وتباسئلئق تورقالئ سالت-داستذرلةر

مذندا «كوگةن ءتذپ»، «ةنشئ»، «جةتئ اتا»، «اشامايعا مئنگئزؤ»، «ءتئلاشار»، «اسئراپ الؤ»، «ساتئپ الؤ»، «ات قويؤ»، «باسئرة»، «باؤئرئنا سالؤ»، «ءيت كويلةك»، «شئلدة قاققان» ت.ب وتباسئلئق تورقالئ سالت-داستذرلةر ةنگئزئلگةن.

وتباسئلئق تورقالئ سالت-داستذرلةر

كوگةن ءتذپ (كوگةندئك) (سالت)

تؤئس، ئلئك، جذراعات ادامداردئث قوناققا كةلگةندة ونئث بالاسئنا ةسكةرتكئش، سئي رةتئندة بةرئلةتئن مال: (قوزئ، قوي، بذزاؤ، قذلئن، تاي، بوتا، تايلاق، ات). بذل بالا ءذشئن سئي، قؤانئش بولسا، ونئث اتا-انالارئ ءذشئن قذرمةتتةؤدئث بةلگئسئ دةسة دة بولادئ. كوگةن ءتذپ بةرؤدئ مالدئ اؤئلداردئث ءالئ دة پايدالانئپ جذرگةنئ جاقسئ، جاراسئمدئ سالتتارئنئث ءبئرئ.

ةنشئ (سالت)

«وعان باي قالئث بةرئپ، قاتئن اپةردئ دة، كةيئن ةنشئ بةرئپ بولةك شئعارادئ» (س.مذقان ذلئ). بالالاردئ ةرجةتئپ، جةكة ءذي بولعاندا اتا-اناسئ وعان وتاؤ تئگئپ، دذنية-مذلئكتئ «جاساؤ» دةيدئ.

جةتئ اتا (ءداستذر)

جةتئ اتاسئن بئلمةگةن - جةتةسئز (ماتةل). ءومئر تاجئريبةسئ مول حالقئمئز كةيئنگئ ذرپاققا جةتئ اتاسئن ءبئلؤدئ مئندةتتةگةن جانة ونئ ذيرةتكةن، جاتتاتقان. مذنئث الةؤمةتتئك زور ءمانئ بولعان. ةكئنشئدةن، قازاق حالقئ جةتئ اتاعا دةيئن قئز الئسپاعان. بذرئنعئ ادامدار ءبئر-بئرئمةن تانئسقاندا، جذزدةسكةندة رؤئن، تةگئن سذراؤئ وسئدان شئققان. سوندئقتان ءار قازاق بالاسئ ءوز اتا-تةگئن ءبئلؤ تةكتئلئك ءارئ ذلتتئق ءتارتئپ پةن ءجون ءبئلؤدئث ءبئر سالاسئ بولئپ سانالعان.

جةتئ اتا اكةدةن تومةن ةمةس، جوعارئ تاراتئلادئ. ونئث دالةلئ: «جةتئ اتاسئن بئلگةن ذل، جةتئ جذرتتئث قامئن جةر» دةگةن قازاق دانالئعئنا توقتالساق، ءار ادام وزئنةن كةيئنگئ بالاسئنئث، نةمةرةسئنئث، ءارئ كةتسة شوبةرةسئنئث، اتئن بئلةر. ودان ارئ ءبئلؤ ءذشئن ادام 100 جئلدان استام ءومئر ءسذرؤئ كةرةك ةمةس پة؟ ال عاسئردان اسا بةرةتئن ادام بار ما؟

ولاي بولسا جةتئ اتا: 1. بالا. 2. اكة. 3. اتا. 4. ارعئ اتا. 5. بابا. 6. ءتذپ اتا. 7. تةك اتا. (اتا-تةك دةگةن ءسوز وسئدان شئققان ءسوز). («جةتئ قازئنا» 34 بةت. 2001 ج.).مئسالئ وسئ كئتاپتا جازؤشئ ءوز جةتئ اتاسئن بئلاي تاراتادئ: سةيئت - كةنجةاحمةت - قذتتئگةلدئ - نذرةت - بايتوعاي - امانباي - دةربئسالئ - سولتان (جةتئنشئ اتا) تاثعذلئ - جئلقايدار (رؤ اتئ، ول ارعئنعا جاتادئ). جةتئ اتانئ تاراتؤ وسئلاي جئكتةلةدئ.

اشامايعا مئنگئزؤ (سالت)

بالانئث سانا-سةزئمئن جةتئلدئرؤ ءذشئن جاسالاتئن تاربيةلئك سالتتئث ءبئرئ - وسئ اشامايعا مئنگئزؤ سالتاناتئ بولئپ تابئلادئ. جاس بالا ةسئ كئرئپ 6-7 جاسقا كةلگةن سوث وعان جةكة تاي اتاپ، اشاماي ئستةتئپ قامشئ ءورئپ «سةن ازامات بولدئث» دةگةن سةنئمئن ذيالاتئپ، ذيرةتئلگةن جؤاس تايعا اسةم اشاماي ةرتتةپ مئنگئزئپ، جذرگئزةدئ. بذل بالانئث كوثئلئن وسئرةدئ، باسقا بالالار الدئندا مةرةيئ كوتةرئلئپ، ماقتانئش سةزئمدة بولادئ، تةز ةسةيةدئ. ونئ ةثبةككة، ادامگةرشئلئككة تاربيةلةؤدئث ذلتتئق ادئستةمةلئك جولدئث ءبئرئ - وسئ اشامايعا مئنگئزؤ ارقئلئ كورئنةدئ. وسئ قؤانئشتئ ساتتة بالانئث اتاسئ:

ال اق تئلةك، اق تئلةك،

اتقا توقئم سال بئلةك،

اتقا دا جاقسئ شابا ءبئل،

جاسئثنان مالدئ باعا ءبئل،

ونةگة، ونةر تابا ءبئل،

ايماعئثا جاعا ءبئل،

اتقا ءمئندئث، اق جول بولسئن -

دةپ باتا بةرةدئ.

اق تئلةكتئ انالار شاشؤ شاشادئ. باسقا بالالار تايعا

ءمئنئپ جارئسادئ. اياعئ شاعئن تويعا ذلاسادئ.

ءتئلاشار (ءداستذر)

ءار وتباسئ بالاسئ 7 جاسقا تولعان سوث مةدئرةسةگة، مةكتةپكة وقؤعا بةرةدئ. بذل دا بالا ومئرئندةگئ ةلةؤلئ وقيعا، ةستة قالارلئق ةلةؤلئ كةزةث بولئپ تابئلادئ. وسئ كذنئ بالاعا جاثا كيئم كيگئزئپ، وقؤ-جابدئقتارئن دايئنداپ، شاعئن توي وتكئزةدئ. مذنئ ءداستذرلئ «ءتئلاشار» تويئ دةپ اتايدئ. ذلكةن-كئشئلةر بالاعا ءوستئ، ازامات بولدئ، «عالئم بول» دةگةن سياقتئ تئلةك ءبئلدئرئپ باتا بةرةدئ. جاثا كيئمئنة بايعازئ، تاعئمدار ذسئنادئ. بذل تاربيةدةن بالا وسكةندئگئنئث بةلگئسئن سةزئنةدئ، وقؤعا قذمارلئعئ ارتادئ. جاقئن-جؤئق ادامدار بالانئث اتا-اناسئنا قذتتئ بولسئن ايتئپ، بالاعا ءسات-ساپار تئلةيدئ.

باسئرة (ءداستذر)

بالا تؤعان كةزدة نةمةسة ةسئ كئرئپ، وث-سولئن تانئعان سوث، «سذندةت تويئنا» نةمةسة مةكتةپتة بارعاندا اتاسئ نةمةسة ءوز اكة - شةشةسئ وعان تاي اتايدئ. ونئ «باسئرة» تاي دةيدئ. بالا ونئ ةرةكشة كذتئمگة الادئ، باعادئ، ذيرةتةدئ. جانة سول ارقئلئ مال باعؤعا، ةثبةككة ذيرةنةدئ. «باسئرة» اتاؤ بالانئث كوثئلئن وسئرةدئ، ومئرگة بةيئمدةلةدئ. ءوز قاتارئنا «باسئرة تايئم بار» دةپ ماقتانئپ، ءوسئپ جذرةدئ. مذنئث ءبارئ بالانئث كوثئلئن ءوسئرئپ، ئنتالاندئرئپ تاربيةلةؤدئث ءبئر جولئ.

باستاثعئ (سالت)

ءذيدئث ذلكةندةرئ جول ءجذرئپ كةتكةندة اؤئل جاستارئ سول ذيگة جينالئپ، «جولاؤشئلاردئث جولدا باسئ اؤئرماسئن، باستاثعئ جاسا» دةيدئ. باستاثعئنئث ءمانئسئ - جاستاردئث سول ذيدة ويئن-ساؤئقتا باس قوسؤئ. ءداستذر بويئنشا بذعان تئيئم سالؤعا بولمايدئ. باستاثعئنئ جاستار جاسايدئ.

بايعازئ (ءداستذر)

بايعازئ بالالاردئث، جاستاردئث جاثا كيئمئ ءذشئن (مئسالئ: قامشئ، شانا، ةر-توقئم) بةرئلةتئن اقشالاي، زاتتاي سئي. بايعازئ سذراؤدئث ةش ارتئقتئعئ جوق. جةثگةلةرئ، شةشةلةرئ «بايعازئعا بايدئث قئزئ» دةپ تة اتايدئ. بايعازئ بالالاردئث كوثئل - كذيئن كوتةرةتئن ءداستذر.

بازارلئق (ءداستذر)

«كذيةؤئنئث بازارلئعئ ةكةن عوي، - دةدئ اقبالا ئشئنةن» (ا.نذرپةيس ذلئ). - الئس ساپارعا ساياحاتقا، ساؤدا جولئنا شئققان ادامدار جةرلةستةرئنة، كورشئ-كولةمدةرئنة، سئيلاس ادامدارئنا، جاس بالالارعا ءئرئلئ- ذساقتئ سئيلئقتار اكةلةدئ. ونئ «بازارلئق» دةپ اتايدئ. بذل جاقسئ كورؤدئث، سئيلاستئقتئث بةلگئسئ جانة ةسكةرتكئش رةتئندة قابئلدانادئ.

اسئراپ الؤ (عذرئپ)

بالاسئ جوق ادامدار بئرةؤدئث بالاسئن اسئراپ الؤئ ةجةلدةن بار قاعيدا. مذنئث دا ءجون-جورالارئ بار. مئسالئ، جاثا تؤعان بالانئ اسئراؤشئ اناسئ شاراناسئنان ةتةگئنة سالئپ الادئ. قازاقتئث ةجةلگئ زاثئ بويئنشا اسئراؤشئ ادام جاثا تؤعان بالاعا اتئن قويئپ، وث قولئنا اسئق جئلئك ذستاتادئ. اسئق جئلئك ذستاعان بالا سول ءذيدئث بالاسئ دةپ ةسةپتةلةدئ. كةيدة بالانئث ءوز اكة-شةشةسئ بالاعا تالاسقان جاعدايدا اسئراؤشئ ادام «وث قولئنا اسئق جئلئك ذستاتئپ ةدئم عوي» دةپ داؤلاسادئ. بذل ذلكةن دالةل، كؤالئك ةسةبئندة جذرةدئ. وسئدان كةيئن سول ءذيدئث ايةلئ پةرزةنتتئ بولسا، وندا اسئراپ العان بالانئ بذدان بئلاي «مايقذيرئق» دةپ الپةشتةپ، ونئ بذرئنعئدان بةتةر جاقسئ كورةدئ. الايدا، بالا قايتئس بولعان جاعدايدا ونئث تؤعان اكة-شةشةسئنئث اتئ ايتئلئپ، جانازاسئ شئعارئلادئ.

ساتئپ الؤ (سالت، ئرئم)

بئرةؤدئث بالاسئ تؤئسئمةن شةتئنةي بةرسة، ياعني بالاسئ تذرماسا، وندا ودان كةيئن تؤعان بالانئ «ساتئپ الاتئن» ئرئم بار. بذل ئرئم بئلاي جاسالادئ. ةلدةگئ باقسئ، بالگةر كةمپئر الگئ ذيگة كةلئپ، «مةنئث بالامدئ ذرلاپ الئپسئزدار، ءوزئم الام» دةپ نارةستةنئ اتا-اناسئنئث نارازئلئعئنا قاراماستان الئپ كةتةدئ. ءبئر-ةكئ كذننةن كةيئن بالانئث اكة-شةشةسئ الگئ كةمپئرگة بارئپ «بالا ساتئپ الادئ». كةمپئر بالانئ كةرةگةنئث استئنان الئپ بةرةدئ. ءسويتئپ، بذل بالا «ساتئپ الئنعان» بالا بولئپ سانالادئ. بالاسئ تذرماي جذرگةندةرگة بذدان باسقا دا جاسالاتئن ئرئم بار. مئسالئ، الگئندةي بالانئث ءومئرئ ذزاق بولسئن دةپ جةتئ كةمپئردئث ةكئ اياعئنئث اراسئنان وتكئزئپ الادئ. بذدان شئعاتئن قورئتئندئ قازاق بالا ءوسئرؤدئ باقئت ساناعان. بالالئ بولؤدئ ارمانداعان. مذنئ «بالالئ ءذي بازار، بالاسئز ءذي قؤ مازار» دةگةنئنةن-اق اثعارؤعا بولادئ.

باؤئرئنا سالؤ (ءداستذر)

ادةتتة قارت اتالار مةن اجةلةر العاشقئ نةمةرةسئن نةمةسة جاقئن كئسئلةر ءوز تؤئستارئنئث بالاسئن قولئنا الئپ، ءوز بالاسئنداي تاربيةلةپ ءوسئرةدئ، قولقانات قئلادئ. مذنئ «باؤئرئنا سالدئ» دةيدئ. باؤئرئنا سالؤشئ ادام بالانئ ءوز اتا-اناسئنان اجئراتپايدئ. بالانئ ةكئ ذيگة دة تةث ءوسئرئپ الپةشتةيدئ. ادةتتة ذلكةن كئسئلةر مذنداي بالانئث تاربيةسئنة وتة كوثئل ءبولئپ، ولاردئ ونةگةلئ ازامات ةتئپ وسئرؤگة، حالئقتئق جاقسئ قاسيةتتةردئ ولاردئث بويئنا سئثئرؤگة زور ئقپال جاسايدئ. بالا ةرجةتكةننةن كةيئن ءوز وتباسئنا ورالؤئنا نةمةسة باؤئر باسقان ذيئندة قالؤئنا ةركئ بار.

ءيت كويلةك (سالت)

جاثا تؤعان نارةستةنئث العاشقئ كويلةگئن «ءيت كويلةك» دةپ اتايدئ. ويكةنئ ول كادئمگئدةي كويلةك سياقتئ تئگئلمةيدئ، جورمةلةپ، ءئلئپ قانا تئگةدئ. بالا قئرقئنان ششئعارئلعاننان كةيئن الگئ كويلةككة ءتاتتئ ءتذيئپ ونئ ءيتتئث موينئنا بايلاپ جئبةرةدئ. ءيتتئ بالالار قؤئپ جةتئپ، شاقئرئپ، ذستاپ، ءتاتتئسئن بولئسةدئ. "يت كويلةكتئ" بالاسئ جوق كةلئنشةكتةر ئرئم قئلئپ الادئ.

يت كويلةك اتئنئث شئعؤئ ونئث ءيتتئث موينئنا بايلاعانئندا ةمةس، حالئق ءيتتئ «جةتئ قازئنانئث» ءبئرئ دةپ باعالاؤئندا جاتئر. سونئمةن بئرگة «بالامئز كوپ بولسئن» دةپ، «قيئندئققا بةرئك بولسئن» دةگةن ئرئم بار. قازاقتا ءيت جاندئ دةگةن ءسوز ونئث بةرئكتئگئ مةن توزئمدئلئگئن ايتقانئ.

قئرقئنان شئعارؤ (سالت)

«قازاق حالقئنئث عذمئرئندا جةتئ، توعئز، وتئز، قئرئق ءبئر ساندارئ قاسيةتتئ دةپ ةسةپتةلةدئ. مئسالئ «جةتئ جارعئ»، «جةتئ قازئنا»، «ءبئر توعئز»، «ءذش توعئز»، «قئرئقتئث ءبئرئ - قئدئر»، دةگةن قاعيدالار بار وسئ ساندئق ذعئمئنان پايدا بولعان. سونئث ءبئرئ - بالانئ «قئرقئنان شئعارؤ» ءداستذرئ. ادةتتئ بالانئث تؤعانئنا قئرئق كذن تولعان سوث ونئ ئدئسقا قئرئق ءبئر قاسئق سؤ قذيئپ شومئلدئرادئ. بذل رةسمي ءداستذر. وعان ذلكةن اجةلةر، ايةلدةر قاتئسادئ، كادة بةرئلةدئ، داستارحان جايئلادئ. ءسابيدئث قارئن شاشئ الئنئپ ونئ ءسابيدئث ءوزئنئث كيئمئنة ماتاعا وراپ قويادئ. مذنداعئ ماقسات ةرتةدة سؤرةت بولماعاندئقتان بالانئث، ءسابي كةزئنةن ةسكةرتكئش رةتئندة ساقتاؤدان شئققان.

تئماققا سالؤ (سالت)

ةل اراسئندا «شالا تؤئپ تئماققا سالئپ وسئرگةن ةكةن» دةگةن سوزدةر ءجيئ ةستئلةدئ. حالئقتا ادةتتة شالا تؤعان ءسابيدئ وسئلاي وسئرةتئن عذرئپ بار. ونئث سةبةبئ شالا تؤعان ءسابي ذستاؤعا، بةسئككة سالؤعا كةلمةيدئ، تئماق جئلئ، ءارئ بولةؤگة، ذستاؤعا ئثعايلئ بولادئ. جانة ءسابيدئث نةشة كذنئ كةم بولسا، سونشا كذن كةرةگةنئث ءار باسئنا ءئلئنئپ قويئلاتئندئقتان، كذن كةرةگة باسئ ارقئلئ ةسةپتةلةدئ. مئسالئ: قئرئق كذنئ كةم بولسا، كةرةگةنئث قئرقئنشئ باسئنان بالا تئماقتان الئنئپ، ادةتتة جاثا تؤعان بالانئث ءراسئمئ جاسالا باستايدئ. ايتالئق، ات قويؤ، بةسئككة سالؤ ت.ب. (ةگةر بالا قئستا تؤسا، وندا ءذي قابئرعاسئنا بئرنةشة شةگة قاعئلئپ ئلئنةدئ).

تئشتئرما (ءداستذر)

ءسابيدئ بةسئككة سالار كةزدة بةسئكتئث تذبةگئ تذراتئن تةسئكتةن قذرت، ئرئمشئك، تاتتئلةر وتكئزئپ «تئشتئ، تئشتئ» دةپ ئرئم جاسايدئ جانة ونئ «تئشتئرما» دةپ اتايدئ. «تئشتئرمانئ» ايةلدةر ئرئمداپ ءبولئسئپ الئپ، بالا-شاعالارئنئ ذلةستئرئپ بةرةدئ.

بةسئك جئرئ (سالت)

ءالدي-ءالدي، اق بوپةم،

اق بةسئككة جات بوپةم!

جئلاما، بوپةم، جئلاما،

جئلئك شاعئپ بةرةيئن،

بايقذتاننئث قذيرئعئن

جئپكة تاعئپ بةرةيئن.

ارشا ما ةكةن بةسئگئ؟

الار ما ةكةن اكةسئ؟

ورئك پة ةكةن بةسئگئ؟

سذية مة ةكةن اكةسئ؟

جيدة مة ةكةن بةسئگئ؟

ءالدي-ءالدي، اپپاعئم،

قويدئث ءجذنئ قالپاعئم...

ءسابي تاربيةسئ مةن مئنةز-قذلقئن قالئپتاستئرؤدا بةسئك جئرئنئث ورنئ مذلدة بولةك. ول بالانئث كوكئرةك كوزئن اشادئ، جان-جذيةسئن تةربةيدئ، سةزئمئن سةرگئتةدئ، كوثئل-كذيئن كوتةرةدئ. ةسةية كةلة ونةرگة، ءسوز ونةرئنة بةيئمدةلةدئ. اجة مةن انانئث ءالديئ ءسابيدئث العاشقئ ونةر مةكتةبئ ةكةنئ بارشاعا بةلگئلئ. ذلئ ابايدئث «تؤعاندا دذنية ةسئگئن اشادئ ولةث» دةؤئ تةگئن ةمةس. بةسئك جئرئندا ذلتتئق تاربيةنئث ذزدئك ذلگئسئ جاتئر. الايدا سوثعئ جئلداردا بةسئك تةربةتئپ وتئرئپ بةسئك جئرئن ايتاتئن اجة، انا ازايدئ. بةسئك تةربةتةتئن بالانئث ءوزئ بوپةسئن ولةث ايتئپ ذيئقتاتاتئن. بذرئن انانئث بةسئك جئرئن ءسابي عانا ةمةس، اؤئل بالالارئ، ءتئپتئ ذلكةندةر دة قذلاعئن سالئپ تئثداپ وتئراتئن. كةيئنگئ كةزدةردة جاستاردئث حالئق انئنة نازار اؤدارماؤئ، ولةثگة اؤةستةنبةؤئنئث ءبئر سةبةبئ - وسئ بةسئك جئرئنئث ذمئتئلؤئندا.

بةسئككة سالؤ (سالت)

ءالدي-الدي اق بوپةم،

اق بةسئككة جات بوپةم.

(بةسئك جئرئ)

بةسئك قاسيةتتئ، كيةلئ قذتتئ مذلئك، ءسابيدئث التئن ذياسئ بولئپ ةسةپتةلةدئ. «ةل ءئشئ - التئن بةسئك» دةگةن ءسوز بةسئكتئث قذدئرةتئن كورسةتةدئ. جاثا تؤعان بالانئ بةسئككة سالؤ دا حالقئمئز ءذشئن ةلةؤلئ ءداستذردئث ءبئرئ. بةسئككة سالؤ جولئ ذلكةن نةمةسةةلدئث تاربيةلئ، ونةگةلئ اجةلةرئنة، ايةلدةرگة تاپسئرئلادئ. ول بةسئكتئ وتپةن الاستاپ «تئشتئرما» جاساپ الئپ، بالانئ بةسئككة بولةيدئ. بةسئك ذستئنة جةتئ ءتذرلئ قادئرلئ، تازا زاتتار قويئلادئ. بةسئككة سالعان ادامعا «بةسئككة سالار» ياعني كادةلئ سئي بةرئلةدئ. وسئنداي قؤانئش ذستئندة «بةسئك جئرئ» ايتئلادئ:

ايئر قالپاق كيئسئپ،

اقئرئپ جاؤعا ءتيئسئپ،

باتئر بولار ما ةكةنسئث؟

بارماقتارئث مايئسئپ،

ءتذرلئ ويؤ ويئسئپ،

شةبةر بولار ما ةكةنسئث؟

تاثدايلارئث تاقئلداپ،

ءسوزئثدئ جذرت ماقذلداپ،

شةشةن بولار ما ةكةنسئث؟

بةسئكتئث ءسابي دةنساؤلئعئنا، تازالئعئنا پايداسئ وتة زور. بةسئكتةگئ ءسابيدئث بويئ، قول اياعئ ءتذزؤ، شيراق بولادئ. سونداي-اق بةسئك بالانئ كةزدةيسوق قذلاعان زاتتان، سؤئق پةن ئستئقتان دا قورعايدئ. پالة-جالادان ساقتاسئن دةپ ئرئمداپ، وعان تذمار، بذركئت تذياعئ، جئلاننئث باس سذيةگئ، كئرپئ سياقتئ زاتتار تاعئپ قويادئ.

بةسئك اعاشتان، نةگئزئندة تالدان ءيئپ جاسالادئ. سةبةبئ تال باسقا اعاشتاي ةمةس يئلمةل، مورت سئنبايدئ، قذرت تذسپةيدئ، جات ءيئسئ بولمايدئ. بةسئكتئث مئناداي قذرال-جابدئقتارئ بولادئ: جاستئق، مامئق، جورگةك، تذبةك، شذمةك، قولداؤ، تارتپاباؤ ت.ب.

ات قويؤ (عذرئپ)

جاثا تؤعان سابيگة ات قويؤ - ةرةكشة سالتاناتتئ عذرئپتاردئث ءبئرئ. ات قويؤعا قازاق حالقئ ةرةكشة كوثئل بولگةن. ارينة الدئمةن جاقسئ ةسئمدةر مةن ةلگة ايگئلئ ادامداردئث اتئن قويعان. سونئمةن بئرگة بالا ةسئمئن جاقسئ، بةدةلدئ كئسئلةرگة قويعئزئپ، باتاسئن الؤدئ دا ذمئتپاعان. ماسةلةن، قانئشتئث اكةسئ تؤعاندا اتاسئ ساتباي سةگئز سةرئنئ ادةيئ شاقئرئپ، بالاسئنئث اتئن قويعئزعان. سوندا سةگئز سةرئ يمانجان دةپ ات قويئپ «بذل بالانئ ةركةلةتسةثدةر يمانتاي دةپ اتارسئثدار» دةپ بالاعا بئلاي دةپ باتا بةرةدئ:

انةت بيدةي ةلئثنئث اعاسئ بول،

حالقئثنئث قازئبةكتةي داناسئ بول.

جةر، سؤدئ جاؤ قالماقتان قورعاپ قالعان،

بوگةنبايداي جذرتئثنئث پاناسئ بول.

ةر سئرئمداي حالقئثنئث كوسةمئ بول،

توقسان بيدةي ءذش ءجذزدئث شةشةنئ بول.

كةرةيدة بةلگئبايداي بئلةكتئ بول،

بةرئشتة يساتايداي جذرةكتئ بول...»

سول سياقتئ كةنةسارئ حاننئث ةسئمئن ارعئننئث اتاقتئ ءبيئ شوقاي قويعان ةكةن.

حالئق بالاسئنا جاقسئ ات قويؤعا تئرئسقان. ئرئم ةتئپ بذرئنعئ باتئرلار مةن اقئندار، شةشةندةردئث دة اتئن قويادئ. ءبئراق وتة قاسيةتتئ اؤلية - امبيةلةر مةن ذلئ ادامدار ةسئمئن قويؤعا تئيئم دا سالعان. قازاقتا بالاعا ات قويؤدئث جولئ مةن ساتتةرئ كوپ. ءشوپ شاؤئپ جاتسا ءشوپتئباي دةپ، ناؤرئز ايئندا تؤسا - ناؤرئزباي دةپ، ايت كذنئ تؤسا - ايتباي دةپ تة قويا سالادئ. سول سياقتئ قئز بالا تؤا بةرسة - ذلبولسئن، ذلتؤعان، ذلمةكةن، دةيدئ. كوز تيمةسئن دةپ، بيشاي، كوتةرشئ، قوسقذلاق، يتةمگةن، كذشئك دةپ تة قويعان. قازئر باؤئرجان، اباي، ولجاس، ساكةن، ابئلاي، فاريزالار كوپ. بذل دا سول كئسئلةردةي بولسئن دةپ قويئلعان ةسئمدةر.

ات قويؤ - جةثئل-جةلپئ ءئس ةمةس. سوندئقتان بالاعا لايئقتئ ادةمئ ةسئمدةر قويعان ءجون.

قالجا (ءداستذر)

جاس بوسانعان ايةلگة ارناؤلئ مال سويئلئپ بةرئلةتئن تاماق «قالجا» دةپ اتالادئ. جاقئن ادامدار دا «قالجا» اكةلةدئ. بذل - ءارئ سئيلاستئق، قذرمةت ءارئ بوسانعان ايةل بةلئن تةز بةكئتئپ، ساؤئعئپ كةتسئن دةگةن تاربيةلئك ماقساتتان تؤعان ةلدئك ءداستذر، عذرئپ.

كئندئك كةسةر (سالت)

ةل ئشئندة «كئندئك شةشةسئ» نةمةسة نارةستة تؤعان ساتتة ونئث كئندئگئن كةسةتئن ايةلدةر دايئن تؤرادئ. كةيدة ولاردئث «جول مةنئكئ» دةپ تالاساتئن كةزدةرئ دة بولادئ. كئندئك كةسؤ - مارتةبةلئ، ابئرويلئ ءئس. بايئپتئ اجةلةردئث شةشئمئمةن كئندئك كةسكةن ايةلگة «كئندئك كةسةر» كادةسئ بةرئلةدئ. بذل دا جولئ بولةك كادة. كةيئن دة «كئندئك شةشة» دةپ اتالاتئن الگئ ايةل سول بالانئث اناسئ ةسةپتئ قذرمةتكة ية بولادئ. كئندئك بالاسئن ونئث ءوز اناسئنان كةم ساناماؤئ كةرةك. «كئندئك شةشة» كةيئن كةلئپ بالا ذيئنةن ءوز قالاؤئن دا الا الادئ. بالانئث كئندئگئ تذسكةننةن كةيئن دة جاسالاتئن حالئقتئق ئرئمدار كوپ. «ةلدئث قورعانئ بولسئن»، دةپ ةر بالانئث كئندئگئن اتشاپتئرئم جةرگة اپارئپ كومةدئ. «قئز وتباسئنئث تئرةگئ بولسئن»، دةپ وت ورنئنا نةمةسة تابالدئرئققا كومةدئ.

ءسذيئندئر (سالت)

كةلئنشةك بوسانعاننان كةيئن ونئث اناسئ كادة، جوراسئن الئپ ادةيئ كةلؤگة ءتيئس. بذل - قالئپتاسقان سالت جانة انانئث مئندةتتئ پارئزئ. مذنئ قئزئن قياعا قوندئرعان ءار قازاق ايةلئ بئلؤگة جانة ورئنداؤعا مئندةتتئ. انا بولعان ءوز بالاسئنئث (قئزئنئث) قاسئندا بولئپ، وعان رؤحاني كذش بةرئپ، سةنئم تؤعئزئپ، جاس ءسابيدئ ةمئزؤ، كذتؤ جولدارئن ذيرةتةدئ، اقئلشئسئ، سذيةنئشئ، قامقورئ بولادئ. قذدا-قذداعيلارئنئث نةمةرةلئ بولعان قؤانئشئنا ورتاقتاسادئ، نارةستةگة ارناعان بذيئمدارئن، سالةم-ساؤقاتئن ذسئنادئ. قذرمةتتئ قوناعئ دا بولادئ.

شئلدة قاققان (ئرئم)

قازاقتا «ءار بالا تؤعان سايئن اناسئنئث ءبئر ءتئسئن الا تذسةدئ» دةگةن شئندئققا ساي كةلةتئن قاعيدا بار. انئعئندا جاس بوسانعان ايةلدةردئث ءتئسئ ءتذسئپ قالاتئنئ بار. مذنئ «شئلدة قاققان» دةيدئ. بذل جاس انانئث ءوز كذتئمئنة دة، دةنساؤلئعئنا دا بايلانئستئ بولادئ. ئرئم بويئنشا جاس بوسانعان كةلئنشةك يتكة «كةت» دةمةيدئ. وندا ءتئسئ ءتذسئپ قالادئ دةيدئ حالئق سةنئمئ. حالئق تاجريبةسئندة بذل دا جاي ايتئلا سالعان سوز بولماؤئ كةرةك. ويتكةنئ حالئق ئرئمئ مةن تئيئمئنئث بارئن بةكةرگة شئعارؤ ورئندئ ءئس ةمةس.

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى