمدەر اۋلەتى كەلگەن قوناقتاردىڭ بارىنەن بۇل وقيعا تۋرالى جان ادامعا ءتىس جارىپ ايتپاۋىن قانشا قاداعالاپ تاپسىرعانمەن ەل قۇلاعى ەلۋ، كۇيەۋ جىگىتتىڭ مىناداي ماسقارا كۇيدە جاتقانى جايلى حابار سىزدىقتاپ
وتىرىپ قۇدالار جاعىنا دا جەتكەن ەدى. اۋەلگىدە ولار سەنبەدى. قاۋەسەت ۇلعايىپ بارا جاتقان سوڭ قىز اكەسى تۇندەلەتىپ ابدەشىم اۋلىنا ءبىر جانسىزىن جونەلتتى. ەرتەسىنە ول قايتىپ كەلدى. «نە بولدى؟ دەپ انتالاعان جۇرتقا ول:
-ماسقارا بولدىق، راس ەكەن،- دەدى سالىنى سۋعا كەتىپ. ايەلدەر بەتىن شىمشىپ، ەركەكتەر ءۇنسىز كۇرسىنۋمەن
بولدى، قالىڭدىق تۇپكى ۇيگە كىرىپ الىپ اعىل-تەگىل جىلادى.
سول كۇنى تۇندە بۇلاردىڭ دا ۇيىندە»توتەنشە كوميسسيانىڭ«جينالىسى ءوتتى.
مىناداي بۇرىن-سوڭدى بولماعان قورلىققا توزە الماعان قىز اكەسى ەت جاقىن اعايىندارىمەن ءبىر تۇندە سىردىڭ ار جاعىنداعى جاڭا اشىلىپ جاتقان سوۆحوزعا كوشتى دە كەتتى.
بۇل ەكى ارادا بوناپارتتىڭ دا بەتى قاراپ، اتقا وتىرۋعا جاراپ قالىپ ەدى. ابدەشىمنىڭ ءۇي-ءىشى مەن جاقىن تۋىستارى بوناپارتتىڭ امان-ەسەن جازىلعانىنا قاتتى قۋانىپ، اللاعا رازىلىق ءبىلدىرىپ جۇما ناماز كۇنى قارا توقتى سويىپ توي جاسادى.»اۋەلى قۇداي، سونان سوڭ كاشپيروۆسكيي!- دەپ ماساقباي وزەۋرەپ قويمادى.- وعان تەلەگرامما جولداماساڭ ادامگەرشىلىكتەن ايىرىلامىز«.
كاشپيروۆسكيگە تەلەگرامما جولداندى.
ءدارجان مەن ماساقباي بوناپارتتىڭ جازىلعانىن جۇرتقا كورسەتۋ ءۇشىن كەش قۇرىم ونى تور اتقا مىنگىزىپ الدى دا اۋىلدى ءبىر اينالىپ شىقتى. قايتار جولدارىندا سوۆحوز كەڭسەسىنە سوعىپ، ونىڭ الدىندا تۇرعان دزەرجين-سكيدىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل قويدى. بۇلار ەسكەرتكىش قاسىنا كەلگەندە ۆودوۆوز ايدايتىن ماركەن ەسكەرتكىشتىڭ شاڭىن جۋىپ بولىپ، الدەكىمدى سىباپ بوقتاپ شلانگالارىن جيناپ جاتىر ەكەن.
- كىمدى بوقتاپ ءجۇرسىڭ ەي؟- دەدى ءدارجان ونى قورقىتپاق بوپ.
- كىمدى بولۋشى ەدى، ايتەۋىر سەن ەمەسسىڭ.
- ەندى كىمدى؟
- ءبارىن.
- وندا مەن دە كەتتىم عوي.
- كەتسەڭ كەت، وزگەلەردەن اۋليەمىسىڭ؟
كوپپەن كورگەن ۇلى توي، جارايدى، كەتتىم،- دەدى ءدارجان مىنانداي قۋانىشتى كۇنى دارقاندىق تانىتىپ.
اتام زامانعى ميليسيانىڭ باستىعىنا ەسكەرتكىش قويىپ،- دەپ بۇرقىلدادى سۋ تاسۋشى،- بۇل ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلگەن جوق، ءبىزدىڭ اۋىل ونى تانىمايدى دا، ءسويتىپ وعان ەسكەرتكىش قويادى. قويسا قويسىن-اۋ، جۋۋىن ايتسايشى. ءوزىن شينەلىمەن قويىپتى، قاتپار-قاتپارلاردا تۇرعان شاڭدى كەتىرۋ قۇدايدىڭ ءبىر ازابى.
وعان نەڭ كەتتى، سۋدى شاشاسىڭ دا كەتەسىڭ.
- نەم كەتۋشى ەدى، ۋاقىتىم كەتەدى. بۇل ءۇشىن سوۆحوز ديرەكتورى ماعان ءبىر تيىن دا تولەمەيدى. ال مەن ءبىر كەزەك كەم جاساعان بوپ شىعام.- ول ءسوزدىڭ اياعىن ورىسشا-قازاقشا بوقتاۋمەن ءبىتىردى دە ماشيناسىنا وتىردى.
ماركەن، ءبىزدىڭ بوناپارت جازىلدى،- دەدى ماساقباي ات ۇستىندە قىزداي سىزىلىپ وتىرعان جىگىتكە سۇيسىنە قاراپ.
- جازىلمايتىن ول س پ ي د دەپ پە ەدىڭ، ارينە جازىلادى.
-ءجۇز گرامعا قالايسىڭ؟
- جوق. تاعى ءبىر رەيس جاساۋىم كەرەك. مىناعان كەتكەن ۋاقىتىمدى وتەمەسەم بولمايدى،- دەپ ول دزەرجينسكيي ەسكەرتكىشىنە قاراپ قويدى.
- بۇرسىگۇنى قۇدالىققا بارامىز، قالاساڭ بىرگە ءجۇر.
- قايداعى قۇدالىق؟
- نە، بىلمەيتىن بە ەڭ؟
- بىلەم، ءبىراق بارمايسىڭدار.
- نەگە؟ نە دەپ تۇرسىڭ ءوزىڭ؟
- سول، بارمايسىندار. قۇدالارىڭ كوشىپ كەتكەن. الدىڭكۇنى،»ۇيلەنۋگە ءبىر اي قالعاندا سۇندەتكە وتىرعىزىلىپ جاتقان جىندىعا بەرەتىن قىزىمىز جوق«دەپ ولار اۋلەتىمەن سىردىڭ ار جاعىنا كوشىپ كەتتى.
وسىنى ايتتى دا ماركەن ەسىگىن سارت جاۋىپ ءجۇرىپ كەتتى.
توبەلەرىنە جاي تۇسكەندەي بۇلار ءبىر-بىرىنە قاراپ سىلەيىپ تۇردى دا قالدى.
سول كۇنى تۇندە بۇل حاباردىڭ راس-وتىرىگىن انىقتاپ ءبىلۋ ءۇشىن ابدەشىم قۇدالار اۋلىنا ءبىر جانسىزىن اتتاندىردى. ەرتەسىنە ول قايتىپ كەلىپ، انتالاپ تۇرعان ولارعا:
-ماساقارا بولدىق، راس ەكەن!- دەدى سالى سۋعا كەتىپ. اعايىندار اراسىندا داۋ-جانجال بۇرق ەتە قالدى. ءبارى
ابدەشىمدى جەرلەدى، ەسەك دەدى، شوشقا دەدى، ميسىز دەدى، تەڭەمەگەن جان-جانۋارلارى قالمادى. ونى ءبىرجولا يلەپ بولعان سوڭ بالاسىنا اۋىستى. ونى دا ءيت دەدى، شوشقا دەدى، تەرىڭ ادامنىڭ تەرىسى ەمەس، دوڭىزدىڭ تەرىسى دەپ ۇرىستى. جالپى، ءبىزدىڭ تۇقىمعا تارتپاعانسىڭ دەپ كەلىپ، ناگاشى جۇرتىنا دا ءتىل تيگىزىپ ءوتتى.
»توتەنشە كوميسسيا«تۇندەلەتىپ تاعى باس قوستى. سول كوميسسيانىڭ شەشىمى بويىنشا ەل-جۇرتقا ماسقارا بوپ وتىرا بەرۋدىڭ ەندى ورىنسىز ەكەنى ايتىلىپ، ابدەشىم ەڭ جاقىن تۋىستارىمەن بىرگە سوزاقتىڭ ميداي دالاسىنا جەتى وتار قوي الىپ، ءوز بەتىنشە جالدامالىق ادىسكە كوشىپ تىندى.
كوشكەن كەزدە ولار بوناپارت جاتقان قاراشا ءۇيدى جۇرتقا تاستاپ كەتتى: بارلىق قىرسىق وسىدان دەپ جورىدى.
بۇل ەكى ارادا كاشپيروۆسكيدىڭ كەزەكتى سەانسى تەلەۆيزوردان تاعى بەرىلدى. سەانس كەزىندە ريزاشىلىق بىلدىرگەن كوپ تەلەگراممانىڭ ءبىرى ەتىپ ول بوناپارتتان بارعان ماعىناسى جات، ءسوزى بۇلدىر تەلەگراممانى وقىپ ءوزى دە تاڭ قالدى. تەلەگرامما مىنانداي تۇردە بەرىلىپ ەدى:
-»اسا قۇرمەتتى اناتولي ميحايلوۆيچ! ءسىز جەر بەتىندەگى ەڭ ۇلى ادامسىز. سىزگە دۇنيەجۇزىندەگى ءاربىر ءۇي ەسىگىنىڭ الدىنا ءبىر-ءبىر ەسكەرتكىش قويۋلارى كەرەك. مەن، بوناپارت، اكە-شەشەمنىڭ سالاقتىعىنان ۇيلەنۋگە ءبىر اي قالعاندا سۇندەتكە وتىرعىزىلىپ ەدىم. ەسەبىمىز بويىنشا ارى كەتكەندە ءبىر جارىم جەتىدەن سوڭ جازىلىپ، ۇيلەنۋگە جاراپ قالۋىم كەرەك ەدى. ءبىراق، جاعداي ءبىز ويلاعانداي بولماي شىقتى. تەرىم جامان با، الدە ءرات اقساقالدىڭ ۇستاراسى دەزينفەكسيالانباعان با، سۇندەتىم ءۇش جەتىدە دە جازىلماي قويدى. قۇدالار مەن قالىڭدىعىمنىڭ الدىندا ەندى ماسقارا بولعالى تۇرعان جەرىمدە ءسىز مەنى قۇتقارىپ الدىڭىز. ءسىزدىڭ ءبىر سەانسىڭىزدان سوڭ مەن قۇلان-تازا ساۋىعىپ، اتقا ءمىنىپ شاباتىن بولدىم. ەكى كۇننەن سوڭ قالىڭدىعىمدى اكەلۋگە بارامىن. سىزگە مىڭ دا ءبىر راحمەت. قولىڭىز تيسە ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلىڭىز.
سىزگە تابىنۋشى - بوناپارت«
سەانس ۇستىندە ەشتەڭەگە تۇسىنبەي كاشپيروۆسكيدىڭ ءوزى دە تۇتىعىپ قالدى.
-عاجاپ!- دەدى ول الدەن سوڭ بارىپ.- جەر بەتى عاجايىپقا تولى دەگەن وسى. جولىڭ بولسىن بوناپارت. ۇيلەنۋگە كومەگىم تيگەنى ءۇشىن اسا قۋانىشتىمىن.
ارادا ون كۇن وتكەن سوڭ ابدەشىمنىڭ جۇرتىندا قالعان قاراشا ءۇيدىڭ سىرتقى جاعىنا قىلجاقباس جىگىتتەر مىنانداي جازۋى بار تاقتا ءىلىپ كەتىپتى:
»بۇل ۇيدە 1989 جىلى 8 - شىلدە مەن 28- شىلدە ارالىعىندا بوناپارت سۇندەتكە وتىرعىزىلعان«.
بۇل جازۋدى كورگەن ادام كۇلمەي وتپەيتىن بولدى.
قازاق بوپ ءومىر ءسۇرۋ قىزىق سياقتى.
