كئشئءجذز

قازاقتئث قارا شةجئرةسئنئث سارئندارئندا كئشئ ءجذز ةلدةرئ ءذش ارئستئث كئشئسئ - بةكارئستان تارايدئ. شةجئرةگة سذيةنسةك، بةكارئستان - ورداش، ودان - موثكة، ودان - شانشار، ودان - تذلپار، ودان - توقپان دةپ كةلةدئ دة، توقپاننان - الاؤ، ارعئماق دةگةن ةكئ بالا تؤادئ. الاؤدان - الشئن، الشئننان - قئدؤار، ودان - قاراكةسةك (الئم، شومةن، كةتة)، ون ةكئ اتا باي ذلئ ءوربيدئ

كئشئءجذز

ارعئماقتان تةلةؤ تؤادئ دا، وعان رامادان مةن الشئننئث ةنشئلةستةرئ قوسئلئپ، ءبارئ جةتئرؤعا توپتاسادئ. كةلةسئ ءبئر شةجئرةلئك نذسقالاردا بةكارئستان - ماثعئتاي، ودان - الشئن، الشئننان - الاؤ باتئر، الاؤدان - قئدؤار، ودان - سادئرقوجا، قئدئرقوجا، نادئرقوجا تارايدئ. سادئرقوجادان - ءالئم، شومةكةي، كةتة. قئدئرقوجادان - ون ةكئ اتا باي ذلئ، نادئرقوجادان - جةتئرؤ ءوربيدئ.

كئشئ ءجذز شةجئرةسئنئث ءبئرشاما دذرئس نذسقاسئن قازاقتئث وتكةن عاسئرداعئ كوزئ قاراقتئ، ءبئلئمدئ تذلعالارئنئث ءبئرئ، شةركةشتةن شئققان ماقاش اكئم شولتئر ذلئ جذيةلةپ كةتكةنئ بةلگئلئ. كوپتةگةن شةجئرةلةردة 1852 - جئلئ ورئنبور كادةت كورپؤسئن تامامداپ، كوپ جئل وكرؤگتئث اكئمئ (پراأيتةلئ) قئزمةتئن اتقارؤمةن قاتار، ونةر-ءبئلئمنئث دة ذلكةن جاناشئرئ بولعان وسئ تذلعاعا سئلتةمةلةر كوپ جاسالادئ. «شةركةش ماقاش پراأيتةل ايتئپتئ» دةلئنةتئن نذسقالاردان ءبئز كئشئ ءجذز بئرلةستئگئندةگئ ةلدةردئث توپتاسؤئنا قاتئستئ عئلئمي دايةكتةرگة جةلئسئ مةن سارئنئ جؤئقتاساتئن ئثعايلاستئقتئ دا اثداعانداي بولامئز. ماسةلةن، ادةتتة تاريحنامادا جةتئرؤ - جان-جاقتان جينالعان ءارقيلئ تايپالاردئث بئرلةسؤئنةن پايدا بولعان قاؤئمداستئق رةتئندة بايئپتالادئ. مئنة، وسئ بولجامنئث سارئنئ ماقاش شةجئرةسئنةن دة بايقالادئ. وندا الاؤ بالاسئ الشئنعا، كةيئننةن جةتئرؤعا توپتاساتئن تاما، تابئن، كةردةرئ، كةرةيئت، جاعالبايلئ رؤلارئنئث اتالارئ سئرتتان كةلئپ قوسئلئپ، ةنشئلةس بولعانئ ايتئلادئ. قاراساقال ةرئمبةت پةن كةردةرئ ابؤباكئر شايئرلار قالدئرئپ كةتكةن دةلئنةتئن شةجئرةلةردئث دة ذزئن-ئرعاسئ وسئعان جؤئقتايدئ. سوندئقتان دا كئشئ ءجذزدئث ءذش ءئرئ بئرلةستئگئن سادئرقوجا، قئدئرقوجا، نادئرقوجادان تاراتقان نذسقادان گورئ، وسئ تذلعالار جذيةلةگةن جةلئ قولايلئ كورئنةر ةدئ. جانة نوبايئ بذل تارقاتؤلارعا جؤئقتايتئن ءبئراز شةجئرةلةردة كئشئ ءجذزدئث ارعئ اتا-بابالارئنا قوجا اتاؤئنئث قوسئلا بةرمةيتئنئن قاپةرگة الؤ لازئم. ولاردئث ءبئرسئپئراسئندا قذدياردئث بالالارئ قايئرباي (قاراكةسةك) قئدئرباي بولئپ جئكتةلةدئ. ال بذلار اؤئزةكئ اثگئمةلةردة كوبئنة قادئرقوجا (نةمةسة سادئرقولجا)، قئدئرقوجا تذرئندة اتالئپ جاتادئ. سونداي-اق سئر سذلةيئ، قازاق شةجئرةسئن جةتئك تارقاتقان قاراساقال ةرئمبةتتئث جازؤئندا قذدياردئث ةكئ بالاسئنئث اتئ تةك قاراكةسةك، بايلئ بولئپ كورسةتئلةدئ.

ءبئراز شةجئرةلةردة، ءتئپتئ عئلئمي اينالئسقا تذسكةن دةرةكتةردة كئشئ ءجذز - الشئن ةلدةرئ اراسئندا كوبئنة-كوپ باي ذلئ تارماعئ ءبئرئنشئ كةزةكتة اتالئپ جاتاتئنئ بار. مذقامةدجان تئنئشباي ذلئنئث بايئپتاؤئنشا، 1917 -جئلئ ميلليوننان اسئپ، قازاق ئشئندةگئ ةث سانئ كوپ بئرلةستئككة اينالعان ون ةكئ اتا باي ذلئنئث راسئندا دا رةتئ مةن جولئ ةشكئمنةن كةم ةمةس. دةگةنمةن قاريا سوزدةرئمئزگة زةر سالار بولساق، قاراكةسةكتئ ( ونئ كئشئ ءجذزدئث باتئسئ التئ اتالئ ءالئم دةپ اتايدئ) جولئ ودان ذلكةن ةكةنئن بايقار ةدئك ولاردا قذدياردئث ذلكةن بالاسئ قاراكةسةك، كئشئسئ قئدئرباي (قئدئرقوجا) دةپ كورسةتئلگةن. ماسةلةن، اقكةتة رؤئنان شئققان اتاقتئ شةرنياز اقئن ماقاش اكئمگة العاش كةزدةسكةندة ايتقان شؤماقتا مئناداي جولدار بةر ةكةن. ماقاش بذرئن كورمةگةن شةرنيازدان تانئثقئراماي ءجون سذراسقاندا، شةرنياز:

قئستاؤئمدئ سذراساث، تورئ اتباسئ، شئدةرتئ،

جايلاؤئمدئ سذراساث ادئر-بذدئر اراسئ،جةم،ساعئزدئث ساعاسئ.

اكةمنئث اتئ جارئلعاپ، ءوزئمنئث اتئم شةرنياز،

اتئ-ءجونئمدئ ايتپاسام، تذسئرمةستةي عوي، مئناؤ، ماقاش شاماسئ،-

دةگةندة، ماقاش ءئلتيپات تانئتئپ: «قوش كةلدئثئز!» دةپ قارسئ العان ةكةن. كئشئ ءجذز ةلدةرئنئث قاريا سوزدةرئنئث اراسئندا بار «ءالئم الدئندا اؤزئثدئ تئي» دةگةن سوزدةر دة قاراكةسةكتئث جولئ ذلكةندئگئن بايقاتسا كةرةك.

بذل ءتذيئننئث ءبئر دايةگئن ءبئز قازاق ةلئن وتارلاؤدئث بارلاؤشئس بولئپ، ءابئلقايئر حان ورداسئن توثئرةكتةگةن ا.ي. تةأكةلةأتئث 1748 -جئلئ جازعان كئشئ ءجذز رؤلارئنا قاتئستئ مالئمةتتةرئنةن دة كةزدةستئرةر ةدئك. وندا: «كئشئ جذزدة ءئرئ الشئن رؤئ بار، ال الشئن قاراكةسةك جانة باي ذلئ بولئپ ةكئگة بولئنةدئ، - دةپ جازادئ ول. - قاراكةسةك بارئنةن دة ءئرئ، التئ اتادان تذرادئ... باي ذلئ ودان السئزدةؤ، قذرامئندا 12 رؤ بار... جةتئرؤ - كئشئ جذزدةگئ ةث ءالسئز ةل... بذرئندارئ ولار جةكة-جةكة ءجذرئپ، ماثايئنداعئلاردان كوپ تةپةرئش كورئپتئ، سودان كةيئن تاؤكة حاننئث كةثةسئمةن ءوزارا توپتاسئپ، جةتئرؤ بئرلةستئگئن قذرئپتئ». (بايقادئثئزدار ما، بذدان ةكئ جارئم عاسئرداي ؤاقئت بذرئن قازاق شةجئرةشئلةرئ اؤزئنان جازئلئپ الئنعان دةرةكتة «قوجا» قوسئمشاسئ جوق).

ادةتتة كئشئ ءجذزدئ اتالار سانئنا جئكتةگةندة، ونئ بئردة «25 تاثبالئ كئشئ ءجذز» (6 اتا - ءالئم، 12 اتا - باي ذلئ، 7 اتا - جةتئرؤ) دةسة، كةيدة وعان 4 اتا شومةكةيدئ قوسئپ، «29 تاثبالئ كئشئ ءجذز» دةپ جاتادئ. ءبئرقاتار شةجئرةلةردة كةتةنئث ةكئ اتاسئ وجئراي مةن قاراكةتةنئ دة قوسئپ، كئشئ ءجذزدئ 31 تاثباعا جةتكئزةدئ.

قاراكةسةك بئرلةستئگئ (ءالئم، كةتة، شومةكةي)

اؤئزةكئ شةجئرةدة قذدياردئث ذلكةن بالاسئ قايئربايدئث جارلئ بولعانئ ايتئلادئ. ونئث قاراكةسةك اتانؤئ دا وسئ كةدةيلئگئنة بايلانئستئ تاثئلعان اتاؤ رةتئندة بايئپتالادئ. قاراكةسةكتئث بايبئشةسئنةن بايسارئ تؤادئ. ايةلئ كوپ ذزاماي قايتئس بوپ كةتكةسئن، قايئن اتاسئ قاراكةسةككة ةكئنشئ قئزئن دا قوسادئ. ودان ءالئم، شومةن تارايدئ دةلئنةدئ. بايسارئدان بوزانشار، مايلئباي دةگةن ةكئ بالا. مايلئبايدان ذرپاق بولمايدئ دا، بايسارئدان كةتة اؤلةتئ تارايدئ. ونئث كةتة اتانؤئ بايسارئنئث كةتةبيكة دةگةن ايةلئنئث اتئنا قاتئستئ دةلئنةدئ. بايسارئ ءبئر سوعئستا قولعا ءتذسئپ قازا تابادئ دا، كةتةبيكةنئ ءالئم الادئ. ول الئمنةن تويقوجانئ تؤادئ. ءالئم قايتئس بولعان سوث، كةتةبيكةنئ شومةن الئپ، ولان تذمةنقوجا تؤادئ. قاراكةسةكتئث ءذش بالاسئنئث كةتةبيكةدةن وربئگةن تذقئمدارئ شةشةسئن توثئرةكتةپ ءجذرئپ، وزدةرئ ونئث اتئمةن «كةتة» اتانعان ةكةن دةيدئ. بوزانشار مةن تذمةنقوجا ذرپاقتارئ وجئراي، كةتة، قاراكةتة، ال تويقوجا تذقئمدارئ اقكةتة اتالادئ. شةرنياز اقئننئث «ءذش تاثبالئ كةتةمئن» دةيتئنئ وسئ رؤلار. قاراكةتةنئ شومةكةيلةرمةن قونئسئ، ءورئسئ قاتار بولعاندئقتان، «كةتة-شومةكةي» دةپ تة اتايدئ. وسئ ورايدا ايتا كةتةتئن ءبئر جايت، اسان، جانباقتئ، قذلئستئث اكةسئ سارئنئ ءبئر شةجئرةشئلةر بوزانشاردئث ادامقوجاسئنئث تذقئمئ دةسة، ةكئنشئلةرئ تذمةنقوجانئث ذرپاعئ دةيدئ. سونداي-اق اقكةتة تارماعئنا قوسئلعان ءمامئت، تذيتة رؤلارئن ءبئر شةجئرةشئلةر تذمةنقوجا ذرپاعئ دةپ تة بايئپتايدئ.

التئ اتالئ ءالئم - كوپ وسكةن ةل. ءالئمنئث ءبئر بالاسئ ذلاناقتئث جاناما اتئ قاراكةسةك دةپ اتانؤئن شةجئرةشئلةر بئلاي تذسئندئرةدئ. قاراكةسةك قارتايعان شاعئندا كئشئ نةمةرةلةرئنئث ءبئرئ ذلاناقتئ قولئنا الئپ، ءوز بالاسئ رةتئندة «ساسئعئم» دةپ ةركةلةتئپ ءوسئرگةن ةكةن دةيدئ. اقئرئندا قاراكةسةك ءولگةسئن، قارا شاثئراققا ذلاناق ية بولئپ، وزگة جذرت سودان ونئ قاراكةسةك دةپ اتاپ كةتةدئ. ال اينئق پةن تةگةنبولات ةكةؤئنئث بئردةي قاراساقال دةگةن جاناما اتئ بولؤئنئث ءمانئسئ - اينئق ساقالئ ذلكةن كئسئ ةكةن. ول دذنيةدةن ةرتةرةك وتةدئ دة، جةسئرئن تةگةنبولات الادئ. اينئقتئث بالاسئ سارباس جانة تةگةنبولاتتئث بالالارئ پذسئرمان مةن شئثگئردئث جاناما اتپةن «ءذش قاراساقال» اتانؤئنئث سةبةبئ دة وسئدان (قاراساقال ةرئمبةت قولجازباسئ) دةگةن شةجئرةلئك بايئپتاؤلار جاسالادئ.

ال قاراكةسةك بئرلةستئگئ جونئندة عئلئمي دايةكتةر نة دةيدئ؟ اكادةميك الكةي مارعذلان كةتة جذرتئ سئر بويئن موثعول داؤئرئنة دةيئن قونئستانئپ، باتئس تذرك قاعاندئعئنا قاراعان وعئز تايپالارئنئث ءبئرئ، سول وتئرعان مةكةنئندة كوشپةي قالعان ةل دةگةندئ ايتادئ. ХІІ عاسئر مالئمةتتةرئندة قيداندار قولاستئنا قارايتئن 18 تايپانئث ءبئرئ حيتي دةپ اتالئپتئ. بذگئنگئ كةتةلةردة بار + تاثباسئ سول حيتيلةردة دة بولعان. م.تئنئشباي ذلئ كةتة اتاؤئن سئبئردةگئ اچينسك قالاسئنان ءجذز شاقئرئمداي تةرئسكةيدةگئ كةت وزةنئمةن دة بايلانئستئرادئ. ونئث كئشئ جذزدةگئ جةتئرؤدان باسقا رؤلاردئث ورتاق اتاؤئ الشئندئ وسئ اچينسك توثئرةگئندة بار ذلكةن اشئن، كئشئ اشئن رؤلارئمةن ءبئر قاتئسئ جوق پا ةكةن، دةپ بولجام ايتؤئ دا كوثئل اؤدارتادئ.

كئشئ ءجذزدئث قوسالقئ اتاؤئنا اينالئپ كةتكةن الشئن ءسوزئنئث شئعؤئ تؤرالئ عالئمدار اراسئندا ءارتذرلئ پئكئرلةر بار. ا.بةرنشتام ونئ كونة تذركتةردئث ذيتقئ تايپاسئ اشينامةن ساباقتاسئپ جاتقان ءسوز دةگةن جورامال ذسئنسا، س.امانجولوأ «الشئننئث» توركئنئن «التئن» سوزئمةن بايلانئستئرئپ، بايذلئ قذرامئندا التئن رؤئنئث بولؤئ دا بةكةردةن ةمةس دةگةندئ ايتادئ. م.تئنئشباي ذلئ ونئ گةرودوت «تاريحئندا» ايتئلاتئن ج.س.د. Ү عاسئردا قارا تةثئز جاعاسئن مةكةندةگةن «الازون» تايپاسئنئث اتاؤئن ةسكة تذسئرةدئ دةپ تذيةدئ. ال ق.سالعارا ذلئ ونئ قازاق تئلئنئث سوزدئك قورئندا بار - ورتةثنئث نةمةسة ورئلعان تاناپتئث ورنئندا بئركةلكئ شئعئپ كةلة جاتقان كوك ءشوپ ماعئناسئن بئلدئرةتئن «السئن» (الشئن) ذعئمئنان ءوربئتئپ، موثعول جورئعئنان كةيئن بذرئنعئ دةشتئ قئپشاقتئث باتئس ايماعئندا قايتادان وركةن جايعان جاس وسكئن ةل دةگةن ماعئنادا تذجئرئمدايدئ. بذرئندارئ قازاق دةگةن جالپئلئق ماعئنا ورنئنا دا قولدانئلعان «قئپشاق» اتاؤئنئث كةيئننةن ءارتذرلئ رؤ بئرلةستئكتةرئنة جئكتةلگةنئن ةسكة الساق، بذل دا كوثئل اؤدارارلئق پئكئر...

بذگئن الشئن قذرامئنا ةنةتئن رؤلاردئث ءبئرسئپئراسئ تاتار، باشقذرت، قئرئم تاتارلارئ قذرامئندا كةزدةسةدئ، ولار نوعاي ورداسئنئث نةگئزئن قالاؤعا دا بةلسةنة ارالاسقان.

عئلئمي دايةكتةر شةكتئ اتاؤئنئث العاش كورئنئس بةرؤئ بئلگة قاعان ةسكةرتكئشئندةگئ كونة جازؤدا بار «چئك» جذرتئ بولؤئ مذمكئن دةگةندئ ورتاعا تارتادئ. م.قاشقاري «ديؤان لذعات-ات-تذرك» سوزدئگئندة شؤ بويئندا شةكلئ تايپاسئ مةكةندةيتئنئن ايتادئ. وسئ توثئرةكتة قاراكةسةككة جاتاتئن شومةن (شومةكةي) رؤئنئث دا قونئستانعانئنا قاتئستئ دةرةكتةر ءبئرقئدئرؤ. پروفةسسور ن.كيؤنةردئث «وثتذستئك ءسئبئر، ورتالئق ازيا جانة قيئر شئعئس حالئقتارئ تؤرالئ قئتاي مالئمةتتتةرئ» (1961 ج.) دةگةن كئتابئندا شؤمي (شؤمؤگؤن) جذرتئنئث تارباعاتاي مةن تيان-شان ارالئعئندا ҮІІ عاسئردا مةكةندةگةنئ كورسةتئلگةن. ول كةزدة شؤ بويئنداعئ تايپالار باتئس تذرك قاعاندئعئنئث قذرامئندا ةدئ. ҮІІІ عاسئردئث سوثئندا قارلذقتار ولاردئ ةكئگة ءبولئپ تاستايدئ. سوندا شؤ بويئن مةكةندةگةن شةكلئ مةن شؤمؤگؤن تايپالارئنئث ذلكةن بولئگئ باتئسقا قاراي ئعئسقان سةكئلدئ. ول بذگئنگئ شةكتئ مةن شومةكةي (شومةن) رؤلارئنئث باستاپقئ تةگئ بولسا كةرةك. ولاردئث شاعئن ءبئر بولئگئ قئرعئز اسئپ، الاي تاؤئنئث شئعئسئنا بارئپ قونئستانعان سئثايلئ. قازئرگئ كةزدة وش وبلئسئنئث وثتذستئك-شئعئسئنداعئ سئرداريا مةن زةراأشان وزةندةرئ ارالئنداعئ تاؤلئ ايماقتا ورنالاسقان رؤلار شةكلئك دةگةن بئرلةستئككة توپتاسقان. ونئث قذرامئندا بئزدئث شومةكةي رؤئنئث ذرانئنا اينالعان «دويتكة» ذقساس تويت رؤئ، سونداي-اق قاراكةسةك رؤئ بار. ءارئ، وسئ شةكلئك بئرلةستئگئنئث ءئشئنةن قازاق اراسئندا بار قئپشاق، نايمان، قاثلئ رؤلارئن دا كةزدةستئرةر ةدئك. وسئ ساباقتاستئقتاردئث ءوزئ دة قاراكةسةك پةن ونئث ذرپاقتارئ بوپ ةسةپتةلةتئن شةكتئ، شومةن رؤلارئنئث اؤةلدةن ءتذپ-تةگئ تامئرلاس كونة تايپالار ةكةنئن كورسةتةدئ. ءالئمنئث ذلكةنئ بوپ سانالاتئن شةكتئ ةلئ تاثبالارئنئث مولدئعئنا قاراپ-اق، ونئث كةزئندة الدةنةشة رؤلار باس قوسقان بئرلةستئك بولعانئن دا اثعارؤ قيئن ةمةس. ءالئم اتاؤئنئث سوثئرا قوسئلعانئ دا ءوز-وزئنةن تذسئنئكتئ. م.تئنئشباي ذلئ ايتقانداي، ول «رؤ اتئ رةتئندة رؤحاني جةبةؤشئ بولعان الدةبئر قوجانئث قذرمةتئنة وراي قويئلؤئ كادئك».

سوناؤ عاسئرلاردا شؤ بويئنداعئ شةكلئ، شؤمؤگؤندةردئث ءبئر بولئگئ باتئسقا ئعئسئپ، ةكئنشئلةرئ الاي اسئپ جاتقان زاماندا تاعئ ءبئر توبئ كةيئننةن ورتا جذزگة ةنةتئن ةلدةر قاتارئنا كةلئپ قوسئلؤئ ابدةن مذمكئن. ورتا ءجذز شةجئرةلةرئندة ءئرئ رؤ قاراكةسةكتئث ارعئن قذرامئنا كةلئپ سئثئسكةنئن مةثزةيتئن تذستاردئث بار ةكةندئگئ وسئنداي ءبئر ويلارعا جةتةلةيدئ. سونداي-اق عئلئمدا (ا.قوثئراتبايةأ، و.سميرنوأا) شةكتئلةر بذلعار قئپشاقتارئنئث ءبئر سئنئعئ بولؤئ كةرةك دةگةن دايةكتةر دة بار. ХІ عاسئردا ةدئل بويئن مةكةندةگةن بذلعارلاردئث «شوكلي ذلئ المذش پاتشا» باستاعان ذلكةن ءبئر بولئگئ ارال تةثئزئ جاققا ئعئسقانئ تؤرالئ مالئمةتتةر دة كةزدةسةدئ.

ون ةكئ اتا باي ذلئ

حالئق اراسئندا تاراعان اؤئزةكئ شةجئرةدة كئشئ ءجذزدئث قابئرعالئ باي ذلئ بئرلةستئگئ ون ةكئ اتادان تذرادئ دةلئنةدئ. عئلئمي اينالئسقا تذسكةن مالئمةتتةردة دة، جاريا بوپ جذرگةن شةجئرةلةردة دة ول كوبئنة: شةركةش، ةسةنتةمئر، تاز، ئسئق، اداي، بةرئش، بايباقتئ، قئزئلقذرت، تانا، ماسقار، الاشا، التئن، جاپپاس تذرئندة تئزبةكتةلةدئ. ءبئراق سانامالاي كةلگةندة، ولاردئث بئرةؤئ ارتئق بوپ تذرعانئ بايقالار ةدئ. سوندئقتان دا كةيدة ءبئراز شةجئرةلةردة باي ذلئن داعدئداعئ «ون ةكئ اتا» انئقتاؤئشئنا دالدةؤ ءذشئن ءبئر اتانئ قئسقارتئپ جاتادئ. كئشئ ءجذزدئث باتئس بةتئنئث شةجئرةلةرئندة وزدةرئنةن قاشئقتاؤ سئر بويئ مةن ئرعئز جاقتئ مةكةندةيتئن التئندئ ساناققا قوسا بةرمةيدئ دة، ونئ بئردة: «التئن - قئزدئث اتئ، ذزاتئلعان جةرئنةن قايتئپ كةلئپ، تؤئسئ جاپپاسپةن قونئستاس بولادئ، سودان التئن-جاپپاس اتانادئ»، - دةسة، ةكئنشئ ءبئر شةجئرةدة: «جاپپاستئث شةشةسئ التئن - ورتا ءجذز قئپشاقتئث قئزئ ةكةن. كةيبئرةؤلةر التئن-جاپپاس دةپ اناسئن بالاسئنا قوسئپ، باي ذلئن 13 اتاعا جةتكئزةدئ»، - دةپ تذيةدئ. كةلةسئ بئرئندة: «التئن - جاپپاستئث قئزئ ةكةن. ادايدئث بالاسئ كةلئمبةردئنئث اقپان دةگةن بالاسئنا شئعئپتئ. اقپان مةزگئلسئز ءولئپ، جةسئر قالادئ. امةثگةرشئلئك زاثئنا كونبةي، توركئنئنئث ماثئنا كوشئپ كةلئپ، ءوز الدئنا التئن دةگةن رؤ بولئپ قالئپتاسئپ كةتةدئ»، - دةلئنةدئ. ال التئن ةلئنئث شةجئرةشئلةرئ: «باقتئسيئقتئث (نةمةسة قئدئرسيئقتئث) بايبئشةسئنةن التئن، توقالئ سامسا شةشةمئزدةن جاپپاس تؤئپتئ، ةكةؤئ ةنشئلةس بولعاندئقتان قاتار اتالادئ»، - دةپ تذيةدئ دة، وزدةرئ تاراپئنان ون ةكئ اتا باي ذلئنا تانانئ نةمةسة بايباقتئنئ (ةكةؤئن ءبئر-ءبئرئنئث بالاسئ دةپ) قوسپايدئ. ءبئر شةجئرةلةردة ون ةكئ اتادان كةيدة قئزئلقذرت، كةيدة ماسقار تئسقارئ قالئپ قويئپ جاتادئ.

باي ذلئنئث قالاي ون ةكئ اتا بولئپ قالئپتاسقانئ جونئندةگئ وسئنداي ءبئر-بئرئنة قايشئ شئعئپ جاتاتئن شاتاسؤلاردئث ءتذپ-توركئنئ بئلگئر شةجئرةشئلةرئمئز جذيةلةگةن جئكتةؤلةردئث اينالئسقا كةثئنةن تذسپةي جاتقاندئعئنا دا قاتئستئ ما دةيمئز. ماسةلةن، باي ذلئ تارماعئنا ارنالعان تولئمدئ شةجئرةلةردة قذدياردئث ءبئر بالاسئ قئدئربايدان (ونئ قئدئرقوجا نةمةسة باي، باي ذلئ دةپ تة اتايدئ. ول باي بولعاندئقتان، ذرپاقتارئ باي ذلئ اتالئپتئ دةيتئن دة تذسئنئكتةمةلةر بار) - قئدئرسيئق، سذلتانسيئق، باقتئسيئق (باقسيئق) تؤعاندئعئ ايتئلادئ. جةكة قورئمئزدا بار شةركةش ماقاش اكئمنةن، بةرئش مذرات موثكة ذلئنان، تاز ةسةنبةكتةن، اداي ةثسةپ شاؤمةتاي ذلئنان قالدئ دةلئنةتئن شةجئرةلةردة م.تئنئشباي ذلئنا كئشئ ءجذزدئث مالئمةتتةرئن دايئنداپ بةرؤگة قولقابئس جاساعان پروفةسسور حالةل دوسمذحامةد ذلئنئث جئكتةؤئندة دة ون ةكئ اتا باي ذلئ وسئ ئثعايدان تئزبةكتةلةدئ.

ول تارقاتؤلار بويئنشا ون ةكئ اتا باي ذلئ دةگةنئمئز ءاؤ باستا: 1. قئدئرسيئق، 2. باقتئسيئق، 3. سذلتانسيئق، 4. ةسةنتةمئر، 5. تاز، 6.اداي، 7.بةرئش، 8.التئن، 9.جاپپاس، 10. ةبةيتئ، 11. نوعايتئ، 12. ماديار دةگةن اتالاردئث تئزبةگئنةن تذرعان كورئنةدئ. (بذگئندةرئ اتئ ءمالئمسئز سوثعئ ةلدةردئث ورنئن كةيدة التئندئ ةسةپتةمةي: 9.التئتابان، 10.التئباسار، 11. قذلاقاسقا، 12. دؤاتايمان دةگةن اتالارمةن الماستئرئپ جاتاتئن نذسقالار دا بار). ون ةكئ بالانئث ءبئرئ بوپ ةسةپتةلئپ، بذگئندةرئ اتئ ةستئلمةيتئن بذل تايپالار كةزئندة باسقا ءبئر ةلدةر مةن ذلتتاردئث قاتارئنا ءسئثئپ كةتكةن بولؤئ كةرةك.

شةجئرةلئك سارئنداردا ءذش سيئقتان تاراعان اتالار تئزبةگئندة ءبئرئزدئلئك جوق. كوبئنة سذلتانسيئقتان تاراعان ذرپاقتار عانا شاتاستئرئلمايدئ. ال قئدئرسيئق پةن باقتئسيئق (باقسيئق) بالالارئ ءبئر-بئرئمةن قئم-قيعاش اؤئسئپ جاتادئ. ءبئر شةجئرةدة قئدئرسيئقتئث بالاسئ بوپ جذرگةن اتالار، كةلةسئدة باقسيئقتئث ذرپاعئ رةتئندة اتالادئ. ءذش سيئقتئث ذرپاعئ جةتئ اتامةن شةكتةلةدئ. ال قالعان اتالاردئث باي ذلئنا قوسئلؤ ءمانئسئن شةجئرةشئلةر قالاي تذسئندئرةر ةدئ. ونئث ءبارئن جيناقتاي كةلگةندةگئ ذزئن-ئرعا مئنا تةكتةس. امانقوجا دةگةن كئسئ ءولئپ، باي (قئدئرقوجا) ونئث ايةلئن العان ةكةن، ودان تاز تؤئپتئ. اتاقوجا دةگةن ادامنئث ةشتاي، ةلتاي دةگةن بالاسئ بولعان ةكةن. ةشتاي ةرتة ءولئپ، كةلئنشةگئنئث ئشئندة قالعان بالانئث اتئن كةيئن بةرئش قويئپتئ، دةيدئ. ةندئ ءبئر شةجئرةلةردة بايدئث قانبيبئ دةگةن قئزئن ةلتاي (ول دا جاؤدان ولةدئ) العان ةكةن، ودان اداي تؤعان. اداي دذنيةگة كةلئسئمةن، اناسئ دا قايتئس بوپ، ونئ تازدئث شةشةسئ قارامونشاق (كةيدة كذنجان) ةمئزگةندئگئ ايتئلادئ. «اققؤ مةنةن قاز ةگئز، اداي مةنةن تاز ةگئز» دةگةن ماقال وسئدان قالعان بولؤئ كةرةك، دةيدئ شةجئرةشئلةر. ةل اؤزئندا ةسةنتةمئر باسقا جاقتئث ادامئ، اؤةلئ بايدئث جئلقئشئسئ بوپ ءجذرئپ، كةيئننةن ءبئر بالاسئ اتانئپ كةتكةن دةگةن اثگئمةلةر دة بار.

ون ةكئ اتا باي ذلئن تارقاتقان تاعئ ءبئر شةجئرةلئك سارئنداردا قذدياردان - القوجا، اسانقوجا تؤادئ. اسانقوجادان - ةرقوجا، قئدئرقوجا، ةلتاي، ةستاي، اتا، قالپاق. ةرقوجادان - وجئراي، جاپپاس، قئزئ التئن؛ قئدئرقوجادان - قئدئرسيئق، سذلتانسيئق، باقتئسيئق. ةلتايدان - اداي، ةستايدان - بةرئش، اتادان - ةسةنتةمئر، قالپاقتان - تاز. ةرقوجانئث بالاسئ وجئراي ةنشئگة وكپةلةپ، كةيئننةن كةتةگة سئثگةن دةلئنةدئ (قاراكةسةككة جاتاتئن وجئراي كةتةنئث ءاؤ باستا سئرتتان كةلگةنئ تؤرالئ اثئز بارئن ةسكة تذسئرةيئك).

مذرات موثكة ذلئنئث شةجئرةسئندة قذدياردان - سادئرقوجا، نادئرقوجا، نذرقوجا، اسانقوجا، القوجا، قئدئرقوجا، وجئراي مةن جاپپاس - اسانقوجانئث بالالارئ بوپ سيپاتتالادئ. ةسةنتةمئر نذرقوجانئث بالاسئ. نذرقوجا جاستاي ءولئپ، ونئث ايةلئ تاستئنئ قئدئرقوجا العان. تاستئ قئدئرقوجاعا تيگةننةن كةيئن، ودان التئن تؤعان ةكةن دةلئنةدئ. بةرئش - القوجانئث بالاسئ. شةجئرة سارئنئ اسانقوجا مةن القوجا دا جاؤدان ءولئپ، ولاردئث بالالارئن قئدئرقوجا قامقورلئعئنا العانئن ايتادئ. اداي - قئدئرقوجانئث عايئپتان پايدا بولعان بالاسئ، شةشةسئ جوق بولعاندئقتان، تازدئث اناسئ كذنجان اسئراعان ةكةن. ياعني، جاپپاس، ةسةنتةمئر، بةرئش - قئدئرقوجانئث (قئدئربايدئث) اعايئندارئنئث بالالارئ بولسا، قئدئرسيئق، باقسيئق، سذلتانسيئق، التئن، تاز، اداي ءوز بالالارئ دةلئنةدئ.

اؤئزةكئ شةجئرةلةردةگئ وسئ تةكتةس قيلئ-قيلئ سارئندارعا قاراپ-اق، باي ذلئنئث دا تاريح كوشئندة ءارتذرلئ تايپالاردئث قاؤئمداسؤئنان كةلئپ قذرالعان بئرلةستئك ةكةنئن بايئپتاؤعا بولاتئنداي. ادةتتة قازاق شةجئرةلةرئندةگئ بةلگئلئ ءبئر رؤ، تايپانئث دئثگةگئ بوپ تذرعان تذلعالار الدةبئر بالانئ اسئراپ العان ةكةن (كيئمدئ بالا)، بالاسئنا ةنشئلةس ةتكةن ةكةن دةپ كةلةتئن اثئز، اثگئمةلةر، سول اتالاردئث اؤةلدة باسقا جاقتان كةلئپ قوسئلعانئن مةثزةپ جاتاتئنئ بار. الايدا حالئق شئعارماشئلئعئ ولاردئث ءبارئن ءبئر اتانئث بالالارئ، ءبئر كئندئكتةن وربئگةن ذرپاقتار رةتئندة سيپاتتاپ، اعايئنداس، باؤئرلاس قئلئپ جئبةرةدئ.

ةندئ باي ذلئ اتالارئنا قاتئستئ عئلئمي دايةكتةردةگئ ةتنوتةكتئك سارئنداردئ قاؤزاپ كورةلئك.

كئشئ ءجذز ةلدةرئنئث تاريحئنا كوز جئبةرگةندة، ولاردئ قازئرگئ قازاقستان جةرئنئث باتئس بةتئن مةكةندةگةن كاس-پي، كاساحيا، كاسوگ، كاسوگديانة دةگةن جذرتتارمةن دة ساباقتاستئرا قاراپ جاتادئ. قئتايدئث ҮІІ عاسئرعا قاتئستئ دةرةكتةرئندة («تاث پاتشالئعئنئث جاثا تاريحئ») ارال مةن كاسپيي تةثئزئنئث ارالئعئن مةكةندةگةن ةلدةردئث «حاسا»، «كاس-پي» دةپ اتالعانئ؛ Х عاسئرداعئ أيزانتيا يمپةراتورئ كونستانتين باگريانورودنئيدئث كؤباننان شئعئسقا قارايعئ جةرلةردة «كاساحيا دةگةن جذرت جاتئر» دةؤئ؛ ورئس جئلنامالارئنداعئ «كاسوگ»، گرةك تاقؤاسئ ةپيفاني (ҮІІІ-ІХ ع.) جازبالارئنداعئ كاأكاز توثئرةگئندة مةكةندةيتئن «كاسوگديانة» ةلدةرئ تؤرالئ مالئمةتتةر، «قازاق» اتاؤئنئث وسئ وثئرلةردة اؤةلدةن-اق كورئنئس بةرگةنئن بايقاتادئ. بذل جونئندة الكةي مارعذلاننئث ءارقيلئ عئلئمي دةرةكتةردئ زةردةلةي كةلة ايتقان تذجئرئمدارئ بار: «قازاقتار ارابتار كةلمةي تذرئپ ارال، كاسپيي تةثئزئنئث توثئرةگئندة حازارلارمةن بايلانئستئ بولعان. ن.يا. مارر مةن ب.گروزنئي كةلتئرگةن «قاز»، «حاز» ءسوزئ ةكةؤئنة بئردةي. حازارلار ورتاسئندا «حازارؤگ»، «بةرئشلئك» دةگةن ةكئ ذلئ قاؤئم بولعان. ءبئر تاماشا جةرئ بةرئش وسئ كذنگة دةيئن كئشئ ءجذز ذلئسئنئث ءبئر ذلئ تايپاسئ...»، «...سولتذستئك كاأكازداعئ وسةتيندةر قاباردا مةن بالقارلاردئ وسئ كذنگة دةيئن «قاساق»، «كوسوك»، دةپ ايتادئ... بذل اتتئ قاباردا مةن بالقارلار... ةرتة داؤئردةن نة قئپشاقتار زامانئنان (Х-ХҮ) ساقتاعان بولؤئ كةرةك» دةپ جازادئ ول (ءا. مارعذلان «تامعالئ تاس جازؤئ». «جذلدئز». 1984. №1).

كاأكازدئث تةرئسكةي جاعئ، قوبان (كؤبان) بويئ تاريحشئ باگريانورودنئيدئث كاساحيا دةپ اتاعان مةكةنئ. وسئ قازاقيا جةرئندةگئ تذرك مادةنيةتئنئث بةلگئلةرئن عالئم ة.پ.الةكسةيةأا «درةأنيايا ي سرةدنةأةكوأايا يستوريا كاراچاةأو-چةركةسيي» (1971 ج.) اتتئ كئتابئندا ءذش كةزةثگة بولةدئ. ونئث العاشقئ كةزةثئ ҮІ-ҮІІ عاسئرلاردئ قامتئپ، باتئس تذرك قاعاناتئنئث وسئ توثئرةككة دةيئن قانات جايؤئمةن ساباقتاستئرئلسا، ةكئنشئ كةزةث (ІХ-Х) بةشةنةكتةردئث (سئر بويئنداعئ قاثلئ بئرلةستئگئنئث قذرامداس جذرتئ) باتئسقا جئلجؤئمةن بايلانئستئرئلادئ. ال ءذشئنشئ كةزةث ХІ عاسئرلاردا وسئ وثئرگة لةك-لةك بوپ جةتكةن قئپشاقتارمةن جالعاسادئ. دةمةك، قازاقيا دةپ اتالعان، كوشپةلئ ومئرگة اسا جايلئ بذل ايماقتئث تازا تذركتئك ءبئتئمئ اؤةلدةن-اق داؤ تؤدئرمايتئن اقيقاتتاردئث ءبئرئ بولعان. تاريح وسئ زامانداردا قازاقيا قذرامئندا قازئرگئ قئپشاق تةكتةس قاراشاي، بالقار، قذمئقتاردئث ارعئ بابالارئنئث دا بولعانئن، ءبارئنئث قازاق اتئمةن قاؤئمداسقانئن ورتاعا تارتادئ. ولار عانا ةمةس قاباردا، چةركةس اتتئ تةگئ بولةك جذرتتار دا قازاق اتئمةن تانئلعان. ءا.مارعذلاننئث قاباردا مةن بالقارلاردئ «قازاق» دةپ اتايدئ دةؤئنئث ءمانئسئ وسئندا. ХІІІ عاسئرداعئ موثعول جورئعئ دةشتئ قئپشاقتئث باتئسئنداعئ قازاقيانئ دا شايقاپ ءوتتئ. سول الاساپئران كةزدةرئ ءوزارا تةكتةس چةركةس، قاباردا، ابازيندةر چةركةس باس بوپ قازاقتان ئرگة ايئرعان سياقتئ. جازؤشئ-زةرتةؤشئ انةس ساراي باي ذلئ قذرامئنداعئ «شةركةش رؤئ قازاقيا قازاق، چةركةس بوپ ةكئگة بولئنگةندة، قازاقتار قذرامئندا قالعان ةل بولؤئ مذمكئن» دةگةندئ ايتادئ. قازاق شةركةستةرئنئث ذرانئ - «شاعئراي». ال چةركةستةردة «چاكاركاس» دةگةن اتا كةزدةسةدئ... ابازيندار اراسئندا شاكاراؤل تايپاسئ بار، ول قازاق شةركةستةرئنئث قويئستان تارايتئن ساقاؤئنا ذندةسةدئ. بذل ساقاؤدئث (شاكاراؤلدئث) І عاسئردا سئر مةن ءامؤ ارالئعئن مةكةندةگةن ساكاراؤل ساقتارئنئث جذرناعئ بولؤئ دا عاجاپ ةمةس دةگةن توپشئلاؤعا بارادئ.

م. تئنئشباي ذلئ ةثبةگئندةگئ «وب وزةنئنة قذياتئن قاتئن وزةنئنئث وث جاق سالاسئ چةركيش اتالادئ» دةگةن دايةك بذل اتاؤدئث ءبئر توركئنئ التاي توثئرةگئنةن ةكةنئن بايئپتاتقانداي دا بولادئ. ونئث ءبئر دالةلئ - ساقا (ياكؤت) جذرتئنئث قذرامئندا دا «سةرگةچچئ» دةگةن رؤ بارلئعئ. دةمةك، ةرتة كةزدةردةگئ ذلئ قونئس اؤدارؤلار زامانئندا شةركةش تايپاسئ دا بارعان جةرلةرئندةگئ ةلگة ءوز اتاؤئن قابئلداتؤئ مذمكئن. وسئ رةتتة تذرك رؤلارئنئث تاريحئن زةرتتةؤگة زور ذلةس قوسقان ن.اريستوأتئث: «چةركةس اتاؤئنئث ءوزئ كاأكاز باؤرايئنا تذرك رؤلارئنئث سول اتتاس قاؤئمئنئث اتئمةن جةتكةن سةكئلدئ»، - دةپ بذدان ءجذز جئلداي بذرئن جازئپ كةتكةنئ يلانئمعا كةلةدئ. ياعني، چةركةش-چةركةس جذرتتارئنئث تةگئنة قاتئستئ اؤئس-تذيئستةر چةركةستةن شةركةشكة قاراي ةمةس، شةركةشتةن - چةركةسكة قاراي باعئتتالعانداي.

باي ذلئ قذرامئنداعئ بةرئش رؤئ اتاؤئنئث ءئزئن دة زةرتتةؤشئلةر ةسكئ تاريحتان تارقاتادئ. م. تئنئشباي ذلئ ونئث ءبئر سئلةمئن سئبئردةگئ ءشذلئم وزةنئنئث سول جاق سالاسئ - بةرئشتةن، سول ماثداعئ بةرئشكولدةن، سيمبيرسك توثئرةگئندةگئ بارئش، بيريؤچ وزةندةرئنةن، ازاؤ تةثئزئندةگئ بيؤريچ ارالئنان كورگةندةي بولادئ. اؤةلگئسئ - تذرك جذرتتارئنئث قذتتئ قونئسئ التاي اينالاسئ، كةيئنگئلةرئ - قالئث قئپشاق قونئستانعان دةشتئ قئپشاقتئث (قئپشاق دالاسئنئث) ءبئر شةتئ، بذرئنعئ قازاقيانئث جايئق پةن قارا تةثئز ارلئعئنداعئ قذيقالئ مةكةنئ. وسئ ورايدا الشئندار، ونئث ئشئندة بةرئش اتاسئ قئپشاقتئث ءبئر سئنئعئ دةگةن دايةكتةردئث دة ءتذپ-توركئنئ قئلاث بةرگةندةي بولادئ. ةدئل توثئرةگئندةگئ قئپشاقتاردئث وزدةرئنةن تةرئسكةي بةتتةگئ ورئس كئنازدئكتةرئمةن دة وقتا-تةكتة شةكئسئپ قالاتئنئ ورئس جئلنامالارئنا تذسكةن. ماسةلةن، ولاردا ألاديمير كئنازدئث بةرئش بالاسئ اقلاندئ ولتئرگةنئ، 1235 -جئلئ بةرئشتةردئث ورئستارعا شابؤئلداعانئ سياقتئ ءبئرقئدئرؤ وقيعالار جازئلئپ قالعان.

باي ذلئ ءسوزئنئث ماعئناسئ شةجئرةلةردة «بايدئث ذلدارئ، ذرپاقتارئ» دةگةن ذعئمدا ءتذسئندئرئلئپ جاتادئ. ال وسئ ءسوزدئث تاريحي دةرةكتةردةگئ سئلةمئن تاعئ دا قالئث تذرك جذرتتارئنئث ءبئر اتا-مةكةنئ التاي اينالاسئنان ذشئراستئرار ةدئك. «تاث اؤلةتئ مالئمةتتةرئنئث جيناعئ» اتتئ كونة قئتاي دةرةكناماسئنئث دايةكتةرئنة قاراعاندا، تذرك تئلدةس كوشپةلئ جذرتتار قاؤئمداستئعئ تةلة (تولةس) تايپالار بئرلةستئگئنة كئرةتئن ون بةس ةلدئث ءبئرئ بايةگؤ دةپ اتالئپتئ. ول قئتاي جازبالارئندا بايگؤ، باگؤ، بايةگؤ تذرلةرئندة دة كةزدةسةدئ. پروفةسسور ن.كيؤنةردئث انئقتاؤئنشا، بايةگؤلةر ҮІІ عاسئردا قازئرگئ موثعول جةرئنئث تةرئسكةيئ مةن بايكال ماثئن مةكةندةگةن. الگئ دةرةكنامادا بذل «مةملةكةتتئث 10000 جاؤئنگةرئ، 60000 تذرعئنئ بار، ءبارئ دة باي» ةكةنئ ايتئلادئ. تةلة بئرلةستئگئنة ةنةتئن ون بةس ةلدئث قؤاتتئلارئنئث ءبئرئ سةياثتو تايپاسئ قئپشاقتاردئث قئتاي دةرةكتةرئندة كورئنئس بةرگةن بذرئنعئ اتاؤئ دةيتئن پئكئر بار (كلياشتورنئي). بايگؤ، بايئركؤ تايپاسئ دا كةيئننةن قئپشاقتار سةكئلدئ كذشةيئپ، سةگئز-بايئرقؤ، توعئز بايئرقؤ دةگةن تارماقتارعا ءبولئنئپ كةتتئ. تةلة بئرلةستئگئندةگئ تايپالار اراسئندا بايئرقؤ ةلئنئث بةدةلئ ذلكةن بولعاندئعئن ةسكة الساق، كةي تايپالار وزدةرئن وعان تةلئپ «بايةگؤمئز»، «بايگؤمئز» دةپ ايتؤئنان، ول كةلة-كةلة «باي ذلئنا» اينالئپ كةتؤئ دة عاجاپ ةمةس.

وسئ ورايدا الگئ ون بةس تايپانئث ءبئرئ ادية دةپ اتالاتئندئعئ دا كوثئل اؤدارتادئ. قئتاي دةرةكتةرئ بويئنشا، ҮІІ عاسئردا ونون وزةنئ بويئن جايلاعان وسئ كوشپةلئ جذرتتئث اتاؤئنان بذگئنگئ اداي رؤئنئث اتئ ةلةس بةرگةندةي بولار ةدئ. عئلئمي دةرةكتةردة اداي اتاؤئنئث شئعؤئ تؤرالئ باسقالاي توپشئلاؤلار دا بار. سولاردئث اراسئندا ونئ ج.س.د. ІІ عاسئردا ءومئر سذرگةن كونة «داي» تايپاسئنئث جذرناعئ بولؤئ كةرةك دةگةن پئكئرلةر كوبئرةك ايتئلادئ. كةيئننةن دايلاردئث ذرپاقتارئ قاثلئلاردئث، سودان سوث وعئزداردئث قذرامئنا دا ةنگةن. وعئزدار «دايلار» مةكةندةگةن ماثعئستاؤ تذبةگئن ارال رةتئندة ذعئنئپ، وسئ «ادا» (ارال) تذرعئندارئن «اداي» (ارالدئقتار) دةپ اتاپتئ، دةلئنةدئ. وعئز مةملةكةتئ داؤئرلةپ تذرعان ІХ-Х عاسئرلاردا ونئث قذرامئنا تذرئكمةندةر مةن ادايلار قاتار ةنگةن ةدئ. ХІ عاسئردا ادايلار بولاشاق قازاق رؤلارئن ذيئستئرعان قئپشاق بئرلةستئگئنئث قذرامئنا ةنةدئ. وسئ كةزدة ولار جةم، ويئل، ساعئز بويئن جايلايدئ. ادايلار كةيئننةن التئن وردانئث، ودان سوث نوعاي ذلئسئنئث قذرامئنا ةنةدئ.

نوعايلئ ءداؤئرئنئث جئرلارئ كئشئ ءجذز وثئرئندة ةرةكشة مول ساقتالعان. ولاردئث اراسئندا قازاق پةن نوعايدئث ايئرئلؤئنا ارنالعان قاريا سوزدةر دة ءبئرقئدئرؤ. نوعاي ذلئسئ ئشئندة وتكةن ذزدئك-سوزدئق شايقاستار، ونئث ءبئر بولئگئنئث رةسةيگة تاؤةلدئ بولؤئ اقئرئندا ةلدئث ئدئراؤئنا اكةپ سوقتئ. م.تئنئشباي ذلئ نوعاي ذلئسئ قذرامئنداعئ الشئنداردئث ءبئر توبئ 16 -عاسئردئث ةكئنشئ جارتئسئنئث وزئندة قازاقتارعا كةلئپ قوسئلدئ، ال 1600 -جئلدارئ ةدئگة ءبي تذقئمئ ورمانبةت ءبي ولگةسئن الشئنداردئث سوثعئ ةلةؤلئ توبئنئث دا قازاقتارعا اؤا كوشؤئنئث ناتيجةسئندة قازاق-نوعايدئث ايئرئلئسؤئ تذگةل اياقتالعان ةدئ، دةپ جازادئ.

كئشئ ءجذز ئشئندةگئ نوعاي-قازاق رؤئ دا سول نوعاي ذلئسئ زامانئندا قويان-قولتئق بوپ ءسئثئسئپ كةتكةن قوس ةلدئث ءتذبئ توركئندةس ءبئر اتاسئ. «قازاق تايپالارئ تاريحئنئث» (1875) تؤئندئگةرئ، تاريحشئ س.جذسئپ ذلئنئث دايةكتةؤئنشة، جاعالبايلئ مةن قوثئرات تايپالارئنئث قذرامئنداعئ نوعاي اتتاس رؤلار نوعاي ذلئسئ تاراعاننان كةيئن قازاق تايپالارئنا كةلئپ قوسئلعان اتالار.

باي ذلئ قذرامئنداعئ رؤلاردئث ءبئرئ ماسقار تؤرالئ تاريحي دةرةكتةردئ بايئپتاعاندا، باتئس موثعوليادا مةكةندةيتئن تذرك تةكتةس حوتون جذرتئنا ةنةتئن جةتئ اتانئث ءبئرئ ماسقار اتالاتئندئعئ نازارعا ئلئگةر ةدئ. وسئ اتانئث حوتوننان ءبولئنئپ، باتئسقا قونئس اؤدارؤئ، ارالاسا-قذرالاسا ءجذرئپ، قازاق حالقئنئث قذرامئنا ةنؤئ ابدةن مذمكئن. سونداي-اق ماسقاردئث ءبئر اتاسئ قئرئقساداق اتالادئ. ال ءدال وسئنداي اتا قاراقالپاقتئث كاندةكلئ رؤئنئث قذرامئندا، وزبةكتةردة كةزدةسةدئ. قازاقتئث شانئشقئلئ رؤئ بالئق اتاسئنئث دا قئرئقساداق تارماعئ بار.

تاز رؤئ اتاؤئنئث دا ءبئر سئلةمئ التاي توثئرةگئنةن ذشئراسادئ. ةنةساي وزةنئنئث ءبئر سالاسئ - تاز. وسئ توثئرةكتةگئ «ورمان حالئقتارئنئث» ءبئرئ ةرتةدة تاس اتالئپتئ («موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ»). ءبئر زامانداردا سولارمةن قاتار مةكةندةگةن قئرعئزدئث سارئباعئش رؤئنئث ءبئر اتاسئ تازدار اتالادئ. تاز - تئبا، باشقذرت ةلدةرئنئث قذرامئندا دا كةزدةسةدئ. تاز - ذلئ ءجذزدئث جالايئر، ئستئ، البان؛ ورتا ءجذزدئث اشامايلئ كةرةيئنئث دة ءبئر اتاسئ. كئشئ ءجذزدئث تاز رؤئ قذرامئنداعئ ابدال تارماعئنئث اتاؤئ، ونئ سوناؤ ІҮ-Ү عاسئرلاردا كئندئك ازيا جةرئندة مةملةكةت قذرعان تايپالار بئرلةستئگئ ةفتالدار (اق حذندار) داؤئرئنة دة ساباقتاستئرعانداي بولار ةدئ. عئلئمدا ةفتالداردئ تذرئكمةننئث شاؤدئر رؤئنا ةنةتئن ابدال تايپاسئنئث ارعئ تةگئ رةتئندة تانيتئن پئكئر بار ةكةنئن ةسكةرسةك، تاز قذرامئنداعئ ابدالدئث ءتذبئ دة ةفتالداردان تارماقتالادئ، دةگةن توپشئلاؤدئث قيسئنئ كةلةدئ.

قئزئلقذرت رؤئنئث كوسةؤ تاثبالئ بولؤئ، ونئ ذلئ ءجذزدئث كوسةؤ تاثبالئ ئستئ رؤئنداعئ قئزئلقذرت اتاسئمةن بايلانئسئ بارئن بايقاتقانداي بولادئ، دةيدئ عالئمدار أ.أوستروأ پةن م.مذقانوأ. جالپئ قازاق رؤلارئ تاثبالارئنئث بئردةي شئعؤئ كةزدةيسوقتئقتان گورئ، ساباقتاستئققا كوبئرةك جؤئسادئ. وسئ تذرعئدان العاندا، ئلگةرئ زامانداردا بذل اتتاس ةكئ رؤدئث ءبئر-بئرئمةن ئشةك-قارئن ارالاستئرعان تؤئستئق جاعدايئ بولؤئ دا عاجاپ ةمةس. سونداي-اق قئرعئزدئث سارذ تايپاسئندا دا قئزئلقذرت رؤئ بار.

الاشا رؤئ تؤرالئ تاريحي دةرةكتةر شامالئ. ن.اريستوأ ونئ سايان-التاي توثئرةگئن مةكةندةگةن ةجةلگئ دينلين جذرتئمةن قاتئسئ بار بولسا كةرةك دةپ توپشئلايدئ. تذرئكمةندةردئث سارئق بئرلةستئگئنة ةنةتئن بةس اتاسئنئث ءبئرئ الاشا اتالادئ. ونئ قئرئم تاتارلارئ قذرامئنان دا كةزدةستئرةمئز.

جةتئ رؤ

كئشئ ءجذزدئث جةتئ رؤ بئرلةستئگئنة ةنةتئن رؤلاردئث شئعؤ تةگئ تؤرالئ شةجئرةلئك سارئندار دا بةكارئس ذرپاقتارئ - اعالئ-ءئنئلئ ارعئماق پةن الاؤ ةسئمدةرئنةن باستاؤ الئپ جاتادئ. اؤةلئ ارعئماقتان تةلةؤ تؤعان ةكةن دةيدئ. ول راماداندئ وزئنة ةنشئلةس قئلئپ الادئ. جاؤگةرشئلئك، شاپقئنشئلئق كوپ سول زاماندا الاؤ باتئرعا دا ءار جئلداردا باسقا جاقتاردان سادئر، نادئر، قئلؤار، سادبان دةگةن بالالار (جئگئتتةر) كةلئپ پانالاپ، ونئث بالاسئ الشئنمةن ةنشئلةس اتانادئ. كةيئننةن سادئردةن - تاما، تابئن؛ نادئردةن - كةردةرئ، قئلؤاردان - كةرةيت تؤادئ. سادباننان قاراقاتئس (جاؤئرئنشئ)، ودان - مئلدة، ودان - ةلةؤ مئرزا تؤادئ. وسئ ةلةؤدةن ون ةكئ اتا جاعالبايلئ تارايدئ.

شةجئرةلةر ءارئ قاراي الشئن قذديار دةگةن بالاسئن كةشئرةك كورةدئ دة، ول ةركة، سوتقار بولئپ وسكةن ةكةن دةپ جالعاستئرادئ. سوندئقتان دا ةل وعان قذديار تةنتةك دةگةن ات قويادئ. قذديار كةيئننةن ةنشئلةستةردئث بالالارئنا ءتيئسئپ، ساباپ كذن كورسةتپةيدئ. سودان ولاردئث ءبارئ ارعئماق بالاسئ تةلةؤ مئرزاعا كةلئپ ساعالاعان كورئنةدئ. وسئ قاؤئمداسؤدئث ناتيجةسئندة جةتئرؤ بئرلةستئگئ (تةلةؤ، رامادان، تاما، تابئن، كةردةرئ، كةرةيت، جاعالبايلئ) قذرالعان ةكةن دةيدئ اتا تةرگةؤ سارئندارئ. قاريا سوزدةر اراسئندا (قاراساقال ةرئمبةت) قذديار - الشئننئث بايبئشةسئنئث بالاسئ، سادئر مةن نادئر - ةكئنشئ ايةلئنئث بالالارئ دةپ تة سيپاتتالاتئن نذسقا دا بار. سادئردةن - تاما، تابئن؛ نادئردةن - كةردةرئ؛ ارعئماقتئث بايبئشةسئنةن - تةلةؤ، كةيئنگئ ايةلدةرئنةن - رامادان، قاراقاتئس، كةرةيئت تؤعان دةلئنةدئ. ةندئ ءبئر شةجئرةلةردة جةتئ رؤعا كئرةتئن ةلدةردئث ءبارئ ارعئماقتان (بايبئشةدةن - تةلةؤ، ةكئنشئ ايةلئنةن - كةردةرئ، كةرةيت، جاعالبايلئ، رامادان؛ ءذشئنشئ ايةلئنةن - تاما، (تابئن) دةپ تارالئپ جاتادئ. كئشئ ءجذزدئ نادئرقوجا، سادئرقوجا، قئدئرقوجا اتتئ «ءذش قوجادان» تارقاتاتئن نذسقا بويئنشا، جةتئ رؤ ةلدةرئ تذگةلدةي نادئرقوجانئث بالالارئ بوپ ةسةپتةلةدئ.

قازاق رؤلارئنئث تاريحئنا قاتئستئ عئلئمي زةرتتةؤلةردة جةتئ رؤ تاؤكة حان كةزئندة وسئ اتپةن توپتاسقان قاؤئمداستئق دةپ تذسئندئرئلةدئ. دةرةكتةرگة زةيئن جئبةرةر بولساق، جةتئ رؤ بئرلةستئگئنة ةنةتئن ةلدةردئث دة ءتذپ-تةگئ كونة زاماندارعا كةتةتئنئن بايقار ةدئك. حالئق اثئزدارئندا جةتئ رؤدئث ذلكةنئ بوپ ةسةپتةلةتئن تةلةؤ اتاؤئنا ذقساس بئرلةستئك اتئن ءبئز تاعئ دا سوناؤ التاي اينالاسئنان ذشئراستئرامئز. كونة قئتاي جازبالارئندا Ү عاسئردان باستاپ قازئرگئ موثعول جةرئن مةكةندةگةن تذرك تئلدةس كوشپةلئ جذرتتار تةلة (تولةس) ةلئ دةپ اتالاتئنئ ايتئلادئ. س.كلياشتورنئيدئث جازؤئنشا، تةلة تايپالارئنئث ءبئراز بولئگئ ҮІ عاسئرعا دةين-اق قارا تةثئز بةن كاأكازدئث تةرئسكةيئنة قونئس اؤدارعان. تةلةنئث ءبئر سئلةمئ قئرعئزعا دا جةتكةن. ولارداعئ شةكلئك بئرلةستئگئنئث ءبئر تارماعئ تولةس دةپ اتالادئ. تئبا حالقئنئث قذرامئندا دا تةلة رؤئ بار.

كةردةرئنئث اؤةلگئ تاريحئن عالئمدار ج.س.د. ІІ عاسئرئندا عذنداردئث جويقئن شابؤئلئنا ذشئراعان يؤةچجي ةلئنةن تارقاتؤعا بةيئل تانئتادئ. كونة قئتاي جازبالارئ بويئنشا، بذرئن شئعئس ةرةنقابارعا توثئرةگئن قونئس ةتكةن يؤةچجيلةردئث (ونئ قئتايدا تذراتئن قازاق وقئمئستئلارئ «يذزلةر» دةپ اؤدارادئ) كوپ بولئگئ سول ذركئنشئلئكتةن ءامؤداريا الابئنا دةيئن اؤادئ. ولار قئتاي دةرةكناماسئندا ذلئ يؤةچجيلةر (يذزلةر)، ال كوشئپ كةتة الماي اتاقونئسئندا قالعاندار كئشئ يؤةچجيلةر (يذزلةر) دةپ اتالعان. ءامؤ جاققا جةتكةن يؤةچجيلةردئ ةؤروپا تاريحشئلارئ كيداريت-كذندةر دةگةن اتپةن تانيدئ. سول كيداريتتةردةن كةردةرئ اتاؤئ تؤئنداعان. عئلئمي دةرةكتةر Х عاسئردا ارال تةثئزئنئث كةردةرئ اتالعانئن، ءامؤداريانئث ةكئ بةتئندة سول اتتاس قالا بولعانئن دا العا تارتادئ.

كةرةيت ةلئنئث تاريحئ كونة جازبا ةسكةرتكئشتةردة ҮІІ عاسئردان اتئ بةلگئلئ ونون، كةرؤلةن، ارعذن وزةندةرئنئث اؤماعئن جايلاعان قابئرعالئ كةرةي (كةرةيت) مةملةكةتئمةن ساباقتاستئرئلا قارالادئ. شئثعئس حاننان ئعئسا وتئرئپ، ةرتئس، ءوب بويئن تةرئسكةيگة قاراي جايلاعان، كةيئننةن ورتا ءجذز قذرامئنا ةنگةن كةرةيتتةر ؤاقئت وتة كةلة، بايئرعئ اتاؤ سوثئنداعئ «ت» قوسئمشاسئن ايتپايتئن بولدئ. ال وزبةكتةردئث، قئرعئزداردئث قذرامئنا سئثگةن كةرةيتتةر، كئشئ جذزدةگئ ءوز رؤلاستارئ سةكئلدئ باستاپقئ كونة اتاؤلارئن ساقتاپ قالدئ. سوعان قاراعاندا كئشئ ءجذز قذرامئنداعئ كةرةيتتةر موثعول جورئعئمةن بئرگة كئندئك ازياعا جةتئپ، سول ةلدةردة تذراقتاپ قالعان كةرةيتتةردئث ذرپاعئ بولسا كةرةك. كةيئننةن ولاردئث ءبئر بولئگئ وزبةكتئث، ةكئنشئلةرئ قئرعئزدئث، ءذشئنشئ ءبئر توبئ كئشئ ءجذزدئث قذرامئندا ءسئثدئ.

تاماعا ذقساس اتاؤدئ ءراشيد-اد-دين جئلناماسئنان كةزدةستئرةمئز. شةجئرةشئ قئرعئزدارمةن قوثسئلاس جايلاعان جاؤئنگةر تذما حالقئ تؤرالئ ايتادئ. بذل جذرت شئثعئس حانعا بئرنةشة رةت قارسئ كوتةرئلگةن. سول ءذشئن ولاردئ موثعولدار اياؤسئز جازالاعان. تامالار باشقذرتتاردئث، نوعايلاردئث قئرعئزداردئث قذرامئندا جةكة رؤ تذرئندة كةزدةسةدئ.

تابئن ةلئ اتاؤئنئث دا اؤةلگئ ئزدةرئن التاي اينالاسئنان ذشئراستئرعانداي بولار ةدئك. سول ماثايدا تابئن تاؤئ، تابؤن وزةنئ سةكئلدئ اتاؤلار بار. تابئن - باشقذرت حالقئ قذرامئنداعئ ءئرئ رؤلاردئث ءبئرئ. زةرتتةؤشئلةر تابئن تايپاسئ باتئس قازاقستان ءوثئرئن موثعول جورئعئنا دةيئن دة جايلاعئن سئثايلئ دةگةندئ ايتادئ. عالئم س. رؤدةنكونئث زةرتتةؤئنشة، موثعول جورئعئ باستالماي تذرئپ-اق باشقذرتتار ون ةكئ ارئس ةلگة بولئنگةن، ونئث ءبئرئ - تابئن بولعان. تابئن تاثبالارئنا سايكةس، نةگئزئنةن ءشومئشتئ، تاراقتئ، كوسةؤلئ بولئپ بولئنةدئ. بذل جةردة ماسةلة، «تاراق» تاثباسئنا قاتئستئ. ذلئ ءجذزدئث جالايئرئ مةن ورتا ءجذزدئث تاراقتئسئ دا تاراق تاثبالئ. ولاردئث ةكةؤئ دة ءوز جذزدةرئنئث «نوقتا اعالارئ». قازاق شةجئرةشئلةرئ كئشئ ءجذزدئث «نوقتا اعاسئ» دةپ ءبئر تاثباسئ تاراق بوپ كةلةتئن تامانئ ايتادئ. ال تاراق تاثبالئ جةكة رؤئ بار تابئن سول تامانئث ءئنئسئ رةتئندة سئپاتتالادئ. زةرتتةؤشئلةر اراسئندا تابئن قذرامئندا ذلئ جذزدةن قوسئلعان اتالار بولؤئ كةرةك دةگةن پئكئر دة بار (أ.أوستروأ، م.مذقانوأ). ول وسئ رؤ قذرامئنداعئ بوزئم تارماعئ. ونئث دا، البان قذرامئنداعئ بوزئمنئث دا ءشومئش تاثبالئ بولؤئ ءبئر كةزدةردة وسئ اتانئث ذلئ ءجذز تاراپئنان كةلئپ قوسئلعانئن مةثزةگةندةي بولادئ، دةيدئ عالئمدار. وسئنداي پئكئر رامادان رؤئنا دا قاتئستئ ايتئلادئ. راماداننئث ءشومئش تاثباسئ دؤلات رؤلارئنا وتة ذقساس. ءبئر زامانداردا دؤلاتتئن كةي اتالارئنئث الدةقانداي جاعدايلارمةن كئشئ ءجذز قذرامئنا ةنؤئ عاجاپ ةمةس. جانة بذعان راماداننئث ذرانئ - «دؤلات» ةكةنئن دة قوسئثئز.

جاعالبايلئ اتاؤئنئث ءتذپ-توركئنئندة شةجئرةشئلةرئمئز ايتاتئنداي، جاعال جانة بايلئ دةگةن ةكئ باتئر بولعان ةكةن دةگةننةن گورئ، «جاعال»، «توبةل»، «الا» (ات) ماعئناسئنا ساياتئن توپشئلاؤ يلانئمدئلاؤ كورئنةدئ. مذنئث ءبئر جاعئ عئلئمي اينالئستا بار «حةلا» (الا ات) ةلئنئث اتاؤئنا دا ذندةسةر ةدئ. كونة قئتايدئث ҮІІ عاسئرعا جاتاتئن جازبالارئندا «حةلا مةملةكةتئ... سولتذستئك تةثئزگة (بايكال كولئنة) جاقئن تذراتئن ةل، جئلقئلارئنئث ءبارئ الا، ةلدئث اتئ سودان شئققان، جئلقئنئ قئمئزئ ءذشئن ذستايدئ، مال تذياعئمةن ةرئپ كوشئپ جذرةدئ...» (كيؤنةر) دةگةن دةرةكتةر بار. زةرتتةؤشئلةردئث پئكئرئنشة، حةلا (الا اتتئلار) ةلئ كةيئن قئپشاقتاردئث ذلئ كوشئنة ئلةسكةن تةلة جذرتتارئمةن بئرگة باتئسقا قاراي اؤئسقان...

بذل ماتةريال جارئلقاپ بةيسةنباي ذلئنئث 1994- جئلئ الماتئداعئ «اتامذرا» باسپاسئنان شئققان «قازاق شةجئرةسئ» كئتابئ بويئنشا دايارلاندئ.

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى