قازاق قوعامئندا وزئندئك ورنئ بولعان باتئرلاردئث رولئ مةن قئزمةتئن قايتا زةردةلةؤ، ونئ جاس ذرپاققا دارئپتةؤ كةزةك كذتتئرمةس ماسةلة- تاريحشئ مةثدئگذل نوعايبايةأا

سان. قازاقپارات /ةرلئك ةرجان ذلئ/ - ءداستذرلئ قازاق قوعامئنئث الةؤمةتتئك-ساياسي ذيئمداسؤئنئث ماسةلةلةرئن ءسوز ةتكةندة كوپ جاعدايدا ونئث وزئنة ءتان ةرةكشةلئكتةرئ نازاردان تئس قالئپ كةلة جاتئر

قازاق قوعامئندا وزئندئك ورنئ بولعان باتئرلاردئث رولئ مةن قئزمةتئن قايتا زةردةلةؤ، ونئ جاس ذرپاققا دارئپتةؤ كةزةك كذتتئرمةس ماسةلة- تاريحشئ مةثدئگذل نوعايبايةأا

تاريحئمئزدئ زةرتتةؤدئث تةوريالئق-ادئستةمةلئك ذستانئمدارئن ءتذبئرلئ تذردة قايتا قاراستئرؤ ءالئ كذنگة دةيئن كذن تارتئبئنةن تذسپةي كةلة جاتقانئمةن، كوپتةگةن ماسةلةلةردئ زةرتتةؤگة كةلگةندة سول بذرئنعئ ذستانئمدار شةثبةرئنةن شئعا الماي وتئرمئز.

ءبئز وسئعان وراي قازاق قوعامئنداعئ باتئرلاردئث ورنئ مةن رولئن جانة ولاردئث الةؤمةتتئك-ساياسي ينستيتؤت رةتئندةگئ قئزمةتئن باعالاؤ جايئندا ءال فارابي اتئنداعئ قازاق ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئنئث اعا وقئتؤشئسئ، تاريح عئلئمئنئث كانديداتئ مةثدئگذل نوعايبايةأانئ اثگئمةگة تارتقان ةدئك.

- مةثدئگذل ساعات قئزئ، باتئرلئق ءداستذرئنئث قازاق قوعامئنئث ساياسي-الةؤمةتتئك جانة رؤحاني جذيةسئندةگئ ورنئ جونئندةگئ ويلارئثئزبةن بولئسسةثئز؟

- سوثعئ جئلدارداعئ زةرتتةؤلةردة باتئرلار ينستيتؤتئ ذعئمئ قولدانئلئپ كةلة جاتقانئمةن، ول ءالئ كذنگة دةيئن ءداستذرلئ قازاق قوعامئنئث ساياسي-الةؤمةتتئك قذرئلئمئنئث اجئراماس بولئگئ رةتئندة تولئق قاراستئرئلئپ وتئرعان جوق. ماسةلةن، كوپتةگةن زةرتتةؤشئلةر قازاق تاريحئنداعئ جةكةلةگةن باتئرلاردئث قئزمةتئ مةن ءومئر دةرةگئن بايانداؤمةن عانا شةكتةلؤدة. بذگئنگئ تاريح عئلئمئنا جالاث فاكتئلةردئ بايانداپ قانا قويؤ ازدئق ةتةدئ. كةرئسئنشة، وسئ وقيعالاردئث تؤؤ سةبةپتةرئن، سالدارئ مةن ناتيجةلةرئن، وزئندئك ةرةكشةلئكتةرئن انئقتاؤعا باسا نازار اؤدارئلؤئ ءتيئس. سوندئقتان باتئرلار دا قازاق قوعامئنداعئ وزئندئك ةرةكشةلئگئ بار جةكة الةؤمةتتئك كاتةگوريا رةتئندة زةرتتةلؤئ ءتيئس. سوندا عانا ءداستذرلئ قازاق قوعامئنئث جالپئ سيپاتئن، ءمانئن، ماثئزئن، ودان ءارئ جالپئ قوعامنئث مادةني-رؤحاني دامؤئنئث نةگئزدةرئن تذسئنؤگة قول جةتكئزةمئز.

مئسالئ، كوپتةگةن ورئس زةرتتةؤشئلةرئ مةن ساياحاتشئلارئنئث ХIХ عاسئرداعئ وتارشئلدئق ةزگئنئث سالدارئنان قذلدئراؤعا ذشئراعان قازاق قوعامئن ءداستذرلئ قوعام رةتئندة كورسةتؤئن ءبئز بذگئنگة دةيئن قابئلداپ كةلةمئز. سول سةبةپتئ قازاق حالقئ جالقاؤ، بةي-بةرةكةتسئز، قامسئز جانة تاعئ باسقا دا جاعئمسئز مئنةزدةمةگة ية بولئپ، ءتئپتئ بذل ءبئزدئث ذلتتئق ةرةكشةلئگئمئز رةتئندة كورسةتئلئپ جذرگةن جايئ دا بار. كةرئسئنشة، ءبئز كةلةشةك ذرپاقتئ حالقئمئزدئث جاؤئنگةرلئك رؤحئ مةن ةرلئك تاريحئ نةگئزئندة تاربيةلةؤئمئز قاجةت. بذل تةك ءداستذرلئ قازاق قوعامئنئث ساياسي-الةؤمةتتئك ذيئمداسؤئنئث ةرةكشةلئكتةرئن دذرئس تذسئنگةندة، سونئث ئشئندة اسئرةسة باتئرلاردئث رولئن قايتا قاراستئرعاندا عانا مذمكئن بولماق.

- ءداستذرلئ قازاق قوعامئنا ءتان باتئرلار ينستيتؤتئنئث قالئپتاسؤ كةزةثدةرئن زةرتتةؤ ماسةلةسئ قالاي؟

- جالپئ تاريحي-مادةني دامؤدئث وزئندئك ةرةكشةلئكتةرئنة بايلانئستئ ةل ئشئندةگئ قوعامدئق ءتارتئپتئ ساقتاؤ قاجةتتئلئگئ اسكةري ئسپةن كاسئبي تذرعئدا اينالئساتئن ادامداردئث پايدا بولؤئنا جانة ولاردئث وسئ قوعامدئق قئزمةتتةردئ اتقارؤدئ ءوز مئندةتئنة الؤ بارئسئندا جةكة الةؤمةتتئك جئك رةتئندة قالئپتاسؤئنا اكةلدئ. ءداستذرلئ قازاق قوعامئنا ءتان باتئرلار ينستيتؤتئنئث قالئپتاسؤئنئث قاينار كوزدةرئ ةجةلگئ زامانداردان باستاؤ الادئ. گةرودوت سياقتئ ةجةلگئ اأتورلاردئث باسئم كوپشئلئگئ ءوز شئعارمالارئندا كوشپةلئ حالئقتاردئث جاؤئنگةرلئگئنة ةرةكشة نازار اؤدارادئ. شةتةلدئك زةرتتةؤشئلةر دة كوشپةلئ حالئقتاردئث جاؤئنگةرلئك رؤحئنئث مئقتئلئعئ مةن اسكةري ونةرئنئث ةرةكشة قؤاتتئلئعئن تالاي رةت تامسانا جازعان.

باتئرلار ينستيتؤتئ ءوزئنئث قالئپتاسؤ كةزةثدةرئندة كوشپةلئلةر قوعامئنا ءتان باسقا دا الةؤمةتتئك ينستيتؤتتارمةن بئرگة دامئدئ. ءداستذرلئ قازاق قوعامئنداعئ باتئرلار ءارئ بي، ءارئ جئراؤ، ءارئ ةلشئ، ءارئ رؤ باسشئسئ قئزمةتئن قوسا اتقارا بةرؤئمةن ةرةكشةلةنةدئ. زةرتتةؤشئ ا.ي. پةرشيس كوشپةلئ حالئقتاردئث ساياسي قذرئلئمئنئث ةرةكشةلئكتةرئن رؤلئق قذرئلئمداردئث باسشئلارئنئث نةگئزئنةن اسكةري كوسةمدةر بولعاندئعئمةن تذسئندئرةدئ. أ.يا. ألاديميرسوأ موثعول نوياندارئ ءوز بيلئكتةرئنة رؤدئث اقساقالدارئ رةتئندة ةمةس، نةگئزئنةن كذشتئ، ةپتئ باتئر رةتئندة قول جةتكئزگةنئن اتاپ ءوتةدئ. س.م. ابرامزون دا العاشئندا تةك سوعئس كةزئندة عانا ةرةكشة رولگة ية قئرعئزدئث اسكةرباسئ-باتئرلارئنئث بئرتة-بئرتة رؤ اقساقالدارئن ةكئنشئ قاتارعا ئعئستئرعانئ تؤرالئ جازادئ. قازاق قوعامئنداعئ باتئرلاردئث ينستيتؤسيوناليزاسيالانؤئ ولاردئث تةك قانا جةكة باتئر رةتئندة عانا ةمةس، بي، شةشةن، جئراؤ، ذلئس، رؤ بيلةؤشئسئ رةتئندةگئ فؤنكسيالاردئ ءبئر قولعا جيناقتاؤئنان كةلئپ تؤئنداعانئن كورةمئز. بةلگئلئ زةرتتةؤشئ ة.بةكماحانوأ XIII-XIV عاسئرلارداعئ باتئرلار مةن XVIII-XIX عاسئرلارداعئ باتئرلاردئ بئردةي قاراستئرؤعا بولمايتئندئعئن اتاپ كورسةتكةن ةدئ.

-قازاق حاندئعئنئث ساياسي قذرئلئمئنئث باستئ ةرةكشةلئگئ ونئث رؤ-تايپالئق قذرئلئمئمةن تئعئز بايلانئستئ ةمةس پة؟

-تاريحي قالئپتاسقان جاعداي ولاردئث بارلئق ءومئرئن اسكةريلةندئرؤگة اكةلئپ سوقتئ. 17- عاسئردئث اياعئ مةن 18- عاسئردئث باسئنداعئ قازاق قوعامئنئث ئشكئ جانة سئرتقئ ساياساتئنئث دامؤ ةرةكشةلئكتةرئ باتئرلار ينستيتؤتئ ئقپالئنئث ارتؤئن تؤعئزدئ. وسئ كةزةثنةن باستاپ باتئرلار جةكة الةؤمةتتئك-ساياسي ينستيتؤت رةتئندة قالئپتاستئ. ءداستذرلئ قازاق قوعامئنا ءتان باتئرلار ينستيتؤتئنئث ساياسي-الةؤمةتتئك كذش رةتئندة قالئپتاسؤئ قازاق قوعامئنئث الةؤمةتتئك ذيئمداسؤئنان كةلئپ تؤئندايتئن ساياسي جذيةسئندةگئ ةرةكشةلئكتةرئمةن بايلانئستئ بولدئ.

پ. رئچكوأ قازاق دالاسئنداعئ «ذكئمةتتئ نةگئزئنةن دةموكراتيالئق دةپ اتاؤعا لايئق» دةي كةلة رؤلار مةن تايپا كوسةمدةرئنئث، سونئث ئشئندة بي، باتئرلاردئث ئقپالئنئث جوعارئلئعئن اتاپ وتةدئ. پ. پاللاس تا ءار رؤدئث نةمةسة ايماقتئث باسشئلارئنئث دةربةس شةشئم قابئلداؤ ةركئنئث باسئمدئعئن اتاپ كورسةتةدئ.

XVIII عاسئرداعئ قازاق قوعامئنئث ةل باسقارؤ جذيةسئ تؤرالئ ءسوز ةتكةندة ةث الدئمةن «ايماقتاردئ سذلتاندار، ودان كةيئن بيلةر، ذساق رؤلاردئ جانة ونئث تارماقتارئن قارا سذيةكتةردةن شئققان ءوز اتالاستارئ بيلةيدئ» دةگةن پئكئر باسئم ايتئلادئ. بذعان قاراپ، قازاق قوعامئنداعئ بي، باتئرلاردئث بيلئگئ شةكسئز بولعان دةگةن پئكئر تؤئنداماؤئ قاجةت. ولاردئث بةلگئلئ ءبئر ايماق، ذلئس نةمةسة رؤ-تايپا باسشئسئ رةتئندةگئ بيلئگئ حان تاراپئنان بةكئتئلؤئ ءتيئس بولدئ. بةدةلدئ باتئردئث بيلئگئ ونئث حان تاراپئنان مويئندالئپ، بةلگئلئ سئي-قذرمةتكة ية بولؤئمةن تئعئز بايلانئستئ. دةگةنمةن، ماسةلةنئث ةكئنشئ جاعئنان الئپ قاراعاندا حان-سذلتاندار دا ءوز كةزةگئندة حالئقتان شئققان تذلعالاردئث، سونئث ئشئندة باتئرلاردئث قولداؤئنا ية بولعاندا عانا ةل الدئندا مةرةيئ ذستةم، بيلئگئ مئقتئ بولا تذسةتئن ةدئ.

- كوشپةلئلةر ومئرئندةگئ سوعئس پةن اسكةريلةنؤ ةرةكشةلئگئ ولاردئث پسيحولوگياسئ مةن يدةولوگياسئنا قانشالئقتئ ءوز اسةرئن تيگئزدئ؟

- ءداستذرلئ قازاق قوعامئنداعئ باتئرلاردئث وزدةرئنة ءتان ار-نامئس كودةكسئ، جاؤئنگةرلئك ةتيكاسئ مةن ءداستذرئ دة قالئپتاستئ. ولار ةرلئك پةن ئزگئلئكتئ مذرات تذتتئ. ناعئز باتئر جذرةگئ ئزگئلئك پةن مةيئرئمگة تولئ، دوستئققا ادال، سةرتكة بةرئك، ةلگة تذتقا ءارئ پانا بولا بئلةتئن تذلعا بولدئ. باتئرلاردئث رؤحاني-مورالدئك بةت-بةينةسئ مةن نةگئزگئ قئزمةتئن حالقئمئزدئث ةتنومادةني جذيةسئنئث اجئراماس بولئگئ رةتئندة قاراستئرؤعا ءتيئسپئز. باتئرلئق قازاق قوعامئندا ةجةلدةن ءومئر سالتئ رةتئندة قالئپتاستئ. ءاربئر جاس جةتكئنشةك باتئر اتاعئن يةلةنؤ ءذشئن سول الةؤمةتتئك ورتانئث تالاپتارئنا ساي بولؤئ كةرةكتئگئن ءتذسئنئپ ءوستئ. باتئرلار جئرئندا وسئ ءبئر دالالئق سالتتئث مادةني يدةالئ جاسالعان. جئرلاردئث كوپشئلئگئندة بولاشاق باتئردئث دذنية كةلؤئنئث ءوزئ ذلكةن وقيعا رةتئندة سؤرةتتةلةدئ. ونئث ةسئمئ دة ةرةكشة قويئلادئ، وزئنة لايئق تذلپارئ، قارؤ-جاراعئ، سذيئكتئ جارئ، دوسئ، قولداپ-قورشاپ جذرةتئن ءپئرئ بولادئ.

19- عاسئردئث ةكئنشئ جارتئسئنان باستاپ باتئرلار ينستيتؤتئ بئرتة-بئرتة ءوزئنئث ماثئزئنان ايئرئلئپ، جويئلؤئمةن قازاق حالقئنئث ءداستذرلئ قوعامئنا ءتان قذندئلئقتارئ دا بئرگة جويئلا باستادئ. پاتشا وكئمةتئنئث وتارلاؤ ساياساتئنئث ناتيجةسئندة ءداستذرلئ قازاق قوعامئنا ءتان بارلئق الةؤمةتتئك ينستيتؤتتارمةن قاتار، ولارعا بايلانئستئ حالئقتئث رؤحاني تانئم-تذسئنئگئمةن بئتة قايناسئپ كةتكةن ذعئمدار دا كذيرةي باستادئ. وسئعان بايلانئستئ كةزئندة الةمدئ باعئندئرعان، ءوزئنئث باتئرلئق ءداستذرئ مةن جاؤئنگةرلئك رؤحئنئث كذشتئلئگئمةن تامساندئرعان كوشپةلئلةر ذرپاقتارئ وزدةرئنئث باتئرلئق رؤحئ مةن يدةالئنان ايرئلئپ قالدئ. سوندئقتان بذگئنگئ تاثدا قازاق قوعامئنئث ساياسي-الةؤمةتتئك قذرئلئمئندا، مادةني-رؤحاني جذيةسئندة وزئندئك ورنئ بولعان باتئرلاردئث رولئ مةن قئزمةتئن قايتا زةردةلةؤ، ونئ جاس ذرپاق اراسئندا دارئپتةؤ كةزةك كذتتئرمةس ماسةلة بولئپ تابئلادئ.

- اثگئمةثئزگة راقمةت!

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى